2025 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programının Onaylanması Hakkında Karar

CUMHURBAŞKANI KARARI

Karar Sayısı: 9074

Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Strateji ve Bütçe Başkanlığınca hazırlanan ekli “2025 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı”nın onaylanmasına karar verilmiştir.

29 Ekim 2024

Recep Tayyip ERDOĞAN

CUMHURBAŞKANI

2025 YILI CUMHURBAŞKANLIĞI

YILLIK PROGRAMI

BİRİNCİ BÖLÜM

1. DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER

2022 yılı başta Rusya-Ukrayna savaşı olmak üzere jeopolitik risklerin ve emtia fiyatlarının zirveye tırmandığı bir yıl olmuştur. Bu gelişmenin ardından başlıca gelişmiş ekonomilerde finansal sıkılaşma eğilimleri gözlenmiş ve küresel düzeyde iktisadi faaliyette yavaşlama beklentileri kuvvetlenmiştir. 2023 yılına gelindiğinde, dünya ekonomisinde sıkılaşan para politikaları, dirençli hale gelen küresel enflasyon ve Ekim ayından itibaren Orta Doğu'da İsrail'in Gazze'ye yönelik saldırılarıyla şiddeti daha da artan jeopolitik gerilimler hâkim olmuştur. Uluslararası Para Fonu (IMF) verilerine göre 2023 yılında dünya ekonomisi yüzde 3,3 oranında büyümüştür. Gelişmiş ülkeler bu dönemde yüzde 1,7 büyürken bu ülkeler arasında ABD yüzde 2,9 ile beklentilerin üzerinde büyüme kaydederek olumlu ayrışmıştır. Avro Bölgesi ise Almanya ekonomisindeki daralmanın da etkisiyle yüzde 0,4 oranında sınırlı büyüme kaydetmiştir. Bu dönemde Birleşik Krallık yüzde 0,3, Japonya ise yüzde 1,7 oranında büyümüştür. Aynı dönemde yüzde 4,4 büyüyen yükselen ve gelişmekte olan ülkeler bloku içerisinde görece güçlü performans gösteren Çin yüzde 5,3 oranında, Hindistan yüzde 8,2 büyürken Brezilya yüzde 2,9 ve Rusya yüzde 3,6 oranında büyümüştür. Büyümeye eşlik eden ve dirençli hale gelen küresel enflasyon, özellikle gelişmiş ekonomilerde parasal sıkılaşmayla kontrol edilmeye çalışılmıştır. Nitekim 2023 yılı üçüncü çeyreğinin başlangıcına kadar başta ABD olmak üzere çeşitli ülkelerde politika faiz oranları kademeli şekilde yükseltilmiştir. Bununla birlikte Çin ekonomisindeki gayrimenkul sektörü kaynaklı sorunlar küresel emtia talebi üzerinde baskı oluşturmuş ve toplam talebin azalacağı beklentisiyle başta petrol olmak üzere emtia fiyatları gerilemeye başlayarak tarihi ortalamalarına yakınsamıştır. Diğer taraftan 2024 yılında direncini koruyan hizmet enflasyonu, diğer çekirdek enflasyon göstergeleri ve işgücü piyasasına ilişkin yüksek frekanslı veriler başlıca gelişmiş merkez bankalarının finansal sıkılaşma yaklaşımlarını yılın ilk yarısında korumalarına neden olmuştur. Ancak, Haziran ayından itibaren Avrupa Merkez Bankası ve Eylül ayından itibaren ise ABD Merkez Bankası (Fed) gerek enflasyon oranı öngörülerinin hedefe yakınsaması gerekse iktisadi faaliyette istenilenden fazla soğumaya neden olmamak üzere para politikası duruşundaki sıkılığı azaltma yönünde kararlar almıştır. Dünya ekonomisindeki! son gelişmeler değerlendirildiğinde, güncel veriler büyümede ılımlı seyrin devam ettiğine işaret ederken Çin ekonomisindeki seyrin küresel iktisadi faaliyet üzerinde baskı oluşturduğu anlaşılmaktadır. Mevsim ve takvim etkisinden arındırılmış olarak dünya ekonomisinin yılın ikinci çeyreğinde bir önceki çeyreğe göre yüzde 0,6 oranında büyüme kaydetmiş olduğu tahmin edilmektedir. Söz konusu oran 2024 yılının ilk çeyreğinde yüzde 0,7 olarak hesaplanmıştır. Ayrıca, gelişmiş ülkelerde mevsimsel etkilerden arındırılmış büyüme hızının 2024 yılının ilk çeyreğinde yüzde 0,4, ikinci çeyreğinde yüzde 0,5 olarak, gelişmekte olan ülke ekonomilerde ise 2024 yılı ilk çeyreğinde yüzde 1,3, ikinci çeyreğinde ' SBB hesaplamasına dayanmaktadır. Küresel ekonominin yaklaşık yüzde 91'ini oluşturan ülkeler hesaplamaya alınmıştır. yüzde 0,8 olarak gerçekleştiği tahmin edilmektedir. Gelişmekte olan ülkeler Çin ekonomisi hariç değerlendirildiğinde ise söz konusu oran 2024 yılının ilk çeyreği için yüzde 0,5, ikinci çeyreği için ise yüzde 0,4 olarak hesaplanmaktadır. Önümüzdeki dönemde küresel iktisadi faaliyette ılımlı ancak daha istikrarlı bir büyümenin devam edeceği değerlendirilmektedir. Bir süredir hizmet sektörlerindeki iyileşme sayesinde canlanan küresel iktisadi faaliyet, imalat sanayiinde görülen yavaşlama nedeniyle yatay bir gelişme göstermektedir. Bu gelişmelerle, 2023 yılında yüzde 3,3 oranında büyüyen küresel ekonominin istikrarlı bir görünüm sergileyerek, güncel IMF tahminlerine göre 2024 yılında yüzde 3,2 büyümesi öngörülmektedir. Finansal koşulların sıkılaşmasına rağmen artan mali harcamalarla beklentilerden daha iyi performans sergileyen ve diğer gelişmiş ekonomilerden pozitif ayrışan ABD ekonomisinin 2024 yılında görece güçlü olan performansını koruyacağı tahmin edilmektedir. 2024 yılı ilk çeyreğinde mevsimsel etkilerden arındırılmış verilere göre bir önceki çeyreğe göre yüzde 0,4, ikinci çeyreğinde ise yüzde 0,7 oranında büyüyerek küresel faaliyetin istikrarlı seyretmesinde rol oynamıştır. Yılın üçüncü çeyreği itibarıyla öncü göstergeler ve beklentiler ABD'deki iktisadi faaliyetlerin 2024 yılında yatay bir görünüm arz edeceğine 2025 yılında ise potansiyeline yakınsayacağına işaret etmektedir. Bu çerçevede, ABD ekonomisinin 2024 yılında yüzde 2,8, 2025 yılında yüzde 2,2 büyümesi beklenmektedir. IMF'nin güncel tahminlerine göre 2024 yılında Avro Bölgesi'nin büyüme hızının bir önceki yıla göre toparlanması beklenmektedir. Avro Bölgesi mevsim etkilerinden arındırılmış olarak ve bir önceki döneme göre, 2024 yılının ilk ve ikinci çeyreğinde yüzde 0,3 oranında büyüme kaydetmiştir. Toparlanmanın önceki yıla göre iyi seyretmesinde küresel ticaretin normalleşmesiyle enerji ile diğer emtia arzı ve fiyatlarındaki belirsizliklerin azalması rol oynamıştır. Enerji fiyatlarındaki dalgalanmanın yanı sıra finansal koşulların sıkılaşmasıyla değer kazanan Avro ve Asya ekonomilerinden gelen yüksek teknoloji rekabeti, Avrupa sanayi ürünlerine olan talebi zayıflatmaktadır. IMF tahminlerine göre Avro Bölgesi'nin 2024 yılında yüzde 0,8, 2025 yılında ise toparlanarak yüzde 1,2 oranında büyümesi beklenmektedir. Bölgenin önde gelen ekonomilerinden olan Almanya'da iktisadi faaliyetin 2024 yılında 2023 yılına göre değişmemesi 2025 yılında ise yüzde 0,8 oranında artması beklenmektedir. Diğer önde gelen ekonomilerden olan Birleşik Krallık'ın yüzde İ,1 ve yüzde 1,5, Fransa'nın yüzde 1,1 ve yüzde 1,1, İspanya'nın yüzde 2,9 ve yüzde 2,1 oranlarında büyümesi beklenmektedir. 2024 ve 2025 yıllarında, Japonya ekonomisinde ise büyümenin yüzde 0,3 ve yüzde 1,1 olması beklenmektedir. Böylece gelişmiş ekonomilerin 2024 ve 2025 yıllarında yüzde 1,8 oranında büyüyeceği tahmin edilmektedir. Sıkı finansal koşullara ve jeopolitik gerilimlere rağmen, yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerin 2023 yılna benzer bir performans göstermeleri beklenmektedir. Özellikle yükselen ve gelişmekte olan Asya ekonomilerinde büyümenin 2024 yılında bir önceki yıla yakın gerçekleşmesi tahmin edilmektedir. Önceki yılda olduğu gibi Çin ve Hindistan'ın büyüme oranlarıyla ön plana çıkmaları beklenmektedir. Bir önceki yılı yüzde 5,3 oranında görece güçlü bir büyümeyle tamamlayan Çin ekonomisi, dış talep ve ekonomik teşviklerin de etkisiyle 2024 yılının ikinci çeyreğinde bir önceki çeyreğe göre yüzde 0,7 büyümüştür. Gayrimenkul sektöründe kronikleşen finansal sorunlar ve ABD ile gerilimli dış politika ve ticaret ilişkileri Çin ekonomisi üzerinde baskı oluşturmaya devam etmektedir. Bu kapsamda, Çin ekonomisinin küresel olumsuz koşullara rağmen 2024 yılında yüzde 4,8, 2025 yılında ise yüzde 4,5 oranında büyümesi öngörülmektedir. Hindistan'ın ise güçlü kamu altyapı yatırım harcamalarının da etkisiyle aynı dönemde yüzde 7,0 ve yüzde 6,5 büyümesi beklenmektedir. Söz konusu ülke grubundan Rusya'nın 2024 ve 2025'te sırasıyla yüzde 3,6 ve yüzde 1,3, Brezilya'nın yüzde 3,0 ve yüzde 2,2 ve Meksika'nın yüzde 1,5 ve yüzde 1,3 büyümesi beklentisiyle, yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerin hem 2024 hem 2025 yılında yüzde 4,2 oranında büyümesi öngörülmektedir. TABLO I: 1- Dünya Ekonomisinde Temel Göstergeler 2023 2024(1) 2025(1) 2024(2) 2025(2) Büyüme (Yüzde Değişim)

Çin 5,3 48 4,5 02

Hindistan 8,2 7,0 6,5 02 00

Latin Amerika ve Karayipler 2,2 2,1 2,5 01 00

Brezilya 2,9 3,0 2,2 0,9 0,0

Sahra Altı Afrika 3,6 4,2 -0,2

Dünya Ticaret Hacmi (Yüzde Değişim)

Mal ve Hizmet Ithalatı

Gelişmiş Ekonomiler

Yükselen Piyasalar ve Gelişmekte Olan Ekonomiler

Tüketici Fiyatları (Yıllık Ortalama, Yüzde Değişim)

Gelişmiş Ekonomiler

ABD

Avro Bölgesi

Yükselen Piyasalar ve Gelişmekte Olan Ekonomiler

İşsizlik Oranı (Yüzde)

Gelişmiş Ekonomilet

ABD

Avro Bölgesi

Yapısal Genel Devlet Bütçe Dengesi / GSYH (Yüzde)

ABD

Avro Bölgesi

Genel Devlet Brüt Borç Stoku / GSYH (Yüzde)

ABD 121,0 124,1 -23 24

Avro Bölgesi 88,1 88,4 -0,6 0,1

Ortatama Petrol Fiyatları (Dolar/Varil) (3) 80,6 81,3 728 2,7 -0,8 Kaynak: IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu, Ekim 2024

(1) Tahmin

(2) IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Nisan 2024 Günceltemesinden Farklar

(3) West Texas Intermediate, Dated Brent ve Dubai Fateh tipi ham petrollerin ortalama fiyatıdır. Küresel büyüme performansında beklenen ılımlı görünüm aynı zamanda küresel ticaretin önümüzdeki dönemdeki gidişatını belirleyecektir. Bununla beraber, enerji ve ulaşım maliyetlerinin gelişimi, Rusya-Ukrayna savaşının yanı sıra İsrail'in Gazze'de başlayan ve Lübnan başta olmak üzere bölgeye yayılan saldırılarının yansımaları, ticaret gerilimlerinin yeniden şiddetlenmesi olasılığı, yeşil ekonomiye geçiş çabaları ile finansal koşulların gelişimi de dünya ticareti üzerinde belirleyici olacaktır. Açıklanan son IMF tahminlerine göre, 2023 yılında yüzde 0,8 ile oldukça düşük kaydedilen küresel mal ve hizmet ticaretindeki artışın 2024 yılında yüzde 3,1 oranında gerçekleşmesi beklenmektedir. Aynı oranın 2025 yılında ise bir miktar daha toparlanma kaydederek yüzde 3,4 olacağı tahmin edilmektedir. Covid-19 salgınıyla birlikte tarihi düşük seviyeleri gören Brent petrol fiyatları küresel ekonomideki canlanmayla toparlanmış, ardından Rusya-Ukrayna savaşının etkisiyle 2022 yılı Mart ayında 123 dolar/varil olarak rekor seviyelere yükselmiştir. Öte yandan, küresel durgunluk fiyatlamasının etkili olmaya başlamasıyla üretim kısıtlamalarına rağmen petrol fiyatları 73 dolar/varil seviyesine kadar inmiştir. Ancak beklenen talep zayıflamasına rağmen petrol üretici ülkelerin üretim kararlarından ve yeni jeopolitik gerilimlerden destek alan petrol fiyatları son bir yıldır 70-90 dolar/varil aralığında dalgalanmıştır. Hâlihazırda petrol fiyatları söz konusu aralığın alt sınırına yakın seyretmekte, ancak Orta Doğu'da yaşanan gerilimlerin yayılmasına bağlı olarak değişkenlik göstermektedir. Küresel manşet enflasyon, başlıca emtia ve dayanıklı mal fiyatlarının gerilemesi ve finansal koşulların talebi daraltması ile belirgin bir hızla düşüş kaydetmiştir. Ancak hizmetler, enerji ve bazı gıda ürünleri fiyatları manşet enflasyonda daha fazla inişi sınırlamaktadır. Bu çerçevede, son IMF tahminlerine göre, gelişmiş ekonomilerde ortalama tüketici enflasyonunun, 2023 yılında yüzde 4,6 oranındaki seviyesinden 2024 yılı itibarıyla yüzde 2,6'ya ineceği öngörülmektedir. Diğer taraftan, yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerde 2023 yılında yüzde 8,1 olan yıllık ortalama tüketici fiyatları artışının, 2024 yılında yüzde 7,9 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. ABD ekonomisinde dirençli hale gelen enflasyonu dizginlemek amacıyla Fed Mart 2022-Temmuz 2023 arasında kesintisiz faiz artışlarına gitmiş ve böylece Nisan 2022'de 8,9 trilyon dolar olan ve yükselerek zirveye ulaşan bilançosunu küçültmeye başlamıştır. Nitekim Ekim 2024 itibarıyla Fed bilançosu 7,0 trilyon dolar seviyesine gerilemiştir. 2023 Yılı Temmuz ayından beri politika faiz oranını sabit tutan Fed, enflasyona ve istihdam piyasasına ilişkin beklentileri doğrultusunda 2024 yılı Eylül ayında ise faiz indirim döngüsünü başlatma kararı almıştır. 2023 yılı Eylül ayından itibaren faiz oranını sabit tutan Avrupa Merkez Bankası ise 2024 yılı Haziran ve Eylül aylarında aldığı kararlarla faiz indirim döngüsüne Fed'e göre daha erken başlamıştır. Bu gelişmede ABD'de enflasyon oranının Avro Bölgesi'ne göre daha dirençli olması etkili olmuştur. 2023 yılı Ekim ayından beri Avro Bölgesi enflasyon oranı ABD enflasyonunun altında seyretmektedir. Bununla birlikte Eylül ayında Avro Bölgesi enflasyon oranı yüzde 1,8 ile yüzde 2,0 olan hedefin altına gerilemiştir. Küresel ekonomilerde işgücü piyasalarındaki talep ve arz yönlü iyileşen görünümüyle genel olarak düşüş kaydedilen işsizlik oranlarında 2024 yılında gelişmiş ekonomilerde daha belirgin olmak üzere sınırlı artışlar beklenmektedir. Bu çerçevede, 2024 yılında işsizlik oranının yüzde 4,6 olması beklenen gelişmiş ekonomiler arasında, ABD'de yüzde 4,1, Avro Alanında yüzde 6,5, Almanya'da yüzde 3,4, İspanya'da yüzde 11,6, Japonya'da yüzde 2,5 ve Birleşik Krallıkta yüzde 4,3 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Yükselen ve gelişmekte olan ülkeler açısından bakıldığında ise, Çin'de yüzde 5,1, Brezilya'da yüzde 7,2 ve Güney Afrika'da ise yüzde 33,7 olması öngörülmektedir. Önümüzdeki dönemde küresel düzeyde iktisadi faaliyetin ılımlı seyretmesi ve ülkeler arası ekonomik ayrışmanın azalmasına yönelik beklentilere rağmen jeopolitik kaynaklı risklerin devam edeceği tahmin edilmektedir. Rusya-Ukrayna savaşı ile İsrail'in başta Gazze olmak üzere Filistin toprakları ve Lübnan'a yönelik saldırılarının zaman içerisinde daha geniş bir bölgeye yayılması önümüzdeki dönemde küresel ekonominin karşılaşacağı en önemli jeopolitik riskler olarak değerlendirilmektedir. Bununla birlikte pek çok ülkede gerçekleşecek olan seçimlerin kamu maliyesi üzerinde oluşturduğu ilave baskılar ve politika belirsizlikleri önemli risk unsurları arasında yer almaktadır. Küresel düzeyde enflasyonun düşürülmesi konusunda elde edilen kazanımlara rağmen para politikalarında normalleşmenin seyrine ve faiz indirim döngüsünün takvimine ilişkin belirsizlikler küresel risk iştahı ve gelişmekte olan ülkelere yönelik sermaye akımları üzerinde baskı oluşturmaktadır. Deniz ticaretindeki aksamalar, piyasa bozucu yeni sanayi politikalarının uygulanması ve buna bağlı yeni korumacılık eğilimleri küresel ticarette ayrışmaları beraberinde getirmektedir. Son olarak, iklim değişikliğine bağlı kuraklık ve taşkın gibi doğal afetlerin sıklığının artması ve boyutlarının büyümesi küresel enflasyon beklentilerinde arz yönlü riskleri canlı tutmaktadır. Tüm bu değerlendirmeler ışığında, 2023 yılında yüzde 3,3 büyüyen ve 2024 yılında yüzde 3,2 oranında büyümesi beklenen küresel ekonominin aşağı yönlü risklere karşılık uygulanan para politikalarının ve başlıca gelişmiş ekonomilerde merkez bankalarının gevşeme döngüsünün de etkisiyle istikrarlı görünümünü koruyarak, 2025 yılında yüzde 3,2 oranında büyüme kaydetmesi öngörülmektedir. 2. TÜRKİYE EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER VE HEDEFLER 2023 yılında, küresel düzeyde zayıf dış talep koşullarına, jeopolitik gerilimlere ve Şubat ayında yaşanan deprem felaketine rağmen Türkiye ekonomisi yüzde 5,1 oranında büyüyerek güçlü bir performans sergilemiştir. Deprem bölgesinde iktisadi faaliyeti canlandırmak amacıyla uygulanan tedbirler ve yeniden yapılanmaya dönük uygulamalar ekonomiyi destekleyerek milli gelire katkıda bulunmuştur. Yılın tamamında inşaat dahil hizmetler sektörü güçlü görünümünü koruyarak büyümenin arkasındaki itici güç olurken sanayi sektörü zayıf dış talebin etkisiyle uzun dönem ortalamasının altında kalmakla beraber büyümeye devam etmiştir. 2023 yılının tamamında kaydedilen yüzde 5,1 oranındaki büyümeye 9,5 puan katkı veren özel tüketim harcamaları öncülüğünde, toplam tüketim harcamaları yüzde 11,9 oranında artmıştır. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatırımları yüzde 8,4 oranında artarken net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı negatif 3,1 puan olmuştur. Net mal ve hizmet ihracatının büyümeye negatif katkısının 0,7 puanı mal ve hizmet ihracatındaki azalıştan kaynaklanırken, 2,4 puanı mal ve hizmet ithalatındaki artıştan kaynaklanmıştır. 2023 yılında bozulan dış talep koşullarının sanayi sektörünü olumsuz yönde etkilemesi sonucunda sektör yıl genelinde yüzde 1,7 oranında sınırlı artış kaydederken, hizmetler sektörü katma değeri yüzde 5,4 oranında artarak büyümenin sürükleyicisi olmuştur. Tarım sektöründe ise yüzde 0,2 oranında ılımlı bir artış kaydedilmiştir. Yıl genelindeki yüzde 5,1 oranındaki büyümeye sanayi sektörü ve hizmetler sektörü sırasıyla 0,3 puan ve 3,5 puan olumlu yönde katkı sunarken tarım sektörü katkıda bulunmamıştır. 2024 yılının ilk çeyreğinde, özellikle ABD ve Avro Bölgesi'ndeki bazı ekonomilerin beklenenden daha az yavaşlamasının ardından gelen iyimser hava neticesinde oluşan faiz indirim beklentisi dış talep koşullarının ılımlı da olsa iyileşmesini sağlamıştır. Ayrıca, yurt içinde sıkılaştırıcı politikalara rağmen canlı seyreden talebin de etkisiyle iktisadi faaliyet yeniden ivme kazanmış ve 2024 yılının ilk çeyreğinde GSYH büyümesi yüzde 5,3 oranında artış kaydetmiştir. Yılın ikinci çeyreğinde ise dezenflasyonist politikaların etkilerinin hissedilmesiyle iktisadi faaliyet ivme kaybetmiş ve GSYH büyümesi yüzde 2,5 oranında artış kaydetmiştir. Yılın ilk yarısında, sanayi sektörü GSYH büyümesine 0,2 puan katkı sunarken hizmetler sektörü 2,6 puan pozitif yönde katkı vermiştir. Tarım sektörü ise büyümeye sınırlı katkıda bulunmuştur. 2024 yılının ilk yarısında özel tüketim harcamaları yüzde 4,1 oranında artarken büyümeye 3,1 puanlık katkı yapmış, kamu tüketim harcamaları ise yüzde 3,0 oranında artışla büyümeye 0,4 puan katkı sağlamıştır. Böylece yılın ilk yarısında toplam tüketim harcamaları yüzde 3,9 oranında artmış ve büyümeye 3,5 puan katkı vermiştir. Bu artışta hizmetler ile dayanıksız tüketim mallarına yapılan harcamalarda gözlenen artışlar belirleyici olmuştur. Toplam sabit sermaye yatırımları yılın ilk yarısında yüzde 4,7 oranında artarken büyümeye 1,2 puan katkı yapmıştır. Bu gelişmede makine ve teçhizat yatırımları büyümeye 0,2 puan katkı verirken inşaat sektörünün katkısı yılın ilk yarısında 0,8 puan olmuştur. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı ise 1,4 puan olmuştur. 2024 yılının ikinci yarısında ise, enflasyonu kontrol altına almak amacıyla uygulamaya konulan sıkı politikaların etkilerinin devamıyla iç talebin ivme kaybederek hizmetler sektörünün büyümesini yavaşlatması beklenirken ılımlı bir şekilde toparlanma kaydeden dış talep sayesinde sanayi sektörünün büyümesinin görece hız kazanacağı öngörülmektedir. Ayrıca, deprem bölgesinin yeniden inşa çalışmalarının devamıyla birlikte inşaat sektörünün güçlü bir biçimde büyümeye devam edeceği beklenmektedir. Böylece, Türkiye ekonomisinin 2024 yılında, uygulanan dezenflasyonist politikalar neticesinde, dengeli bir iç ve dış talep kompozisyonuyla yüzde 3,5 oranında büyüyeceği tahmin edilmektedir. 2023 yılında küresel ticaret hacmi artış hızı yavaşlamış ve dış talep koşullarında bozulma yaşanmıştır. Küresel ticaretteki zayıf görünüme rağmen, Türkiye'nin ihracatı küresel mal ihracatındaki genel azalış eğilimine göre olumlu ayrışarak yüzde 0,6 oranında sınırlı artış kaydetmiş ve 255,6 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. İthalat tarafında ise altın ithalatındaki yüksek seyir ile tüketim ve yatırım malları ithalatındaki yukarı yönlü eğilime rağmen enerji ithalatındaki düşüş sonrasında yüzde 0,5 düzeyinde azalış gerçekleşmiştir. Bu kapsamda, 2023 yılında ithalat 362,0 milyar dolar seviyesinde gözlenmiş olup dış ticaret açığı 106,3 milyar dolar olarak kaydedilmiştir. Dış ticaret açığındaki gerilemeye ek olarak hizmetler dengesi fazlasındaki artışla birlikte cari işlemler açığı 40,5 milyar dolar seviyesinde, cari işlemler açığının GSYH'ya oranı ise yüzde 3,6 olarak gerçekleşmiştir. 2024 yılında dış talep koşullarında görece toparlanma eğilimi gözlenmektedir. İhracat fiyatlarındaki olumsuz görünüme rağmen 2024 yılının Ocak-Ağustos döneminde ihracat bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 3,9 artarak 170,8 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde ithalatta ise dezenflasyon süreci kapsamında iç talepteki zayıflama sonrasında düşüş kaydedilmiştir. İthalattaki düşüşte altın ithalatındaki aşağı yönlü seyir etkili olurken enerji ithalatında yatay bir seyir izlenmektedir. 2024 yılının Ocak-Ağustos döneminde ithalat, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 8,6 oranında azalarak 225,7 milyar dolara gerilemiştir. Bu dönemde, seyahat gelirleri yüzde 9,3 artarak 35,9 milyar dolara yükselmiştir. İhracatın 2024 yılının kalan aylarında benzer bir artış eğilimi göstermesi beklenmektedir. İthalat tarafında ise altın ithalatındaki düşüşün devam edeceği, büyük oranda jeopolitik gelişmelere göre şekillenecek emtia fiyatlarının ve iç talep koşullarının ithalat düzeyindeki temel belirleyiciler olacağı değerlendirilmektedir. Bu kapsamda, ihracatın ve ithalatın sırasıyla 264,0 milyar dolar ve 345,0 milyar dolar seviyelerinde gerçekleşeceği öngörüsüyle 2024 yılı dış ticaret açığının 81,0 milyar dolar seviyesine gerileyeceği tahmin edilmektedir. Dış ticaret açığındaki düşüş ve seyahat gelirlerindeki artışla birlikte 2024 yılı sonunda cari işlemler açığının GSYH'ya oranının yüzde 1,7 olması beklenmektedir. Türkiye ekonomisinde 2023 yılında bir önceki yıla göre toplam istihdam 880 bin kişi artarken tarım dışı istihdam 1 milyon 51 bin kişi artmıştır. İşgücüne katılma oranı yıllık bazda 0,2 puan artmış, işsizlik oranı puan azalarak yüzde 9,4'e gerilemiştir. Aynı yılda genç nüfusta işsizlik oranı ise yüzde 17,4 olarak gerçekleşmiştir. 2024 yılı Ağustos ayında geçen yılın aynı ayına göre istihdam edilenlerin sayısı 1 milyon 93 bin kişi artarak 33 milyon 164 bin kişi, istihdam oranı ise 1,3 puan artış ile yüzde 50,3 olmuştur. İşsizlik oranı ise 0,7 puan azalış ile yüzde 8,5 seviyesinde gerçekleşmiştir. 2024 yılı geneli işsizlik oranının yüzde 9,3 olması beklenmektedir. Toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ya oranı 2023 yılında yüzde 26,6'ya gerilemiştir. 2024 yılında ise toplam yurt içi tasarruf oranının, bir önceki yıla göre 0,4 puan yükselerek yüzde 27,0 olacağı tahmin edilmektedir. 2023 yılının ilk yarısında yıllık TÜFE enflasyonu, enerji grubundaki baz etkisiyle belirgin bir yavaşlama eğilimine girmiş ve Haziran ayında yüzde 38,2 olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde, Mayıs ayından itibaren doğal gazda uygulanan ek sübvansiyonlar enerji fiyatlarını önemli ölçüde düşürmüş, döviz kurundaki görece istikrarlı seyir ile gıda ve temel mal fiyatlarındaki ılımlı görünüm enflasyondaki yavaşlama eğilimini desteklemiştir. Ancak, ücret gelişmeleri ve fiyat katılıkları yüksek seviyelerini korumuş, toplam talep koşulları yılın ikinci yarısında ivme kaybetse de enflasyonist düzeyde kalmaya devam etmiştir. Kalıcı dezenflasyon sürecinin sağlanabilmesi için alınan geçiş dönemi önlemleri ve deprem nedeniyle oluşan ek finansman ihtiyacı, TÜFE yıllık artış oranının artmasına neden olmuş ve TÜFE'de yıl sonunda yüzde 64,8 artış kaydedilmiştir. 2024 yılı Ocak-Eylül döneminde birikimli TÜFE artış oranı yüzde 35,9 olarak gerçekleşmiştir. Birikimli TÜFE artış oranında, hizmet fiyatlarının yüksek seyrini sürdürmesi ve ücret gelişmeleri belirleyici rol oynamıştır. Talepteki dirence bağlı olarak, temel mal fiyatları artış hızındaki yavaşlama sınırlı kalmış ve gıda fiyatlarındaki görece olumsuz görünüm de birikimli TÜFE artışının diğer belirleyicileri olmuştur. Bu gelişmeler neticesinde Eylül ayında TÜFE yıllık artış hızı yüzde 49,4 olarak kaydedilmiştir. Para politikasındaki kararlı duruşla birlikte yurt içi talepteki dengelenme, döviz kurundaki istikrarlı seyir ve enflasyon beklentilerinde iyileşmenin etkisiyle, TÜFE yıllık artış oranının yıl sonunda yüzde 41,5 seviyesine gerilemesi tahmin edilmektedir. 2.1. BÜYÜME VE İSTİHDAM 2.1.1, GSYH ve Sektörel Büyüme Hızları

a) Mevcut Durum

Türkiye ekonomisi, 2023 yılının ilk yarısında meydana gelen deprem felaketine ve küresel düzeyde yüksek seyreden enflasyonla mücadele amacıyla uygulanan sıkı para politikalarının neden olduğu talep daralmasına rağmen bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 4,6 oranında büyüme kaydetmiştir. Deprem bölgesinde yürütülen yeniden yapılanma faaliyetleri ve uygulanan etkili politikalar depremden etkilenen 11 ilde iktisadi faaliyetin canlılığını sürdürmesinde etkili olmuştur. Yılın ikinci yarısında ise milli gelir artış hızı yüzde 5,6 oranında gerçekleşmiş olup iktisadi faaliyetin ivme kazanarak canlılığını sürdürdüğüne işaret etmiştir. Bu dönemde, hizmetler sektörü (inşaat dâhil) büyümenin sürükleyicisi olmasına rağmen uygulanmaya başlanan sıkılaştırıcı politikalarla hız kaybederken sanayi sektörü ise önemli bir toparlanma kaydetmiştir. Böylelikle, yılın ikinci yarısından itibaren enflasyonu kontrol altına almaya yönelik uygulamaya konulan sıkı para ve maliye politikalarının etkisiyle büyüme kompozisyonu daha dengeli bir görünüm arz etmeye başlamıştır. Yıl genelinde ise GSYH artış hızı yüzde 5,1 oranında gerçekleşerek ekonominin güçlü görünümünü koruduğunu göstermiştir. Bu dönemde katma değer, hizmetler sektöründe (inşaat dâhil) yüzde 5,4, sanayi sektöründe yüzde 1,7 artmıştır. İmalat sanayiinin katma değeri yüzde 2,5 artarken hizmetler sektöründe kaydedilen artışta ticaret, ulaştırma ve konaklama faaliyetleri, finans ve sigorta faaliyetleriyle inşaat faaliyetlerinin katma değerlerindeki yüksek oranlı artışlar etkili olmuştur. Tarım sektörü katma değeri ise yüzde 0,2 oranında sınırlı artarak büyümeye katkıda bulunmamıştır. TABLO 1: 2- Katma Değer Artış Hızları ve Sektörlerin GSYH İçindeki Payları | 2023 2024 Yıllık Iı NI HI IV I 11 2022 2023 2024(1) 2025(2) (Zincirlenmiş Hacim, Yüzde Değişme) Tarım 29 06 OB 06)49 3,7 13 02 20 2,5 Sanayi 01 -18 5,9 2,8| 42 -1,8 1994 17 2,5 4,5 Hizmetler (3)| 57 52 62 45)54 25 8,1 5,4 3,4 4,0 GSYH 46) 53 o 2,5 5,5 5 (Cari Fiyatlarla, Yüzde Pay) (4) Tarım 26 43 107 5,2) 2,4 3,9 6,5 6,2 Sanayi 25,3 22,9 21,66 22,8J218 198 26,4 22,9 20,2 18,6 Hizmetler 61,5 61,9 56,2 60,3(64,5 Oo64,2 56,6 59,6 62,7 65,0 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (SBB), TÜİK

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) SBB hesaplaması olup inşaat sektörü dâhildir.

(4) Vergi-sübvansiyon kalemine tabloda yer verilmemiştir. 2024 yılının ilk yarısında GSYH'da yüzde 3,8 oranında büyüme kaydedilmiştir. Bu dönemde katma değer tarım, sanayi ve hizmetler sektörlerinde sırasıyla yüzde 4,2, yüzde 1,2 ve yüzde 3,9 oranlarında artmıştır. 2024 yılının üçüncü çeyreğine ilişkin olarak perakende satış hacim endeksi ve hizmet ciro endeksi gibi talep yönlü göstergelerdeki azalma eğilimi uygulanan dezenflasyonist politikaların etkili olduğunu gösterirken, ekonomik büyümenin yılın ikinci yarısında hafif ivme kaybı yaşayacağına işaret etmektedir. Reel sektörün gidişatı açısından önemli sinyaller veren öncü göstergeler söz konusu ivme kaybının imalat sanayiinde belirginleştiğini ima etmektedir. Yılın ilk çeyreğinde ılımlı toparlanma kaydeden dış talebin etkisiyle bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 5,4 oranında önemli bir büyüme oranı kaydeden sanayi üretim endeksi ikinci çeyrekte talep koşulları ve resmi tatiller kaynaklı iş günü kayıpları nedeniyle yıllık bazda yüzde 3,0 oranında daralmıştır. Temmuz ayında ise sanayi üretimi yıllık olarak yüzde 1,6 oranında ılımlı artış kaydederken Ağustos ayında yıllık yüzde 5,9 oranında daralmıştır. Bununla beraber, kademeli bir şekilde iyileşmesi beklenen dış talep koşullarının yılın son çeyreğinde sanayi sektörünü destekleyeceği tahmin edilmektedir. Bu veriler ışığında, GSYH büyüme hızının nispeten ılımlı bir performans sergileyeceği ve daha dengeli bir büyüme kompozisyonunun tesis edileceği değerlendirilmektedir. İktisadi faaliyet hafif yavaşlamakla beraber büyüme eğiliminin yılın ikinci yarısında devam edeceği öngörüsüyle GSYH artışının 2024 yılının tamamında yüzde 3,5 oranında gerçekleşmesi tahmin edilirken üretim sektörleri itibarıyla katma değer artış hızlarının ise tarım sektöründe yüzde 2,0, sanayi sektöründe yüzde 2,5 ve hizmetler sektöründe yüzde 3,4 oranlarında olması beklenmektedir.

b) Hedefler

Sürdürülebilir ve dengeli bir büyüme kompozisyonunun tesisini önceliklendiren yaklaşımın devamıyla 2025 yılında Türkiye ekonomisinin yüzde 4,0 oranında talep yönlü enflasyonist baskı oluşturmayacak bir kompozsiyonda büyümesi öngörülmektedir. Ekonominin istikrarlı ve sağlıklı yapısı korunarak güçlü, kapsayıcı ve istihdamı destekleyen büyümenin sağlanması amacıyla makroekonomik dengeleri gözeten uygulamalara devam edilerek para, maliye ve gelirler politikalarının tam koordinasyon içerisinde yürütülmesi hedeflenmektedir. Ayrıca, kamu yatırımlarının verimli sektörlerde yoğunlaştırılması, sanayi ve hizmetler sektöründe katma değeri yüksek üretimin teşvik edilmesi, enerji bağımlılığını azaltacak politikalar ve yenilenebilir enerji kaynaklarının geliştirilmesi öncelikli hedefler arasında bulunmaktadır. Dijital dönüşüm ve yeşil ekonomi alanındaki gelişmeleri dikkate alarak bu alanlardaki yatırımların artırılmasıyla küresel rekabet gücünün yükseltilmesi ve çevresel sürdürülebilirliğin sağlanması hedeflenmektedir. İç ve dış talebin dengelendiği büyüme kom pozisyonunun devamıyla istihdamın ve özel kesim yatırımlarının artırılması önceliklendirilmektedir. Bu gelişmelerle birlikte, 2025 yılında sanayi sektörünün ekonomik büyümeye önemli katkı vermesi sağlanacaktır. Ayrıca, iktisadi ve sosyal faaliyetlerin canlılığını sürdürmesi ve turizm sektörünün katkısıyla hizmetler sektörü GSYH büyümesini desteklemeye devam edecektir. Bu dönemde tarım sektörünün de GSYH büyümesine uzun dönem ortalamalarıyla benzer şekilde katkı vermesi beklenmektedir. GRAFİK I: 1- Sektörel Büyüme Hızları (Zincirlenmiş Hacim, Yüzde Değişme) 10 2022 2023 2024(1) 2025(2) EZ) Tarım OCLLLI Sanayi 8 Hizmetler — » GSYH Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

TABLO 1: 3- Temel Ekonomik Büyüklükler

2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 (1) 2025 (ON

BÜYÜME VE İSTİHDAM (Yüzde Değişme)

Toplam Tüketim (3) 5,8 1,6 2,0 3,0 13,0 16,3 11,9 3,0 3,2 Kamu 19 64 1,8 0,3 1,5 5,0 4,8 2,2 2,3 Özel 6,4 0,9 2,0 3,5 14,7 17,8 12,7 3,2 3,4 Toplam Sabit Sermaye Yatırımı (3) 8,3 0,1 -12,5 7,3 7,2 1,3 8,4 3,0 3,5 Kamu 8,2 0,1 -27,9 -2,8 2,6 18,9 13,8 2,7 3,7 Özel 8,3 02 -10,0 8,6 7,8 -0,6 77 3,0 3,5 Toplam Sabit Sermaye Yatırımı / GSYH (Yüzde) 29,9 29,8 26,0 27,5 28,2 29,2 31,9 30,9 30,9 Toplam Yurt içi Tasarruf / GSYH (Yüzde) 26,0 28,0 26,3 27,0 30,6 30,0 26,6 27,0 27,8 Net Mal ve Hizmet İhracatı (4) 0,2 3,6 2,4 -5,2 5,0 0,7 3,1 1,0 0,2 Toplam Mal ve Hizmet İhracatı (3) 12,4 9,1 5,3 -14,6 25,1 9,9 -2,8 2,2 3,6 Toplam Mal ve Hizmet İthalatı (3) 10,6 -6,2 -5,0 6,8 1,7 8,6 11,8 -2,1 2,8 GSYH (3) 7,5 3,0 0,8 19 114 5,5 5,1 3,5 4,0 GSYH (Milyon TL, Cari Fiyatlarla) 3133704 3761 166 4317810 5 048 568 7 256 142 15011 776 26 545 722 44 217 868 61540071 GSYH (Milyar Dolar, Cari Fiyatlarla) 859 798 760 717 808 906 1130 1331 1 465 Kişi Başı Milli Gelir (GSYH, Dolar) 10 696 9799 9 208 8 600 9601 10 659 13 243 15551 17 028 Kişi Başı Milli Gelir (SAGP, GSYH, Dolar) (5) 28 193 28 299 28 461 28 680 31638 38 355 42997 46511 49732 Nüfus (Yıl Ortası, Bin Kişi) (6) 80313 81 407 82579 83385 84147 84 980 85 326 85 592 86 026 İşgücüne Katılma Oranı (Yüzde) 52,6 53,1 52,9 49,1 51,4 53,1 53,3 54,5 55,0 İstihdam Düzeyi (Bin Kişi) 28 075 28 691 28042 26 695 28 797 30752 31632 32 668 33200 İşsizlik Oranı (Yüzde) 10,9 10,9 13,7 13,1 12,0 10,4 9,4 9,3 9,6 DIŞ TİCARET (Milyar Dolar) İhracat (GTS) 164,5 177,2 180,8 169,6 225,2 254,2 255,6 264,0 279,6 İthalat (GTS) 238,7 231,2 2103 219,5 271,4 363,7 362,0 345,0 369,0 Dış Ticaret Dengesi (GTS) -74,2 -54,0 -29,5 -49,9 -46,2 -109,5 -106,3 -81,0 -89,4 Cari İşlemler Dengesi 35,1 -14,6 15,0 31,1 -6,4 -46,6 -40,5 -22,0 -28,6 Cari İşlemler Dengesi / GSYH (Yüzde) -4,1 -1,8 2,0 -43 -0,8 -5,1 -3,6 -1,7 -2,0 KAMU FİNANSMANI (GSYH'ya Oran, Yüzde) Genel Devlet Gelirleri 32,8 32,9 33,1 32,4 30,9 27,8 30,3 31,9 31,3 Genel Devlet Harcamaları 34,6 35,3 36,1 36,4 33,5 28,6 35,4 36,7 34,2 Genel Devlet Borçlanma Gereği 18 2,4 3,0 3,9 2,6 0,8 5,2 4,8 2,9 Genel Devlet Faiz Harcamaları 1,9 2,1 2,5 2,8 2,6 2,2 2,6 3,1 3,3 Program Tanımlı Genel Devlet Dengesi -1,0 -2,3 -3,5 -3,2 -1,5 -0,2 -3,7 -2,8 -0,3 Kamu Kesimi Borçlanma Gereği 1,8 2,4 33 3,9 2,5 2,4 5,6 4,9 2,7 Program Tanımlı Kamu Kesimi Dengesi -1,0 -2,4 -3,7 -3,2 -1,4 -1,7 -4,1 -2,9 -0,2 AB Tanımlı Genel Devlet Nominal Borç Stoku 27,8 29,9 32,4 39,4 40,4 30,8 293 25,6 25,3 FİYATLAR (Yüzde Değişme) (7) 32,8 32,9 33,1 32,4 30,9 27,8 30,3 31,9 313 GSYH Deflatörü 11,0 16,5 13,9 14,8 29,0 96,0 68,2 60,9 33,9 TÜFE Yıl Sonu 11,9 20,3 11,8 14,6 36,1 64,3 64,8 41,5 17,5 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Zincirleme hacim yüzde değişim, kamu ve özel sektörler Strateji ve Bütçe Başkanlığı verileridir. (4) Büyümeye katkı olarak verilmektedir. (5) OECD verileridir. (6) TÜİK projeksiyonlarıdır.

(7) 2024-2025 verileri Program tahminleridir.

TABLO I: 4- Fert Başına GSYH

—<Gari Fiyatlarla) |o|o><00O0O Satın Alma SAGP'ye

Yıl Ortası Fert Başına Gücü Paritesi Göre Fert

Nüfusu (1) GSYH (1) TL Dolar (SAGP) Başına GSYH

Yıllar Bin Kişi (Milyon TL) (1) (1) Dolar/TL) (2 Dolar) (3

2022 84 980 15011 776 176 651 10 659 4,61 38 355

2023 85 326 26 545 722 311 109 13243 7,24 42 997

2024 (4) 85 592 44 217 868 516 612 15551 1,1 46511

2025 (5) 86 026 61 540071 715 366 17 028 14,38 49732

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK, OECD

(1) 1998-2023 TÜİK, 2024-2025 Strateji ve Bütçe Başkanlığı verileridir. (2) OECD tarafından GSYH için hesaplanan satın alma gücü paritesidir. Tabloda OECD tarafından 9 haneli olarak verilen katsayı 2 haneli olarak gösterilmiştir. Söz konusu katsayılar OECD tarafından geriye dönük olarak her yıl revize edilmektedir. 2024-2025 Strateji ve Bütçe Başkanlığı rakamlarıdır. (3) SAGP hesaplamasında OECD'nin 9 haneli katsayı kullanılması nedeniyle tabloda verilen SAGP katsayısı kullanılarak SAGP'ye göre fert başına milli gelire net olarak ulaşılamaz. (4) Gerçekleşme Tahmini (5) Program 2.1.2. İstihdam

a) Mevcut Durum

2023 yılında istihdam, emekliliğe hak kazanma koşullarına yönelik düzenlemelere ve depremin etkilerine rağmen güçlü seyrini sürdürmüş ve önceki yıla göre 880 bin kişi artarak 31 milyon 632 bin kişi olmuştur. İşgücüne katılma oranı ise 0,2 puan artarak yüzde 53,3 seviyesine yükselmiştir. Bu çerçevede işsizlik oranı bir önceki yıla göre 1 puan azalarak yüzde 9,4 düzeyine gerilemiştir. TABLO I: 5- Yıllar İtibarıyla Yurt İçi İşgücü Piyasasında Gelişmeler © (154 Yaş, Bin Kişi 2021 oo 2022 Çalışma Çağındaki Nüfus 60653 OoO61468 Oo 62579 63704 Oo 64679 İşgücü 32203 O32505 30735 32716 34334 İstihdam 28691 28042 26695 28797 30752 Tarım 5 282 5 096 4737 4 948 4 866 Sanayi 5 686 5572 5 482 6 143 6 663 Hizmetler (1) 17723 o17374 o 16476 o 17705 o 19724 İnşaat 2012 1 566 1546 1777 1846

Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları

(1) İnşaat dâhildir.

2023 yılındaki ekonomik büyümenin etkisiyle toplam istihdam bir önceki yıla göre yüzde 2,9 oranında artarken sanayi ve hizmetler istihdamı sırasıyla yüzde 0,7 ve yüzde 5,2 oranlarında artmıştır. Tarım istihdamı ise aynı dönemde yüzde 3,5 oranında düşmüştür. Toplam istihdam içerisinde tarım, sanayi ve hizmetler sektörlerinin payları sırasıyla yüzde 14,8, yüzde 21,2 ve yüzde 63,9 olmuştur. TABLO 1: 6- İstihdam Edilenlerin İşteki Çalışma Durumuna Göre Dağılımı (Yüzde) Ücretli veya Yevmiyeli Kendi Hesabına Çalışan İşveren Ücretsiz Aile İşçisi Toplam Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları 2023 yılında bir önceki yıla göre toplam istihdam içerisinde ücretli veya yevmiyeliler ile işverenlerin payı artarken kendi hesabına çalışanlar ile ücretsiz aile işçilerinin payı azalmıştır. TABLO I: 7- Yurt İçi İşgücü Piyasasındaki Gelişmeler (15-4 Yaş, Bin Kişi)

Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları

(1) İkinci çeyrek itibarıyladır.

(2) İnşaat hariç.

2024 yılının ikinci çeyreğinde önceki yılın aynı çeyreğine göre istihdam 1 milyon 189 bin kişi artmıştır. Aynı dönemde işsizlik oranı 0,8 puan azalarak yüzde 8,4, genç işsizlik oranı ise 1,2 puan azalarak yüzde 15,9 seviyesine düşmüştür. 2024 yılının ikinci çeyreğinde önceki yılın aynı çeyreğine göre istihdam tarım dışı sektörlerde 983 bin kişi, tarımda 206 bin kişi artmıştır. Bu dönemde istihdam sanayide 121 bin kişi azalırken, hizmetlerde £ milyon 102 bin kişi artmıştır. Mevsimsel etkilerden arındırılmış verilere göre, 2024 yılı Ağustos ayında istihdam 32 milyon 776 bin kişi, istihdam oranı ise yüzde 49,7 olmuştur. Mevsim etkilerinden arındırılmış işsizlik oranı yüzde 8,5, işgücüne katılma oranı ise yüzde 54,3 olarak gerçekleşmiştir. 2024 yılında, istihdamın bir önceki yıla göre 1 milyon 36 bin kişi artması, işgücüne katılma oranının ise yüzde 54,5'e ulaşması beklenmektedir. Bu çerçevede işsizlik oranının yüzde 9,4'ten yüzde 9,3'e düşeceği tahmin edilmektedir. TABLO 1: 8- Temel İşgücü Piyasası Göstergeleri (15-4 Yaş, Bin Kişi) 2024(1) 2025 (2)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

b) Hedefler

2025 yılında, öngörülen büyüme oranı çerçevesinde istihdamın bir önceki yıla göre 532 bin kişi artması beklenmektedir. İşgücüne katılma oranının 0,5 puan artarak 2025 yılında yüzde 55,0 seviyesine ulaşacağı öngörülmektedir. Yıl genelinde işgücüne katılım ve nüfus artışı etkilerinin istihdam artışına baskın gelmesiyle işsizlik oranının yüzde 9,6 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. GRAFİK 1: 2- İşsizlik Oranındaki Değişime Katkılar (Yüzde Puan) 8 13,7 13,1 2019 2020 2021 2022 2023 2024(1) (2025/2) Katılım Etkisi E—- -) Çalışma Çağı Nüfus Etkisi EEE İstihdam Etkisi -»s İşsizlik Oranı Değişimi —o— işsizlik Oranı (Sağ Eksen) Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.1.3. Ekonominin Genel Dengesi

a) Mevcut Durum

2023 yılında ekonomide toplam talebin önemli bir unsuru olan tüketim harcamalarındaki artışın olumlu katkısıyla GSYH yüzde 5,1 oranında büyümüştür. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı -3,1 puan, toplam tüketimin büyümeye katkısı 9,8 puan olmuştur. Sabit sermaye yatırım harcamalarındaki artış ise büyümeye 2,0 puanlık katkıda bulunmuştur. 2023 yılında özel kesim tüketim harcamalarında kaydedilen reel artış, özel harcanabilir gelir artışının üzerinde kalırken kamu kesimi tüketim harcamalarındaki reel artış ise kamu kesimi harcanabilir gelir artışının altında gerçekleşmiştir. Zincirlenmiş hacim değerlerine göre, 2023 yılında özel tüketim harcamaları yüzde 12,7, kamu tüketim harcamaları ise yüzde 4,8 oranında artmıştır. Böylece GSYH içerisinde özel tüketimin payı bir önceki yıla göre 2,3 puan artarak yüzde 63,1, kamu kesimi tüketim harcamalarının payı ise 1,1 puan artarak yüzde 9,3 olmuştur. 2023 yılında, toplam sabit sermaye yatırım harcamalarındaki reel artış yüzde 8,4 oranında gerçekleşmiştir. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının GSYH içerisindeki payı bir önceki yıla göre 0,1 puan artarak yüzde 3,7 olurken, özel kesim sabit sermaye yatırım harcamalarının payı bir önceki yıla göre 2,6 puan artarak yüzde 28,2'ye yükselmiştir. 2023 yılında reel mal ve hizmet ihracatı yüzde 2,8 oranında düşüş kaydederken reel mal ve hizmet ithalatındaki artış ise yüzde 11,8 olmuştur. 2023 yılında toplam tüketimin GSYH'ya oranı yüzde 72,5 olurken, toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ya oranı yüzde 26,6 olarak gerçekleşmiştir. Bu gelişmede özel kesim tasarruflarının payında kaydedilen düşüş önemli rol oynarken, kamu tasarruflarının da düşüşe katkısı olmuştur. Bu dönemde kamu tasarruflarının GSYH'ya oranı yüzde 1,4 seviyesinde gerçekleşirken özel kesim tasarruf oranı ise bir önceki yıla göre 2,9 puan azalarak yüzde 25,1 seviyesinde gerçekleşmiştir. 2024 yılının ilk yarısında yüzde 3,8 oranında gerçekleşen büyüme hızına en önemli katkı tüketim harcamalarından gelmiştir. Yılın ilk yarısında, toplam tüketim harcamaları bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 3,9 oranında artarak büyümeye 3,5 puanlık etki etmiştir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatırım harcamaları yüzde 4,7 artmış ve bunun ekonomik büyümeye katkısı 1,2 puan olmuştur. Bu gelişmeler sonucunda toplam nihai yurt içi talep yüzde 4,1 oranında artarak yüzde 3,8 oranındaki büyümeye 4,6 puanlık önemli seviyede katkı yapmıştır. 2024 yılının ilk yarısında mal ve hizmet ihracatı reel olarak yüzde 2,1 oranında artış gösterirken mal ve hizmet ithalatı yüzde 4,4 oranında azalmıştır. Sonuç olarak, net mal ve hizmet ihracatı büyümeye 1,4 puan katkıda bulunmuştur. Zincirlenmiş hacim endeksine göre 2024 yılında özel tüketim harcamalarının yüzde 3,2, kamu tüketim harcamalarının yüzde 2,2 artması ve böylece toplam tüketim harcamalarının yılın tamamında yüzde 3,0 oranında artış göstermesi öngörülmektedir, Aynı dönemde, kamu sabit sermaye yatırımlarının yüzde 2,7, özel kesim sabit sermaye yatırımlarının ise yüzde 3,0 artması ve böylece toplam sabit sermaye yatırımlarının yüzde 3,0 oranında artması beklenmektedir. Büyümeye, özel kesim nihai talebinin 3,1 puan, kamu kesimi nihai talebinin ise 0,3 puan pozitif yönde katkı yapması beklenmektedir. 2024 yılının tamamında net mal ve hizmet ihracatının büyümeye 1,0 puan katkı yapması öngörülmektedir. Bu beklentiler doğrultusunda, GSYH'nın 2024 yılında yüzde 3,5 oranında artış göstereceği tahmin edilmektedir. GRAFİK 1: 3- GSYH Büyümesine Katkılar (Yüzde Puan) 150 - 13,0 - 110 - 9,0 - 7,0 1 5,0 - EE EZ EEE EE EZ ZYE EE EE EE EE EE mm Tüten İ 22 fe a2 İsa 27 2 Kaynak: TÜİK, Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

Bu dönemde, özel harcanabilir gelirin GSYH'ya oranının 2024 yılında bir önceki yıla göre 0,3 puan azalarak yüzde 88,0'a gerilemesi, kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ya oranın ise 0,2 puan artarak yüzde 11,0 oranında gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2024 yılında toplam yurt içi tasarruf oranının ise, bir önceki yıla göre 0,4 puan artarak yüzde 27,0 olacağı tahmin edilmektedir. Bu gelişmede, büyük oranda özel kesim tüketimindeki ciddi düşüşün etkisiyle artan özel kesim tasarruflarının belirleyici olması öngörülmektedir.

b) Hedefler

2025 yılında yüzde 4,0 olması hedeflenen GSYH büyümesinin, öngörülen yurt içi talep artışının yanı sıra sabit sermaye yatırımlarının da katkısıyla dengeli bir yapıda gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2025 yılında bir önceki yıla göre özel ve kamu kesimi tüketim harcamalarında sırasıyla yüzde 3,4 ile yüzde 2,3 oranlarında reel artış olması beklenmektedir. Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatırımlarının yüzde 3,5, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının ise yüzde 3,7 oranında reel olarak artacağı tahmin edilmektedir. Böylece, toplam sabit sermaye yatırım harcamalarının reel olarak yüzde 3,5 artması öngörülmektedir. 2025 yılı GSYH büyümesine; özel tüketim harcamalarının 2,6 puan, özel kesim sabit sermaye yatırım harcamalarının ise 0,8 puan katkı yapması beklenmektedir. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatırım harcamalarının büyümeye katkısının 0,1 puan olması beklenmektedir. GSYH büyümesine net mal ve hizmet ihracatı katkısının ise 0,2 puan olacağı tahmin edilmektedir. Kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ya oranının 2025 yılında 0,1 puan artarak yüzde 11,1 olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir. Bu dönemde, kamu tasarruflarının milli gelire oran olarak yüzde 1,0 seviyesinde, kamu yatırımlarının ise yüzde 3,2 seviyesinde olması beklenmektedir. 2025 yılında özel tasarrufların GSYH'ya oranının bir önceki yıla göre 0,2 puan artarak yüzde 26,8, özel yatırım harcamalarının ise 1,7 puan artarak yüzde 26,6 olması beklenmektedir. Bunun sonucunda özel kesim tasarruf-yatırım farkının GSYH'ya oranının yüzde 0,3 seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2025 yılında toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ya oranının bu gelişmeler neticesinde yüzde 27,8, toplam tasarrufyatırım farkının GSYH'ya oranının ise yüzde negatif 2,0 olması beklenmektedir. TABLO I: 9- Ekonominin Genel Dengesi (Cari Fiyatlarla Milyon TL, GSYH İçindeki Paylar) 2023 2024(1) 2025 (2) 2023 2024(1) 2025 (2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH İçindeki Paylar, Yüzde)

Net Faktör Gelirleri -264 831 -454 817 -500 323 -1,0 -1,0 -0,8 Net Dış Alem Cari Transferleri 12 757 21 526 38 292 0,0 0,0 0,1 GAYRİ SAFİ MİLLİ HARCANABİLİR GELİR (GSMHG) 26 293 649 43 784 577 61 078 040 99,1 99,0 99,2 KAMU HARCANABİLİR GELİRİ 2861383 4875977 6823474 10,8 11,0 11,1

Bilgi İçin:

Toplam Yurt İçi Tasarruflar 7 053 106 11943 303 17116 752 26,6 27,0 27,8 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Toplam tasarruf-yatırım farkıyla cari açık arasındaki fark, milli gelir hesaplamalarında ihracat ve ithalat ağırlıklı döviz kuru kullanılmasından kaynaklanmaktadır.

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

TABLO I: 10- Ekonominin Genel Dengesi (Zincirlenmiş Hacim Milyon TL, Yüzde Değişme) 2023 2024 (2) 2025 (3) 2023 2024 (2) 2025 (3) (2009100 Zincirlenmiş Hacim, Milyon TL) (Yüzde Değişme) Toplam Tüketim 1962138 2021983 2 087 675 11,9 3,0 3,2 Kamu 197 503 201 756 206 431 4,8 2,2 2,3 Özel 1 764 636 1820227 1881244 12,7 3,2 3,4 Toplam Yatırım 236891 233 346 253 786 -12,2 -1,5 8,8 Kamu 73 509 66 386 69 838 16,4 -9,7 5,2 Özel 163 382 166 960 183 948 -20,9 2,2 10,2 Sabit Sermaye Yatırımı 556 823 573 295 593 362 8,4 3,0 3,5 Kamu 66 663 68 480 70 989 13,8 2,7 3,7 Özel 490 160 504 815 522373 7,7 3,0 3,5 Stok Değişmesi (1) -319 932 -339 949 -339 575 -3,6 -0,9 0,0 Kamu 6 846 -2 094 -1151 0,1 -0,4 0,0 Özel -326 778 -337 856 -338 424 -3,7 -0,5 0,0 Toplam Yurt İçi Talep (Toplam Kaynaklar) 2199 029 2 255 329 2341 461 8,6 2,6 3,8 Net Mal ve Hizmet İhracatı (1) 31 500 53 203 58 904 -3,1 1,0 0,2 Mal ve Hizmet İhracatı 519 075 530 624 549 780 -2,8 2,2 3,6 Mal ve Hizmet İthalatı 487 575 477 421 490 876 11,8 -2,1 2,8 GAYRİ SAFİ YURT İÇİ HASILA (GSYH) 2230 529 2308 532 2 400 365 5,1 3,5 4,0 Net Faktör Gelirleri -18 831 -22 029 -19 445 90,0 17,0 -11,7 Net Dış Alem Cari Transferleri 702 829 1098 -270,0 18,0 32,4 GAYRİ SAFİ MİLLİ HARCANABİLİR GELİR (GSMHG) 2212400 2287332 2382017 4,8 3,4 4,1 KAMU HARCANABİLİR GELİRİ 240 762 254 724 266 113 10,9 5,8 4,5 Kamu Tüketimi 197 503 201 756 206 431 4,8 2,2 2,3 Kamu Tasarrufu 43 260 52 968 59 682 50,2 22,4 12,7 Kamu Yatırımı 73 509 66 386 69 838 16,4 -9,7 5,2 Kamu Tasarruf-Yatırım Farkı -30 249 -13 419 -10 156 ÖZEL HARCANABİLİR GELİR 1971637 2032 608 2115 905 4,l 3,1 4,1 Özel Tüketim 1 764 636 1820 227 1881244 12,7 3,2 3,4 Özel Tasarruf 207 002 212381 234 661 -37,0 2,6 10,5 Özel Yatırım 163 382 166 960 183 948 -20,9 2,2 10,2 Özel Tasarruf-Yatırım Farkı 43 620 45 422 50 713 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Yüzde değişimleri GSYH büyümesine katkıları göstermektedir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

2.2. YATIRIMLAR

2.2.1. Yatırımların Sektörel Dağılımı

a) Mevcut Durum

Kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının 2024 yılında reel olarak yüzde 2,7 oranında artması beklenmektedir. Bu dönemde kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının yüzde 62,0'ının merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, yüzde 21,9'unun yerel yönetimler, yüzde 15,2'sinin KİT'ler, yüzde 0,9'unun döner sermayeli kuruluşlar ve sosyal güvenlik kuruluşları tarafından gerçekleştirileceği tahmin edilmektedir. Bu dönemde cari fiyatlarla özel kesim sabit sermaye yatırımları içinde ulaştırma, turizm, konut, eğitim, sağlık ve diğer hizmetler ait sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması, madencilik, imalat tarm ve enerji alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalması beklenmektedir. Söz konusu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımları içinde tarım, imalat, konut, eğitim ve sağlık alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması; madencilik, enerji, ulaştırma, turizm ve diğer hizmetler alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalması öngörülmektedir. TABLO 1: 11- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1) (Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) . 2023 2024 (2) 2025 (3) Kamu Özel Toplam | Kamu Özel Toplam | Kamu (Özel Toplam Tarım 9,5

Diğer

22,1 2,1 4,3 19,9 2,1 4,3

Hizmetler

TOPLAM 100 100 100 100 100 100

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Yatırım işçiliği dâhildir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

TABLO 1: 12- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2023)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Özelleş,

Sektörler , Merkezi KİT'ler Kapsam, İller (& Döner Sermaye* ALT Yüzde Mahalli TOPLAM (o Yüzde Yönetim (1) Kuruluş. Bankası SGK TOPLAM Pay (idareler KAMU Pay Tarım 75 688 965 0 0 4861 81514 12,3 6 919 88 434 9,3 Madencilik 1717 75 410 0 0 0 77127 11,6 0 77127 8,İ İmalat 2215 1916 i 0 47) 4 604 0,7 5 4 609 0,5 Enerji 5982 37011 i 0 0 42 993 6,5 3615 46 608 4,9 Ulaştırma 144 066 39251 4 0 993 184315 27,8 139 969 324 284 34,3 Turizm 1205 0 0 0 340 1545 0,2 125 1670 0,2 Konut 12138 0 0 0 0 12138 1,8 2 559 14 697 1,6 Eğitim 104 390 0 0 0 390 104 780 15,8 674 110 454 11,7 Sağlık 68 071 0 0 0 226 68 297 10,3 206 68 503 7,2 Diğer Hizmetler 83 098 137 0 0 2356 85 590 12,9 124 648 210 238 22,2 Toplam 498571 154 690 5 0 9 638 662 904 100,0 (283722 946626 (100,0 AET Meli 752 23 00 0 15 1000 Yüzde Dağılım 527 163 0,0 0 1,0 70,0 300 1000 (Toplam Kamu) Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

1) Yatırım işçiliği hariçtir.

TABLO I: 13- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2024) (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Sektörler Merkezi KİT'ler N yele İller Döner Sermayet ALT Yüzde Mahalli TOPLAM (Yüzde Yönetim (2) Kuruluş. Bankası SGK TOPLAM Pay Idareler KAMU Pay Tarım 155 263 1321 0 0 7018 163 603 12,7 8 627 172 230 10,4 Madencilik 3 546 101 387 0 0 0 105 133 8,2 0 105 133 6,4 İmalat 4574 5318 l 0 835 10 729 0,8 6 10 735 0,7 Enerji 12338 58 245 4 0 0 70 588 5,5 4829 75 417 4,6 Ulaştırma 294 401 84419 88 0 1927 380 435 29,5 178 073 28 307 33,9 Turizm 2 197 0 0 0 354 2351 0,2 159 2 710 0,2 Konut 25 065 0 0 0 0 25 065 1,9 3 256 28 320 1,7 Eğitim 216 608 0 0 0 672 217 279 16,9 7219 224 498 13,6 Sağlık 140 509 0 0 0 3/0 140 879 10,9 262 141141 8,6 Diğer Hizmetler 167 184 448 0 0 3 936 171 568 13,3 158 527 330 095 1021685 251339 1287 829 360958 1648787 Yüzde Dağılım (Ara Toplam) Dağılım 62,0 15,2 0,0 0 0,9 78,1 21,9 100,0 (Toplam Kamu) Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Yatırım işçiliği hariçtir.

TABLO 1: 14- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2025) (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Sektörler YE Kirla Pa İller © Döner Sermaye ALT Yüzde © Mahalli O TOPLAM © Yüzde 0) Kuruluş, Bankası * SGK TOPLAM Pay İdareler KAMU Pay Tarım 153 752 1748 0 0 8952 164452 14 11963 o 176415 9 Madencilik 3500 145 24 0 0 0 148784 103 0 14874 77 imalat 4515 12 405 2 0 333 17254 12 9 17263 o 09 Enerji 12219 97 922 2 0 0 11014 76 7956 o 11810 O 6İ Ulaştırma 290 588 147 656 115 0 1640 439999 305 o 244489 Oo 684488 353 Turizm 2353 0 0 0 180 2533 02 219 25 Vi Konut 24 740 0 0 0 0 24 740 17 4917 9657 1,5 Eğitim 217 050 0 0 0 84 217904 51 9912 o 227836 o 117 Sağlık 138 750 0 0 0 46 — 139225 3,6 360 oo 139585 ooO 72 Diğer Hizmetler || 173643 458 0 0 5260 179370 204 5764 35132 204 Toplam 1021110 405 473 119 0 17723 1444425 (o 100,0 (o 495586 1940011 O 100,0 Tp ME 70,7 28,1 0,0 0 1,2 100,0 Yüzde Dağılım 52,6 20,9 0,0 0 0,9 74,5 25,5 100,0 (Toplam Kamu) Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Program

(2) Yatırım işçiliği hariçtir.

TABLO I: 15- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1) (Gari Fiyatlarla, Milyon TL) 2023 2024 (2) 2025 (3) Kamu Özel Toplam Kamu Özel Toplam Kamu Özel Toplam Tarım 92 076 60 139 152215 179551 90 996 270 548 183 735 127 950 311 685 Madencilik 77210 146 756 223 966 105 300 227334 332 6034 148 951 315 697 464 648 İmalat 4716 1648 027 1052742 10951 2452732 2 463703 17 478 3575 200 3592 678 Enerji 46 896 104 894 151 790 75999 160 380 236378 118 682 233023 351 705 Ulaştırma 331 216 2 456 147 2787363 572390 3945 617 4 518 007 698 323 5 533 536 60231 859 Turizm 1728 03 446 65175 2814 101727 104 541 2 864 143 038 145 902 Konut 15 281 2475 875 2491156 29502 4114887 4144390 30835 5 854 684 5 885 519 Eğitim 115 477 138 781 254 258 234713 221 746 456 459 238 169 316 249 254 418 Sağlık 71778 238 368 310 146 147 767 389 290 537 058 146 191 572391 718 582 Diğer Hizmetler o 214237 153527 367 764 337979 245 447 283421 403 399 360 884 764 283 TOPLAM 970 616 7 485 958 8456574 | 1696966 11950172 Oo 13647138 | 1988625 17032651 (19021277 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Yatırım işçiliği dâhildir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

b) Hedefler

2025 yılında, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının yüzde 52,6'sının merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, yüzde 25,5'inin yerel yönetimler, yüzde 20,9'unun KİT'ler, yüzde 0,9'unun döner sermayeli kuruluşlar ve sosyal güvenlik kuruluşları tarafından gerçekleştirileceği öngörülmektedir. 2025 yılında kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının ulaştırma, diğer hizmetler, eğitim, tarım, madencilik ve sağlık alt sektörlerinde yoğunlaşması beklenmektedir. Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatırımlarının reel olarak yüzde 3,5 artış göstereceği tahmin edilmektedir. Özel kesim sabit sermaye yatırımlarının imalat sanayii, ulaştırma ve konut alt sektörlerinde yoğunlaşması beklenmektedir. 2.3. ÖDEMELER DENGESİ 2.3.1. Cari İşlemler Hesabı

a) Mevcut Durum

2023 yılında küresel mal ticareti gerilemiş olup özellikle Avrupa ekonomilerindeki büyüme oranlarının düşük seviyelerde gözlenmesi dış talepteki zayıflama üzerinden küresel ticaret hacmi artış hızını olumsuz etkilemiştir. Bununla birlikte Türkiye'nin ihracatı yüzde 0,6 ile sınırlı düzeyde de olsa artış kaydetmiş ve 255,6 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. 2023 yılı itibarıyla küresel mal ihracatından alınan pay yüzde 1,07'ye ulaşarak yükselişini sürdürmüştür. İthalat tarafında ise enerji ithalatında bir önceki yıla göre düşüş gözlenmesine rağmen altın ithalatının yanısıra tüketim ve yatırım malları ithalatındaki yüksek seyir sonucunda düşüş hızı baskılanmıştır. Bu kapsamda ithalat yüzde 0,5 oranında sınırlı azalarak 362,0 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. 2023 yılında ihracatta sınırlı artış, ithalatta ise sınırlı düşüş yaşanması sonrasında dış ticaret açığının bir miktar gerilemesi ile hizmetler dengesi fazlasının artış kaydetmesi cari işlemler açığı üzerinde azaltıcı etki yapmış birincil gelir dengesi açığındaki artışa rağmen cari işlemler dengesinde kısmi bir toparlanma gözlenmiştir. Bu kapsamda, 2023 yılı cari işlemler açığı 40,5 milyar dolar seviyesinde kaydedilmiştir. Cari işlemler açığının milli gelire oranı ise yüzde 3,6 düzeyinde gerçekleşmiştir. TABLO I: 16- Türkiye'nin Dış Ticareti ve Dış Ticareti Etkileyen Faktörler (Yüzde Değişim) 2025 (2)| İhracat (fob, Milyar Dolar) 279,6 Ithalat (cif, Milyar Dolar

Mamul Fiyatları 1,2

Yakıt Dışı Başlıca Emtia Fiyatları

Ham Petrol Brent Varil Fiyatı (Dolar

GSYH Büyüme Hızı 5,5 40

Sanayi Büyümesi 17 4,5

Yurtiçi Nihai Talep Büyümesi 5,i 8,6 2,6 3,8

Dünya Büyüme Hızı 3,6 3,3 3,2 3,2

Dünya Mal ve Hizmet Ticareti 5,7 0,8 3,1

Avro Bölgesi Büyüme Hızı 3,3 0,4 0,8

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK, Uluslararası Para Fonu Ekim 2024 Dünya Ekonomik Görünümü Raporu

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

Dış Ticaret Dengesi

Ödemeler dengesi tanımlı dış ticaret açığı 2023 yılında 86,3 milyar dolar olarak gerçekleşmiş, 2024 yılının Ocak-Ağustos döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 43,8 azalarak 38,6 milyar dolar olmuştur. 2024 yılında Avrupa Bölgesi ekonomilerinde kısmi toparlanma ve küresel ticaretteki hızlanma sonucunda dış talep koşullarında yaşanan iyileşme ihracatımız bakımından geçtiğimiz yıla göre daha olumlu bir tablo oluşturmuştur. Enerji emtia fiyatları dalgalı bir seyir izlese de enerji ithalatı yıl genelinde yatay bir seyir izlemiş, iç talepteki zayıflama ve altın ithalatındaki düşüş sonrasında geçtiğimiz yılın ikinci yarısında başlayan ithalattaki düşüş eğilimi 2024 yılında devam etmiştir. Bu gelişmelere bağlı olarak ödemeler dengesi tanımlı dış ticaret açığının bir önceki yıla göre gerileyerek 64,2 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. İhracat 2023 yılında 255,6 milyar dolar olarak gerçekleşen ihracat, 2024 yılının Ocak-Ağustos döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 3,9 oranında artarak 170,8 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. İhracat seviyesinin artmasında dış talepteki kısmi toparlanma etkili olmuştur. TABLO 1: 17- Ülke ve Fasıllara Göre İhracat (Milyar Dolar) Ocak-Ağustos 2022 2023 2023 2024 TOPLAM İHRACAT 254,2 255,6 164,5 170,8 Avrupa Birliği Ülkeleri (AB-27) 103,0 104,3 68,9 71,3 Diğer 151,1 151,3 95,5 99,6 Seçilmiş Ülke Grupları

En Yüksek İhracat Yapılan Ülkeler (1)

Almanya 21,1 21,1 142 o 13,6

ABD 16,9 14,9 9,8 10,6

Irak 13,8 12,8 7,7 8,4

İngiltere 13,0 12,5 8,0 9,8

İtalya 12,4 12,4 8,0 8,3

En Yüksek İhracat Yapılan Fasıllar (1)

Kaynak: TÜİK

(1) Sıralama 2023 yılı verilerine göre yapılmıştır.

Türkiye'nin önemli ticaret ortaklarından olan AB'ye ihracatı, 2024 yılının Ocak-Ağustos döneminde, geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 3,4 oranında artarak 71,3 milyar dolar olarak gerçekleşmiş, AB'nin ihracattaki payı yüzde yüzde 41,7 olmuştur. Ocak-Ağustos döneminde ihracat artışı en fazla olan ülkeler İngiltere ve Birleşik Arap Emirlikleri olarak kaydedilmiştir. Asya ülkelerine gerçekleştirilen ihracatta yüzde 5,7, Amerika kıtası ülkelerine gerçekleştirilen ihracatta ise yüzde 9,5 düzeyinde artış gerçekleşmiştir. Avrupa Birliği, Afrika ve Amerika ülkelerine gerçekleştirilen ihracattaki artış ihracat genel seviyesindeki artışın temel belirleyicisi olmuştur. İhracatta en yüksek paya sahip olan motorlu kara taşıtları ile bunların aksam ve parçalarına yönelik ihracat 2023 yılındaki artışın ardından 2024 yılının Ocak-Ağustos döneminde ivme kaybetmekle beraber yükselişini sürdürmüştür. Bu dönemde toplam ihracat yüzde 3,9 artarken motorlu kara taşıtları ve bunların aksam ve parçalarının ihracatındaki artış yüzde 2,8; kazanlar, makineler ve bunların aksam parçaları ihracatı yüzde 1,4 oranında artışla genel ihracat seviyesinin altında gerçekleşmiştir. Aynı dönemde, mineral yakıtlar ihracatı yüzde 19,4 oranında ve kıymetli veya yarı kıymetli taşlar ihracatı yüzde 14,9 oranında artış ile genel ihracat seviyesinin üzerinde artış gerçekleşen fasıllar olmuştur. 2024 yılının ilk sekiz aylık döneminde tüm ana sektörlerin ihracatında artış gerçekleşmiştir. Bu dönemde, tarım ve ormancılık sektörü ihracatı yüzde 9,4, imalat sektörü ihracatı ise yüzde 3,5 oranında artmıştır. Sektörel düzeyde en yüksek ihracat artışı ise yüzde 15,8 ile maden ve taş ocakçılığı sektöründe kaydedilmiştir. 2024 yılının kalan döneminde ihracatta benzer bir eğilim yaşanması ve yıl geneli ihracat seviyesinin yüzde 3,3 oranında artarak 264,0 milyar dolar düzeyinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2024 yılında, ihracat fiyatlarında yüzde 0,6 oranında azalış ve reel ihracatta yüzde 3,9 oranında artış yaşanacağı öngörülmektedir. TABLO 1: 18- İhracatın Sektörel Dağılımı Milyar Dolar Yüzde Pay Yüzde Değişim Yıllık Ocak-Ağustos Yıllık Ocak-Ağustos | Ocak-Ağustos 2022 | 2023 | 2023 | 2024 | 2022) 2023) 2023 | 2024 | 23/22 | 24/23| 254,2| 255,6) 164,5) (o 170,8 7,8 9,6 9 6,0 4,6 3,8 2,5 2,9 240,4) 240,9) (o 1557) isti 14) o 13 08 0,8 Kaynak: TÜİK İthalat 2023 yılında ithalat yüzde 0,5 oranında düşüş kaydederek 362,0 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. Enerji fiyatlarının bir önceki yıla göre düşüş göstermesi ithalat seviyesi Üzerinde azaltıcı etki yaparken altın ithalatının tarihi yüksek seviyelere çıkması ile iç talep koşullarının tüketim ve yatırım malları üzerindeki artırıcı etkisi ithalattaki düşüşün baskılanmasına neden olmuştur. 2024 yılında ise ithalatta geçen yılın ikinci yarısı itibarıyla başlayan düşüş eğiliminin devam ettiği görülmektedir. Enerji ithalatı 2024 yılında yatay bir seyir izlemekte olup altın ithalatında gerileme gözlenmektedir. Dezenflasyon süreci kapsamında iç talepteki zayıflamanın etkisiyle 2024 yılı Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 8,6 oranında düşüş gösteren ithalat 225,7 milyar dolar seviyesine gerilemiştir. Bu dönemde, ara malı ithalatı yüzde 13,6 ve sermaye malları ithalatı ise yüzde 2,1 oranında azalırken, tüketim malları ithalatı artış hızı yavaşlamakla beraber yüzde 13,7 olmuştur. TABLO I: 19- İthalatın Ekonomik Gruplara Göre Dağılımı Yüzde Pay Yüzde Değişim Milyar Dolar Ocak-Ağustos | Ocak-Ağustos Yılık Ocak-Ağustos Yıllık 2024 | 23/22 | 24/23 2022 | 2023 | 2023 2022 | 2023 İMALAR 363,7 | 362,0 | 2470 | 225,7 34 | 86 Sermaye 40,5 528 34,2 13,8 14,8 34,5 -2,1 Malları Ara Malları | 2924 | 2613 | 1823 78) 67) 65) 13,6 Tüketim 30,5 47,6 30,4 12,3 15,3 64,2 13,7 Malları Diğer 03) o3l o 0,1 0,1 8,3 56,4 Kaynak: TÜİK İthalatın yılın kalan aylarında sınırlı düzeyde yükselmesi ve 2024 yılı sonunda bir önceki yıla göre yüzde 4,7 oranında azalarak 345,0 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2024 yılında ithalat fiyatlarında yüzde 0,3 artış, reel ithalatta ise yüzde 5,0 düzeyinde düşüş yaşanacağı öngörülmektedir. Hizmetler Dengesi?, Birincil ve İkincil Gelir Dengesi 2023 yılında seyahat gelirleri artış hızı azalsa da yukarı yönlü eğilimine devam etmiş ve 49,5 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. 2024 yılının Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 9,3 artarak 35,9 milyar dolar seviyesinde gerçekleşen seyahat gelirlerinin 2024 yılında 53,0 milyar dolara yükseleceği beklenmektedir. 2023 yılında hizmetler dengesi fazlası seyahat gelirleri ve taşımacılık gelirlerindeki artışın etkisiyle bir önceki yıla göre artarak 56,7 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. 2023 yılı hizmet gelirleri 106,0 milyar dolar, hizmet giderleri ise 49,3 milyar dolar seviyesinde gözlenmiştir. Hizmet gelirleri, 2024 yılının Ocak-Ağustos döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 7,3 oranında artış göstererek 74,0 milyar dolar seviyesinde, hizmetler dengesi fazlası ise yüzde 4,9 oranında artışla 39,2 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. Hizmet gelirlerine yıllıklandırılmış olarak bakıldığında, 2024 yılı Ağustos ayı itibarıyla 111,1 milyar dolar seviyesine ulaşıldığı görülmektedir. 2024 yılı içerisindeki bu artıştaki temel belirleyici unsurlar taşımacılık ve seyahat gelirlerindeki yukarı yönlü seyir olmuştur. 2024 yılında hizmet gelirlerinin 109,1 milyar dolar, hizmetler dengesi fazlasının ise 55,2 milyar dolar olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. ? Cari İşlemler Hesabı 2022 ve 2023 yılı değerleri, 2024 yılı Ağustos ayında Hizmetler dengesi kaynaklı revize edilmiştir. TABLO 1: 20- Cari İşlemler Dengesi (1) (Milyar Dolar) 2022 2023 2024(2) 2025(3) CARİ İŞLEMLER HESABI -46,6 -40,5 -22,0 -28,6 DIŞ TİCARET DENGESİ -89,6 -86,3 -64,2 -72,8 İhracat 252,2 246,5 253,1 265,7 İhracat (FOB) 254,2 255,6 264,0 267,0 Bavul Ticareti ve Uyarlama -2,0 9,2 -10,9 -8,5 İthalat 322,5 307,3 305,5 337,9 İthalat (CIF) 363,7 362,0 345,0 369,0 Navlun ve Sigorta ve Uyarlama -41,2 -54,6 -39,5 -37,6 HİZMETLER DENGESİ 52,1 56,7 55,2 55,2

Uzun Vade 4,4 8,1 9,6 77

İKİNCİL GELİR DENGESİ -0,4 0,6 0,7 0,9

Kaynak: TCMB

(1) Cari İşlemler Hesabı 2022 ve 2023 yılı değerleri, 2024 yılı Ağustos ayı Hizmetler Dengesi kaynaklı revizyona uğramıştır.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

2023 yılında, birincil gelir dengesindeki açık, yatırım giderlerindeki artışın etkisiyle bir önceki yıla göre yüzde 30,1 artarak 11,4 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. 2024 yılının Ocak-Ağustos dönemi birincil gelir dengesi açığı ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 30,1 artarak 10,4 milyar dolar seviyesine yükselmiştir. Birincil gelir dengesi açığının 2024 yılında 13,7 milyar dolar olarak gerçekleşmesi beklenirken, ikincil gelir dengesinin 0,7 milyar dolar seviyesinde fazla vereceği tahmin edilmektedir. Dış ticaret, hizmetler, birincil ve ikincil gelir dengelerindeki gelişmeler ve tahminlere göre, 2024 yılında cari işlemler açığının 22,0 milyar dolar seviyesinde olması beklenmektedir.

b) Hedefler

Dezenflayon süreci kapsamında 2024 yılı içerisinde iç talebin zayıflaması sonrasında ithalat seviyesi gerilerken, buna ek olarak küresel ölçekte ticaret hacminde yükseliş eğilimi ve dış talepteki kısmi toparlanma sonrasında ihracatta ılımlı artış gerçekleşmiştir. Hizmetler dengesi fazlası seyahat gelirlerindeki artışın devam etmesi sonucunda artışını sınırlı düzeyde devam ettirmiş, tüm bu gelişmeler sonucunda cari işlemler dengesinde önemli bir toparlanma eğilimi yaşanmıştır. Emtia fiyatlarındaki dalgalı seyre rağmen enerji ithalatı yıl genelinde yatay bir seyir izlemiş, altın ithalatında ise geçen yılki tarihi yüksek seviyelere göre düşüş eğilimi yaşanmıştır. Yılın kalan aylarında jeopolitik gerilimler sonrasında emtia fiyatlarında dalgalanma ile iç talep gerçekleşmeleri cari işlemler açığında belirleyici olacaktır. Küresel ekonomik görünüme ilişkin projeksiyonlara bakıldığında, önümüzdeki dönemde ise dış talep koşullarının ihracat artışımızı destekleyecek şekilde (gerçekleşeceği beklenmektedir. Ayrıca ikiz dönüşüm kapsamında atılacak adımlar ile hizmet ticareti potansiyelinin etkin kullanımı sonrasında mal ve hizmet ihracatı daha üst seviyelere çıkarılacaktır. 2025 yılında, ihracattaki artış eğiliminin devam etmesine rağmen ekonomik aktivitenin hızlanması sonucunda ithalatta da yukarı yönlü bir eğilim beklenmektedir. Bu kapsamda, dış ticaret açığının yükselmesi sonucunda 2025 yılında cari işlemler açığının bir miktar artacağı, sonraki yıllarında ise kademeli bir şekilde azalarak sürdürülebilir seviyelerde gerçekleşeceği öngörülmektedir. Sürdürülebilir cari dengenin temini için makroekonomik hedeflere uyum gözetilerek ithalat bağımlılığın azaltılmasına yönelik uygulamalar hayata geçirilmeye devam edilecektir. 2025 yılında ihracatın (fob) yüzde 5,9 oranında artarak 279,6 milyar dolara, ithalatın (cif) ise yüzde 7,0 oranında artarak 369,0 milyar dolara ulaşması ve böylece dış ticaret açığının 89,4 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir. Bu dönemde ihracat ve ithalat fiyatlarının sırasıyla yüzde 1,2 ve yüzde 1,5 oranlarında artması beklenirken reel ihracatın ve ithalatın ise sırasıyla yüzde 4,6 ve yüzde 5,3 artacağı tahmin edilmektedir. 2025 yılında seyahat gelirlerinin 56,1 milyar dolar seviyesine yükselmesi, hizmetler dengesinin ise 55,3 milyar dolar fazla vermesi tahmin edilmektedir. Birincil gelir dengesinde 11,9 milyar dolar açık öngörülürken, ikincil gelir dengesinde 0,9 milyar dolar fazla beklenmektedir. Söz konusu varsayımlar altında cari işlemler açığının 2025 yılında 28,6 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmesi, böylece cari işlemler açığının GSYH'ya oranının ise yüzde 2,0 olması öngörülmektedir. 2.3.2. Sermaye ve Finans Hesapları

a) Mevcut Durum

2023 yılı genelinde ödemeler dengesi finans hesabı tüm alt kalemleri kaynaklı net sermaye girişi gerçekleşmiştir. Bir önceki yıl yüksek seviyelere ulaşan net hata ve noksan kaynaklı sermaye girişleri 2023 yılında yerini sermaye çıkışlarına bırakmıştır. Finansman kalemlerinin alt detayları incelendiğinde, 2023 yılında net doğrudan yabancı yatırım girişlerinin 4,7 milyar dolar seviyesinde gerçekleştiği görülmektedir. Doğrudan yabancı yatırımlar içerisinde gayrimenkul yatırımları 3,6 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Yurtdışı yerleşikler devlet iç borçlanma senetleri (DİBS) piyasasında 2 milyar dolar tutarında net alış yaparken, Hazine tarafından yurt dışına ihraç edilen tahviller yoluyla 4,9 milyar dolar tutarında net borçlanma gerçekleştirilmiştir. Son yıllarda ağırlıklı olarak portföy yatırımları kaynaklı net sermaye çıkışları gerçekleşirken bu durum 2023 yılında tersine dönmüş ve yıl genelinde portföy yatırımları kaynaklı net sermaye girişi yaşanmıştır. 2024 yılının Ocak- Ağustos döneminde ise portföy yatırımları kaynaklı net sermaye girişleri hızlanarak 15,0 milyar dolar büyüklüğüne ulaşmıştır. Aynı dönemler itibarıyla, Borsa İstanbul(BİST)'dan ise 1.898 milyon dolar tutarında sermaye çıkışı gerçekleşirken, yurtdışı yerleşikler DİBS piyasasında 12.018 milyon dolar tutarında net alış yapmıştır. Hazine yurt dışı tahvil ihracında 2.186 milyon dolar, bankalar ise 9.681 milyon dolar net kullanım gerçekleştirmiştir. Diğer yatırımlar kaleminde 2023 yılında net sermaye girişi bir önceki yıla benzer bir seviyede gerçekleşmiştir. 2023 yılında, bu kalemdeki net sermaye girişine efektif ve mevduatların yanı sıra krediler ve ticari krediler kaynaklı sermaye girişlerinin de katkı sağladığı görülmektedir. Bu kapsamda 2022 yılında 40,2 milyar seviyesinde gerçekleşen diğer yatırımlar kaynaklı net sermaye girişleri 2023 yılında 39,6 milyar dolar seviyesinde gerçekleşerek dış finansman kalemleri arasındaki baskın rölünü sürdürmüştür. Bununla birlikte, 2024 yılı itibarıyla finansman kalemleri arasında diğer yatırımların payı azalırken portföy yatırımlarının payı artış göstermektedir. TABLO I: 21- Sermaye ve Finans Hesabı (Milyar Dolar) Ocak-Ağustos Cari İşlemler Dengesi Türlerine Göre Sermaye Hareketleri (rezerv hariç) (1) Doğrudan Yatırımlar (net) Portföy Yatırımları (net) Yabancıların Hisse Senedi Alımları Yabancıların DİBS Alımları Diğer Yatırımlar (net) Kullanıcıya Göre Sermaye Hareketleri (1) (2) Kamu Kesimi Özel Kesim Bankalar Banka dışı Doğrudan Yatırımlar (net) Rezerv Varlıklar 12,3 -2,0 -18,6 -3,4 Net Hata Noksan 23,7 -13,7 -,8 -11,8 Kaynak: TCMB, Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(4) Eksi işareti girişi göstermektedir.

(2) Doğrudan yatırımlar girişinde kamu özel ayrımı net olarak yapılamadığından ve borç oluşturan bir kalem olarak kabul edilmediğinden kullanıcıya göre sermaye hareketleri kısmında hesaplamaya dâhil edilmeyip ayrı olarak verilmiştir. Ayrıca sermaye hesabı altında yer alan göçmen transferleri ve üretilmeyen ve finansal olmayan varlıklar kalemleri de hesaplamaya dâhil edilmemiştir. 2.4. ENFLASYON VE PARA POLİTİKASI

a) Mevcut Durum

2022 yılı sonunda yüzde 64,3 olarak gerçekleşen TÜFE yıllık artış hızı, 2023 yılı ilk yarısında 26,1 puan azalarak yüzde 38,2 seviyesine gerilemiştir. Bu dönemde Mayıs ayından itbaren doğal gazda uygulanan ek sübvansiyonlar, enerji fiyatlarını önemli ölçüde düşürürken döviz kurunun görece istikrarlı seyri, gıda ve temel mal fiyatlarındaki ılımlı eğilimi desteklemiştir. Ancak, ücret artışları ve fiyat katılıkları, hizmet enflasyonunun yüksek düzeyde kalmasına yol açmıştır. 2023 yılı ikinci yarısında ise döviz kurlarında yaşanan gelişmeler, ücret ve vergi düzenlemeleri ile yönetilen-yönlendirilen kalemlerdeki fiyat ayarlamalarının yanı sıra ham petrol başta olmak üzere küresel enerji fiyatlarındaki yukarı yönlü eğilim, TÜFE yıllık artış hızına ivme kazandırmış ve 2023 yılı sonunda yüzde 64,8 olarak gerçekleşmiştir. 2024 yılında Türk lirasındaki görece istikrarlı seyir temel mal fiyatları öncülüğünde enflasyonu olumlu yönde etkilerken hizmet fiyatlarında gözlenen katılık, gıda fiyatlarındaki yüksek seyir ve enerji grubunda büyük ölçüde doğal gaz sübvansiyonunun katkısıyla oluşan baz etkisi TÜFE yıllık artışında belirleyici olmuştur. Söz konusu gelişmeler neticesinde, Mayıs 2024 itibarıyla yıllık enflasyon 2023 yılı sonu seviyesine göre yaklaşık 10,7 puan artarak yüzde 75,5 ile zirve noktasını görmüştür. Sürdürülen sıkı para politikası ve parasal aktarım mekanizmasını desteklemek için alınan makroihtiyati tedbirlerin gecikmeli etkileriyle 2024 yılı Haziran ayından itibaren dezenflasyon süreci başlamış olup TÜFE yıllık artış oranı 26,1 puan düşerek Eylül ayı itibarıyla yüzde 49,4 olarak gerçekleşmiştir. Küresel emtia fiyatlarında enerji kalemleri öncülüğünde yaşanan gerileme ve TL'de gözlenen istikrarlı seyirle birlikte Yİ-ÜFE artış hızı ise 2023 yılında 2022 yılsonuna göre 53,5 puan azalarak yüzde 44,2 oranında gerçekleşmiştir. 2024 yılında Türk lirasında yaşanan istikrarlı seyrin yanı sıra tedarik sürecinde yaşanan iyileşmeler ve baz etkisinin devreye girmesiyle Yİ-ÜFE artış hızi ivme kaybetmiş ve Eylül 2024 itibarıyla yüzde 33,1 seviyesine gerilemiştir. GRAFİK 1: 4- Fiyat Gelişmeleri TÜFE ve Özel Kapsamlı TÜFE fi . N p Yİ-ÜFE ve Imalat Sanayii Fiyatları Göstergesi G (ÖKTE-C) (Yıllık Yüzde Değişim) (Yıllık Yüzde Değişim) li 90 80 70 60 50 40 a RE İİ NE 30 lm iin se EEE EEİE RL EEEEEEEEEY SRLUENESERHESSLUZNEZE z — 5 > 2023 2024 2023 2024 — Ur e OKTGC — Yİ-ÜFE «www İmalat Kaynak: TÜİK 2024 yılının ilk çeyreğinde TÜFE yıllık artış oranı döviz kurunda yaşanan gelişmelerle temel mal fiyatlarındaki artışın yanı sıra asgari ücret ve yüksek seyreden gıda fiyatlarından etkilenen hizmet grubu fiyatlarındaki katılığın devam etmesiyle birlikte Mart ayı itibarıyla yüzde 68,5'e yükselmiştir. Yılın ikinci çeyreğinde ise TÜFE yıllık artış oranı, enerji grubunda belirgin olmak üzere baz etkisiyle yüzde 71,6'ya yükselmiş, bu grubu ücret ayarlamalarının ve geriye dönük endeksleme eğiliminin yansımalarıyla genele yayılan fiyat artışları görülen hizmet fiyatları izlemiştir. Yılın üçüncü çeyreğinde ise döviz kurlarında yaşanan görece istikrarlı seyir ve baz etkisiyle TÜFE yıllık artış oranı yavaşlamış ve Eylül ayı itibarıyla yüzde 49,4'e gerilemiştir. GRAFİK 1: 5- Mal ve Hizmet Fiyatları (TÜFE'ye Katkı ve Yıllık Yüzde Değişim) 80 TÜFE'ye Katkı, Puan 100 Yıllık Yüzde Değişim 70 88 60 75 50 N 63 — ...! « » 0 “N --. A 30 38 ii” / . “ 20 - 25 10 0 13 GARERİPGAESEĞAEERİRBE | 0 a a eRaREENEZE doLah 357 SGEhLEN —- 2023 2024 Onzozıfa YtömzizIlai 2023 2024 mHizmet mMal —> Hizmet > Mal Kaynak: TÜİK 2024 yılı boyunca temel mallar grubu fiyatlarında iç talepteki görünüm ve döviz kurunda yaşanan gelişmelere paralel şekilde ılımlı bir seyir hakim olmuştur. Hizmet fiyatları artış oranı ise yılın ilk yarısında yüksek seviyelerdeki seyrini sürdürürken üçüncü çeyrekte baz etkisiyle gerilemiştir. Temel mal ve hizmet gruplarındaki gelişmelere paralel olarak özel kapsamlı TÜFE göstergelerinden ÖKTG-B ve ÖKTG-C endeksleri yıllık artışı Eylül 2024 itibarıyla sırasıyla yüzde 48,2 ve yüzde 49,1 olarak gerçekleşmiştir. Para politikasındaki sıkı duruşun devamıyla birlikte yurt içi talepte dengelenme, döviz kurunda istikrarlı seyir ve enflasyon beklentilerindeki iyileşmenin devamıyla 2024 yılı sonunda TÜFE yıllık artış oranının yüzde 41,5 oranında gerçekleşmesi beklenmektedir. TCMB, fiyat istikrarını sağlamak ve sürdürmek temel amacı doğrultusunda enflasyon hedeflemesi rejimi çerçevesinde para politikası uygulamalarını sürdürmektedir. GRAFİK I: 6- Yıllık Enflasyon (Yüzde) I Il i İ I i İ i l İ mss zeEsu EN SY 9 kk wn kb > a) 5 > — ; fel > 5 E > hi E > G E 5 8 E Fi BEFPLEŞESSDESESELİSEFSESSESEĞ j 2020 2021 2022 2023 2024 j smmme Yıllık Enflasyon Kaynak: TÜİK 2023 yılının ilk yarısında genel olarak 2022 yılında sağlanan para politikası duruşunu koruyan Merkez Bankası, yalnızca Şubat ayında deprem felaketi sonrasında, sanayi üretiminde yakalanan ivmenin ve istihdamdaki artış eğiliminin sürdürülmesi amacıyla finansal koşulların daha destekleyici olmasına karar vererek politika faizinde 50 baz puanlık indirime gitmiştir. Merkez Bankası dezenflasyon sürecinin en kısa sürede tesisi, enflasyon beklentilerinin yönetilmesi ve fiyatlama davranışlarındaki bozulmanın kontrol altına alınması amaçları doğrultusunda 2023 yılının ikinci yarısında parasal sıkılaşma sürecini başlatmıştır. Buna paralel olarak Haziran-Aralık döneminde toplamda 3.400 baz puanlık faiz artırımına gidilmiştir. 2023 yılında başlatılan parasal sıkılaştırmanın gecikmeli etkileri ve enflasyon görünümündeki bozulmayı da dikkate alan Merkez Bankası 2024 yılının ilk çeyreğinde politika faizinde Ocak-Mart döneminde toplam 750 baz puanlık faiz artırımına gitmiştir. Para politikasındaki sıkı duruş yurt içi talepteki dengelenmeyi desteklerken, enflasyon beklentilerinde ve aylık enflasyonun ana eğiliminde iyileşme sağlamıştır. Ancak, Merkez Bankası enflasyonun ana eğilimindeki iyileşmenin ve enflasyon beklentilerindeki düşüşün istenilen düzeyde olmaması nedeniyle 2024 yılı Nisan-Eylül döneminde politika faizini sabit tutmuştur. GRAFİK 1: 7- TCMB Net Fonlaması (Milyar TL) ve Faiz Oranları (Yüzde) 540 O) i -300 i.e 0 GAR BRARRRARRA KA KASNS dd dae $u vb. oc s6 4d saw <$< sw sv. e a o o o o o Oo o Oo o bni — " o o o Oo o Oo o o o TCMB Net Fonlama (Sol Eksen) sesssssse TCMB Net Fonlama - 20 Günlük HO (Sol Eksen) — ICMB Ağırlıklı Ortalama Fonlama Maliyeti —ş—-—»-- Geç Likidite Penceresi Borç Verme — — Gecelik (0/n) Borç Verme —-—— Haftalık Repo Borç Verme Kaynak: TCMB Not: Son veri 30 Eylül 2024 tarihi itibarıyladır. TABLO I: 22- TCMB Net Döviz Alımları (Milyon Dolar) İhracat Enerji Toplam Net Yı Reeskont Döviz Alım (Döviz Satım O DövizAlım Döviz Satım Ithalatçısı Döviz İhaleleri İhaleleri Müdahaleleri Müdahaleleri KİT'lere Kredileri Alımları Döviz Satışı 2002 25 2003 34 2004 27 2005 25 2006 4 2007 2 2008 5 2009 1040 2010 1104 2011 1920 2012 8295 2013 12 664 2014 12 999 2015 15 182 2016 15 022 2017 12491 2018 14902 2019 22 692 2020 23 067 2021 21 078 2022 17623 2023 3832 2024 (1) 1326 Kaynak: TCMB İstatistikleri, Piyasa Verileri, Aytık Döviz Alım Satım Tutarları

(4) 2024 yılı verileri ilk 9 ay itibarıyladır.

İhracat reeskont kredileri yoluyla TCMB döviz rezervlerine 2023 yılında 3,8 milyar dolar, 2024 yılının ilk dokuz ayında ise 1,3 milyar dolar katkı sağlanmıştır. TCMB'nin altın hariç brüt döviz rezervi 2023 yılı sonunda bir önceki yılsonuna göre 9,9 milyar dolar artışla 92,8 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Eylül 2024 itibarıyla TCMB'nin altın hariç brüt döviz rezervi 2023 yılı sonuna göre 1 milyar dolar artışla 93,8 milyar dolar seviyesindedir. 2024 yılı üçüncü çeyrek sonu itibarıyla para tabanı 2023 yılı sonuna göre yüzde 44,1 oranında artmıştır. Bununla birlikte, emisyon toplamı 208,6 milyar TL artış göstermiştir. Aynı dönemde TCMB dış varlıkları 11,7 milyar dolar artarken toplam yükümlülükleri ise 7,5 milyar dolar azalmıştır. Bu doğrultuda, TCMB'nin net dış varlık pozisyonunda 19,2 milyar dolar artış gerçekleşmiştir. Mi, M2 ve M3 para arzları, Eylül 2024 itibarıyla 2023 yılı sonuna göre sırasıyla yüzde 28,4, yüzde 21,7 ve yüzde 29,5 oranlarında artmıştır. Mİ para arzındaki artışta, yabancı para cinsinden vadesiz mevduatlardaki artış etkili olmuştur. M2 para arzında kaydedilen artışta ise MI para arzındaki ve Türk lirası cinsi vadeli mevduatlardaki değerlenme belirleyici olmuştur. TABLO I: 23- Parasal Büyüklükler ve TCMB Bilançosu Seçilmiş Kalemleri 2023; 2024 4.Ç : 1.Ç 2.Ç 3.Ç Milyon TL Para Arzları : Mi 4757 514 5515378 5 533 444 6 106 745 M2 13 615 989 14 287 260 15 280 894 16 575 682 M3 14 018 354 14 927 175 16311540 18 155397 Milyon TL

Milyon Dolar

Kaynak: TCMB

Not: Alt kalemlerin tamamı gösterilmediği için toplamlar tutmayabilecektir, Veriler ayın son Cuma günü itibarıyladır. Bilanço büyüklüklerine ait rakamlar Stand By Bilançosundan alınmıştır.

b) Hedefler

2024 yılı Haziran ayı itibarıyla başlayan dezenflasyon sürecinin sürdürülmesiyle TÜFE yıllık artış hızının 2025 yılı sonunda yüzde 17,5 olarak gerçekleşmesi hedeflenmektedir. 2.5. MALİ PİYASALAR

a) Mevcut Durum

Finans sektörünün toplam aktif büyüklüğü, Haziran 2024 itibarıyla 36,9 trilyon TL olarak gerçekleşmiş olup aktiflerin GSYH'ya oranı yüzde 105,2'yle 2023 yılına göre gerilemiştir. Bankaların ve BDDK gözetimindeki banka dışı finansal kuruluşların sektör paylarında düşüş gözlenirken sigorta ve emeklilik şirketleri, portföy yönetim şirketleri ve yatırım ortaklıklarının sektör payında artış görülmüştür. Portföy yönetim şirketlerinin portföy büyüklüğünün GSYH'ya oranı artarken sigorta ve emeklilik şirketlerinin aktif büyüklüklerinin GSYH'ya oranı değişmemiş, diğer finansal kuruluşların aktif büyüklüklerinin GSYH'ya oranı ise gerilemiştir. TABLO I: 24- Finansal Sektör Kuruluşlarına Dair Bazı Göstergeler Aktif Büyüklük (1) Aktif Büyüklük (2) Sektör Payı GSYH'ya Oran Kuruluş Sayısı Milyar TL Milyar Dolar Yüzde Yüzde Adet 2022 2023 2024-6 (2022 2023 2024-5 2022 2023 2024-66 2022 2023 2024-5 2022 2023 2024-6 Bankalar 14347,4 235509 28056,2| 767,3 800,0 854,7) 816 789 76,0) 956 88/7 79,9 57 62 63 Mevduat Bankaları 1234066 oO20166,5 241198) 6600 6850 (734,8 702 67,6 653İ 822 760 687 35 34 34 Kalkınma ve Yatırım Bankaları 819,1 o 13436 Oo 16740 43,8 45,6 51,0 47 4,5 4,5 5,5 5,1 4,8 16 19 20 Katılım Bankaları 11876 Oo20408 (22623 63,5 693 68,9 6,8 6,8 6,1 7,9 77 6,4 6 9 9 BDDK Gözetimindeki Banka Dışı Finansal Kuruluşlar 395,4 671,3 786,7| 21,1 228 24,0 2,2 2,2 2,1 2,6 2,5 22| 118 o 119 121 Finansal Kiralama Şirketleri 163,6 271,9 294,4 8,7 92 9,0 0,9 09 0,8 yi 1,0 0,8 21 21 20 Faktoring Şirketleri 135,6 214,1 256,3 73 73 7,8 0,8 07 0,7 0,9 08 07 49 49 49 Finansman Şirketleri 74,6 139,6 164,1 4,0 47 5,0 0,4 05 0,4 0,5 0,5 0,5 19 20 21 Varlık Yönetim Şirketleri 8,9 16,7 24,0 0,5 06 0,7 01 01 01 0,1 0,1 0,1 3 23 25 Tasarruf Finansman Şirketleri 12,6 29,0 479 0,7 10 1,5 eği! 01 0,1 0,1 0 01 6 6 6 Sigorta ve Emeklilik Şirketleri 781,2 14714 19328| 418 500 58,9 4,4 4,9 5,2 5,2 5,5 5,5 70 72 73 Hayat Dışı 248,8 506,9 660,7 133 72 20,1 14 1,7 1,8 17 1,9 19 45 49 49 Hayat/Emeklilik 513,7 905 12133 27,5 31,3 37,0 2,9 31 33 3,4 3,5 3,5 21 19 20 Reasürans 18,7 44,0 58,7 1,0 1,5 1,8 01 01 02 01 02 02 4 4 4 Yatırım Ortaklıkları 335,5 789,4 985,5 | 17,9 268 30,0 1,9 2,6 2,7 22 3,0 2,8 55 65 65 Gayrimenkul Yatırım Ortaklıkları (3) 306,6 754,5 942,8 16,4 25,6 28,7 17 2,5 2,6 2,0 2,8 27 39 49 48 Menkul Kıymet Yatırım Ortaklıkları 10 1 16 01 0,0 00 00 00 0,0 0,0 00 0,0 9 9 9 Girişim Sermayesi Yatırım Ort. 27,9 337 411 15 1 13 0,2 01 0,1 0,2 01 0,1 7 7 8 Portföy Yönetim Şirketleri 156666 (3162/66 49316) 83,8 1074 150,2 89 106 134) 104 119 141 59 64 66 Aracı Kurumlar (4) 152,4 204,1 239,5 8,2 6,9 7,3 0,9 0,7 0,6 1,0 0,8 0,7 7 7 7 TOPLAM 17578,5 29849,7 369322) 940,1 10140 11251| 10000 10000 100,0) 1171 1124 1052) 431 454 460 Kaynak: HMB, TCMB, TÜİK, SPK, BDDK, SEDDK, FKB

(1) Portföy yönetim şirketlerinin portföy büyüklüğünü ifade etmektedir.

(2) İlgili dönem sonu TCMB döviz alış kurlar kullanılarak SBB tarafından hesaplanmıştır.

(3) 2024 yılı Haziran ayı için konsolide olmayan finansal tablo verileri esas alınmıştır.

(4) Aracı kurumların 2024 yılı Haziran ayı ara dönem mali tablolarına ilişkin konsolide veriler henüz yayımlanmadığından 2024 Mart ayı verisine yer verilmiştir. Finansal İstikrar Kapsamında Hanehalkı ve Finans Dışı Kesim Borçluluğu Türkiye'nin hanehalkı ve finans dışı kesim borçluluğu gelişmiş ve gelişmekte olan diğer ülkelerle karşılaştırıldığında oldukça düşük seviyededir. Hanehalkı finansal varlıkları, özellikle mevduat ve yatırım fonları kalemlerindeki gelişmeler nedeniyle önemli bir artış kaydederken hanehalkı finansal yükümlükleri de aynı şekilde yükselmiştir. Söz konusu gelişmeye neden olan temel kalemler, kredi kartı harcamaları ve ihtiyaç kredileridir. Hanehalkı finansal varlıklarının yükümlülükleri karşılamasında geçen senenin aynı ayına göre önemli derecede bir artış gözlenmekte olup varlıkların yükümlülükleri karşılama oranında bir risk bulunmamaktadır. Finansal istikrarın sürdürülebilirliğini olumlu yönde etkileyen bu seyirde, hanehalkının yabancı para (YP) cinsinden borçlanamaması ve uygulanan sıkı para politikasının etkileri oldukça yüksektir. Ayrıca reel sektörün kullandığı YP krediler için aylık büyüme tavanı getirilmesi gibi tedbirler de bu gelişmeyi desteklemiştir. TABLO I: 25- Hanehalkı Finansal Varlık ve Yükümlülükleri (Milyar TL) Haziran 2023 2024 Mevduat 4530,3 7 804,5 6 305,4 9012,2 Tasarruf Mevduatı 2357,3 4 802,6 3 650,9 5743,1 Döviz Tevdiatı 1681,6 2 186,5 1 968,7 2 235,9 Kıymetli Maden Deposu 491,4 815,4 685,8 1033,2 Tahvil ve Bonolar 38,6 58,5 77,1 76,9 Kamu 24,1 41,2 62,2 47,6 Özel Sektör 14,5 17,3 14,9 29,3 Yatırım Fonları 810,5 1 709,5 1 050,2 2782,6 Menkul Kiymet 430,1 10183 605,7 1 756,7 Emeklilik (1) 431,9 753,2 564,2 10259 Hisse Senedi 1 003,5 1437,8 1018,4 1 889,7 Diğer Menkul Kıymetler (2) 1,1 0,8 0,9 2,3 TOPLAM VARLIKLAR 6388,0 110224 8460,1 137814 Banka Kredileri 1 566,8 2745,1 2211,6 3 299,1 Konut Kredileri 360,7 438,7 438,9 447,5 Taşıt Kredileri 49,8 96,1 82,9 90,9 ihtiyaç Kredileri 696,5 10124 889,0 1230,8 Kredi Kartları 459,9 1197,9 800,8 15299 Finansman Şirketi Kredileri 15,7 16,8 14,7 20,9 Konut Kredileri 0,0 0,0 0,0 0,0 Taşıt Kredileri 11,2 9,9 9,1 2,1 İhtiyaç Kredileri 4,5 6,9 5,6 8,8 Finansal Kiralama Şirketi Kredileri (3) 0,2 0,0 0,1 0,0 TOPLAM YÜKÜMLÜLÜKLER 1582,7 2761,9 2 226,3 3320,0 Varlıklar/ GSYH (Yüzde) 42,6 41,9 43,2 39,3 Yükümlülükler/ GSYH (Yüzde) 10,5 10,5 11,4 9,5 Vartıklar/ Yükümlülükler (Yüzde) 403,6 399,1 380,0 415,1 | Kaynak: BDDK, TÜİK, MKK, TBB Risk Merkezi, Emeklilik Gözetim Merkezi, SBB Hesaplamaları

(4) Katılımcıların fon tutarı ile devlet katkısı tutarı toplamını ifade etmektedir. Otomatik katılım sistemi verileri de dâhi! edilmiştir.

(2) Varlığa dayalı menkul kıymetler, varlık teminatlı menkul kıymetler ve kira sertifikalarını içermektedir.

(3) Finansal kiralama şirketlerince kullandırılan konut kredilerini ihtiva etmektedir. Hanehalkı yükümlülüğü Haziran 2024 itibarıyla önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 49,1 oranında artarak 3,3 trilyon TL'ye yükselmiştir. Banka kredileri stokunun önceki yılın aynı dönemine göre toplam yükümlülükler içindeki payı O,1 puan artışla yüzde 99,4 olmuştur. Haziran 2024 itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre bankaların kullandırdığı kredi stoku yüzde 49,2, finansman şirketlerinin kullandırdığı kredi stoku ise yüzde 42,2 oranında artmıştır. Haziran 2024 itibarıyla önceki yılın aynı dönemine göre banka kredisi stokunun alt kalemlerine bakıldığında, bireysel kredi kartı borcu ve ihtiyaç kredilerindeki artış oranının diğer kalemlerden daha yüksek olduğu ortaya çıkmaktadır. Aynı dönemde kredi kartları yüzde 91, ihtiyaç kredisi yüzde 38,5, taşıt kredisi yüzde 9,7 ve konut kredisi yüzde 2 oranında artmıştır. Banka kredisi stoku içinde Haziran 2024 itibarıyla kredi kartları yüzde 46,3, ihtiyaç kredileri yüzde 37,3, konut kredileri yüzde 13,6, taşıt kredileri ise yüzde 2,8 ağırlığa sahiptir. Önceki yılın aynı dönemine göre kredi kartları stokunun banka kredisi stoku içerisindeki ağırlığı artarken, konut, taşıt ve ihtiyaç kredilerinin ağırlıkları azalış göstermiştir. Hanehalkı finansal varlıklarındaki artış sürmektedir. Haziran 2024 itibarıyla hanehalkı finansal varlıkları yıllık yüzde 62,9 oranında artarak 13,8 trilyon TL'ye ulaşmıştır. Ancak bu artış geçen senenin aynı dönemindeki büyüme oranı olan yüzde 79'un altında kalmıştır. Hanehalkı varlıklarının yüzde 65,4'lük kısmını oluşturan mevduat söz konusu dönemde yüzde 42,9 artmıştır. Mevduat kalemindeki artışta önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 57,3 artış gösteren tasarruf mevduatı etkili olmuştur. Hanehalkı varlıkları arasında yer alan döviz tevdiat hesabındaki artış ise yüzde 13,6 ile sınırlı seyretmiştir. Mevduat içinde en düşük paya sahip olan kiymetli maden depo hesaplarının TL değeri yüzde 50,7 oranında artış göstermiştir. Hanehalkının tahvil ve bono stokunun toplam varlıklar içindeki payı yüzde 0,6 oranında olup önceki yılın aynı dönemine göre 0,3 puan azalmıştır. İlgili dönemde Borsa İstanbul'da devam eden halka arz eğilimiyle hanehalkının hisse senedi stoku yüzde 85,6 oranında artmıştır. Ancak jeopolitik ve konjonktürel gelişmeler nedeniyle yatırımcının daha güvenli yatırım araçlarına yönelme isteğine bağlı olarak, geçen yılın aynı dönemine göre artış oranında azalma görülmüştür. Bu dönemde hanehalkının sahip olduğu yatırım fonları yüzde 165 oranında yükselmiştir. Hanehalkı finansal varlıklarındaki artış finansal yükümlülüklerdeki artışa göre daha güçlü olmuştur. Haziran 2024 itibarıyla hanehalkı finansal varlıklarının finansal yükümlülüklere oranı bir önceki yıla göre 35,1 puan artarak yüzde 415,1'e yükselmiştir. Diğer taraftan, hanehalkı finansal varlık ve yükümlülüklerindeki artışa rağmen GSYH'daki hızlı büyüme neticesinde hanehalkı finansal varlıklarının GSYH'ya oranı 3,9 puan düşerek yüzde 39,3'e, hanehalkı finansal yükümlülüklerinin GSYH'ya oranı 1,9 puan düşerek yüzde 9,5'e gerilemiştir. Temmuz 2024 itibarıyla finansal kesim dışındaki firmaların net döviz pozisyonu açığı bir önceki yılın aynı dönemine göre 37,7 milyar dolar artarak 121,4 milyar dolar olmuştur. Varlıklarda yüzde 3,5 oranında bir azalma yaşanırken, yükümlülüklerde yüzde 12,4 oranında artış gerçekleşmiştir. Varlıklardaki en büyük kalem olan mevduat, 89,6 milyar dolar seviyesine gerilemiş ve yıllık azalış yüzde 16,7 oranında olmuştur. Aynı dönemde ihracat alacaklarında yüzde 16,1, yurt dışına doğrudan sermaye yatırımlarında ise yüzde 23,2 oranında artış yaşanmıştır. Temmuz 2024 itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre yurt dışından sağlanan krediler yüzde 1,5 oranında artarak 104,9 milyar dolar olurken yurt içinden sağlanan krediler yüzde 26,3 artışla 137,2 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. Böylece yükümlülükler kaleminde en önemli yere sahip olan nakdi krediler yüzde 14,2 artışla 242,1 milyar dolara yükselmiş ve yurt içinden sağlanan kredi miktarı, yurt dışından sağlanan kredi miktarının üzerinde gerçekleşmiştir. Finansal kesim dışındaki firmalar kısa vadeli net döviz pozisyonu fazlası vermeyi sürdürmüştür. 2024 yılı Temmuz ayında kısa vadeli net döviz pozisyonu fazlası 34,3 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu dönemde söz konusu firmaların kısa vadeli yükümlülüklerinde artış, kısa vadeli varlıklarında ise azalış meydana geldiğinden kısa vadeli net döviz pozisyonu fazlasında bir önceki yılın aynı dönemine göre 28,1 milyar dolar tutarında gerileme yaşanmıştır. Kısa vadeli varlıklar yıllık 11,2 milyar dolar gerilerken kısa vadeli yükümlülükler 16,9 milyar dolar yükselmiştir. TABLO I: 26- Finansal Kesim Dışındaki Firmaların Döviz Varlık ve Yükümlülükleri Milyar Dolar Ni Temmuz 2022 2023 2023 2024

Net Döviz Pozisyonu -87,5 -82,1 -83,7 -121,4

Kısa Vadeli Varlıklar (1) 148,1 153,6 149,1 137,9

Kısa Vadeli Yükümlülükler (2) 80,9 91,8 86,7 103,6

Kısa Vadeli Net Döviz Pozisyonu 67,2 61,8 62,4 34,3

Kaynak: TCMB

(1) Kısa Vadeli Varlıklar -Mevduat#Menkul Kıymetler-İhracat Alacakları

(2) Kısa Vadeli Yükümlülükler-Yurt İçi Bankalar, Faktoring Şirketleri ve Finansman Şirketlerinden Sağlanan Kısa Vadeli Döviz Kredileri ile Dövize Endeksli Krediler-Yurt Dışından Sağlanan Kısa Vadeli Krediler ite Vadeye Kalan Süresi 1 Yıldan Az Olan Uzun Vadeli Krediler*Kısa Vadeli İthalat Borçları ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yıldan Az Olan Uzun Vadeli İthalat Borçları Türkiye'nin hanehalkı borçluluğu ve finansal kesim dışındaki firma kredilerinin GSYH'ya oranı, uluslararası karşılaştırmalara göre dünya genelinden pozitif ayrışmış olup düşük riskliliğe sahiptir. Uluslararası Ödemeler Bankası (Bank for International Settlements) veri tabanına göre 2024 yılının ilk çeyreği itibarıyla Türkiye'nin hanehalkı kredilerinin GSYH'ya oranı yüzde 10,5 seviyesiyle hem gelişmekte olan ülkelerin hem de raporlanan ülke ortalamalarının oldukça altındadır. Aynı dönemde raporlanan bütün ülkelerin ağırlıklı ortalaması yüzde 61,5 iken gelişmekte olan ülkelerin ağırlıklı ortalaması yüzde 48,8'dir. Gelişmekte olan ve raporlanan ülkelerde finansal kesim dışındaki firma kredilerinin GSYH'ya oranı nispeten yatay seyrederken Türkiye'de ilgili oran büyük ölçüde gerilemiştir. Diğer ülke gruplarıyla karşılaştırıldığında Türkiye 2024 yılı ilk çeyreği itibarıyla yüzde 45,6 seviyesiyle düşük riskliliğe sahiptir. Aynı dönemde raporlanan bütün ülkelerin ağırlıklı ortalaması yüzde 91,6 iken gelişmekte olan ülkelerin ağırlıklı ortalaması yüzde 97,7'dir. Türkiye'de 2024 yılı ilk çeyreği itibarıyla finansal kesim dışındaki firma kredilerinin GSYH'ya oranı 2023 yılının ikinci çeyreğinde hafif artış gösterse de dokuz çeyrek boyunca süren bir düşüş eğilimindedir. Ayrıca 2002'ye kadar giden seride Türkiye'de ilgili oran 2013 yılı birinci çeyreğinden bu yana en düşük seviyesine gerilemiştir. GRAFİK I: 8- Hanehalkı Kredilerinin ve Finansal Kesim Dışındaki Firma Kredilerinin GSYH'ya Oranı (1) Finansal Kesim Dışındaki Firma Hanehalkı Kredileri/ GSYH (Yüzde) (2) Kredileri/ GSYH (Yüzde) o 5 > Lu Raporlanan Bütün Ülkelerin Ağırlıklı Raporlanan Bütün Ülkelerin Ağırlıklı Ortalaması Ni Ortalaması N Gelişmekte Olan Ülkelerin Ağırlıklı Gelişmekte Olan Ülkelerin Ağırlıklı Ortalaması Ortalaması mm lürkiye a Jürkiye Kaynak: Bank for International Settlements

(1) Raporlanan ülke sayısı 43'tür.

(2) Hanehalkı kredileri kapsamında hanehalkına hizmet eden kâr amacı gütmeyen kuruluş kredileri de yer almaktadır. Bankacılık Bankacılık sektöründe Ağustos 2024'te 34'ü mevduat, 20'si kalkınma ve yatırım, 9'u ise katılım bankası olmak üzere, toplam 63 banka faaliyet göstermektedir. Bankacılık sektörünün toplam aktif büyüklüğü Ağustos 2024 itibarıyla TL bazında yıllık yüzde 46 oranında artarak 29,7 trilyon TL, dolar bazında ise yüzde 14,8 oranında artarak 875 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. TABLO 1: 27- Bankacılık Sektörü Temel Göstergeleri Ağustos 2022 2023 2023 2024 Temel Büyüklükler Aktif Büyüklüğü (Milyar TL) 14347 23 551 20332 29 690 Aktif Büyüklüğü (Milyar Dolar) (1) 767 800 762 875 Canlı Krediler (Milyar TL) 7581 11677 10 450 14639 Mevduat (Milyar TL) 8 862 14852 12932 17 461 Dönem Net Kâr (Milyon TL) (2) 431614 o 620495 Oo 350589 Oo 382771 Banka Sayısı (Adet) 57 62 59 63 Şube Sayısı (Adet) 11034 10 950 11039 10 953 Personel Sayısı (Bin kişi) 206 209 208 210 Performans (Yüzde)

Riskler (Yüzde)

Kaynak: BDDK, 5BB hesaplamaları

(1) İlgili dönem sonu TCMB döviz alış kurları kullanılarak Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından hesaplanmıştır.

(2) Yıl içindeki birikimli değerleri göstermektedir.

Sahiplik yapısına göre bankaların sektör aktiflerindeki payları incelendiğinde Ağustos 2024 itibarıyla yerli özel bankaların yüzde 30,2, yabancı özel bankaların yüzde 25,1, kamu bankalarının ise yüzde 44,7'lik paya sahip olduğu görülmektedir. Bir önceki yılın aynı ayına göre sadece yerli özel bankaların payı artmıştır. Fonksiyonel gruplar bazında kalkınma ve yatırım bankaları ile mevduat bankalarının payı artarken katılım bankalarının payında azalış gerçekleşmiştir. Buna göre, mevduat bankaları sektör aktiflerinin yüzde 86'sını, katılım bankaları yüzde 8'ini, kalkınma ve yatırım bankaları ise yüzde 6'sını oluşturmaktadır. Bankacılık sektörünün toplam kredi hacmi Ağustos 2024'te önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 40,1 artarak 14,6 trilyon TL seviyesinde gerçekleşmiştir. Kredilerin türlerine göre dağılımına bakıldığında, toplam kredi hacminin yüzde 46,7'si kurumsal kredilerden, yüzde 26,4'ü KOBİ kredilerinden, yüzde 12,3'ü tüketici kredilerinden ve yüzde 14,7'si kredi kartlarından oluşmaktadır. Parasal sıkılaştırmanın yanı sıra makro ihtiyati politikaların da etkisiyle 2023 yılının ikinci çeyreğinden itibaren kredi büyümesinde dengelenme sürecine girildiği görülmektedir. Bu çerçevede geçen yılın aynı dönemine göre ticari kredi artışı yüzde 38,3, tüketici kredi artışı ise yüzde 24,9 oranıyla sınırlı kalmıştır. Kredilerin takibe dönüşüm oranları Ağustos 2023 gerçekleşmeleriyle kıyaslandığında hafif artış göstermiştir. Kredi büyümesindeki artışa karşın tahsili gecikmiş alacak (TGA) bakiyesinin ılımlı seyretmesi, TGA'arın toplam krediler içindeki payının düşük kalmasına neden olmaktadır. Ağustos 2023'te yüzde 1,6 olan kredilerin TGA oranı Ağustos 2024'te yüzde 1,7'ye yükselmiştir. Söz konusu oran ticari kredilerde yüzde 1,7'den yüzde 1,5'e gerilerken tüketici kredilerinde yüzde 1,9'dan yüzde 2,4'e, kredi kartlarında ise yüzde 1,1'den yüzde 2,1'e ulaşmıştır. Bankaların temel fon kaynağı olan mevduatın toplam kaynaklar içindeki payı Ağustos 2024'te önceki yılın aynı dönemine göre azalarak yüzde 58,8'e gerilemiştir. Bu azalışta en önemli etken YP mevduatın TL mevduata kıyasla ivme kaybetmesidir. Bu dönemde YP mevduatla birlikte kur korumalı mevduat (KKM) bakiyesi de gerilemiştir. KKM bakiyesi Ağustos 2024 itibarıyla 1,6 trilyon TL'ye inmiş olup yurt dışı şubeler hariç yurt içi yerleşiklerin toplam mevduatı içindeki payı yüzde 28,1'den yüzde 10'a düşmüştür. Önceki program döneminde gerilemiş olan ihraç edilen menkul kıymetler ile yurt dışından sağlanan kredilerin payı ise artış göstermiştir. Bankacılık sektörünün uzun vadeli likidite pozisyonuna ilişkin temel göstergelerden biri olan kredi/mevduat oranı Ağustos 2024'te tüm sektör için yüzde 83,8'e yükselmiştir. Geçen yılın aynı döneminde yüzde 80,8 seviyesinde bulunan kredi/mevduat oranı, mevduat artışının kredi artışından daha güçlü olmasının etkisiyle 2021 yılının son çeyreğinden bu yana yüzde 100 seviyesinin altında seyretmektedir. Bu oran, TL'de yüzde 85,5, YP'de ise yüzde 81,2 düzeyindedir. Söz konusu oran, mevduat toplama yetkisi bulunmayan kalkınma ve yatırım bankaları hariç tutulduğunda yüzde 77,6'ya düşmektedir. Sermaye yeterliliği rasyosu (SYR) Ağustos 2024 itibarıyla yüzde 17'yle hedef oran olan yüzde 12'nin üzerinde seyretmektedir. BDDK'nın SYR hesaplamasında kullanılacak döviz kurunu yılbaşı itibarıyla güncellemesi sonrasında SYR oranları bir miktar gerilemiştir. Ağustos 2024 itibarıyla SYR, mevduat bankaları için yüzde 16,4, katılım bankaları için yüzde 18, kalkınma ve yatırım bankaları için ise yüzde 23,9 seviyesinde bulunmaktadır. Bankaların sahiplik durumuna göre SYR, yerli ve yabancı özel bankalarda yüzde 17,6, kamu bankalarında ise yüzde 16,1 düzeyindedir. Sermaye Piyasası Borsa İstanbul'da işlem gören şirketlerin piyasa değeri 2023 yılı sonunda 10.043 milyar TL iken, 2024 yılı Ağustos ayında 13.388 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. 2023 yılı sonunda yüzde 37,8 seviyesinde bulunan borsa şirketlerinin piyasa değerinin GSYH'ya oranı ise Haziran 2024 itibarıyla yüzde 40,2'ye yükselmiştir. 2024 yılı Ağustos ayında Borsa İstanbul'daki yabancı yatırımcı payı yüzde 39,7 düzeyinde gerçekleşmiş olup bu dönem itibarıyla 566 şirketin payları Borsa İstanbul'da işlem görmektedir. TABLO 1: 28- Sermaye Piyasalarına İlişkin Göstergeler 2022 2023 2024-6 2024-8 Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet) 597 654 678 688 Borsa İstanbul Şirketleri (Adet) 483 538 559 566 Borsa Dışı Şirketler (Adet) 114 116 119 122 Borsa Şirketlerinin Piyasa Değeri (Halka Açık Kısım, Milyar 2 586 4 140 6001 5634

o)

Kaynak: SPK, TÜİK, MKK, Takasbank, KAP

(1) Söz konusu toplamda konsolide olmayan finansal tablo verileri esas alınmıştır. Kurumsal yatırımcılar sektöründe menkul kıymet yatırım fonlarının toplam değeri 2023 yılı sonuna göre yüzde 109,3 artışla Ağustos 2024 itibarıyla 3.223 milyar TL'ye ulaşmıştır. Portföy yönetim şirketlerinin yönettikleri portföy büyüklüğü, 2023 yıl sonuna göre yüzde 76 artarak Ağustos 2024 itibarıyla 5.564 milyar TL olmuştur. Gayrimenkul yatırım ortaklıklarının aktif toplamı Ağustos 2024'te 2023 yılı sonuna göre yüzde 25,3 oranında artmış ve 946 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Hisse senedi hariç özel sektör menkul kıymet stoku geçtiğimiz yıllardaki yükseliş eğilimini sürdürmüş ve 2024 yılının Ağustos ayında 2023 yılı sonuna göre yüzde 26 artarak 282 milyar TL seviyesine ulaşmıştır. Bu stokun yüzde 47,6'sı finansman bonosu, yüzde 48,2'si özel sektör tahvili, kalan yüzde 4,2'si ise varant ve varlığa dayalı menkul kiymetlerden oluşmaktadır. Ağustos 2024 itibarıyla 2023 yılı sonuna göre finansman bonosunun payı 5,3 puan azalırken özel sektör tahvilinin payı 6,3 puan artmıştır. TABLO I: 29- Sermaye Piyasası Hacmi (Milyon TL) Ağustos 2022 2023 2023 2024 Borçlanma Araçları Piyasası Kesin Alım-Satım Pazarı İşlem Hacmi 868 564 1169707 792336 o1216336 Repo-Ters Repo Pazarı İşlem Hacmi 11611348 28355988 17481510 75263810 Pay Piyasası İşlem Hacmi 17706168 32740324 19861460 24480044 Birincil Halka Arz Hasılat Toplamı (1) 19 298 79291 45 593 52 523 Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasası Altın TE İşlem Hacmi 114 280 334 881 242 399 146 242 Altın Dolar İşlem Hacmi (Milyon Dolar) 23 561 26 124 19857 10017 Altın Avro İşlem Hacmi (Milyon Avro) 26 3i 9 2 Altın İşlem Hacmi (Ton) 529 659 507 200 Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası Vadeli İşlem Pazarı İştem Hacmi 7856518 11602373 7194661 10333 279 Opsiyon Pazarı İşlem Hacmi 30 851 60011 30 750 91 195 Kaynak: Borsa İstanbul

(1) Halka arz tarihi olarak borsada işlem görme tarihi esas alınmaktadır. Borçlanma araçları piyasası toplam işlem hacminde 2024 yılının ilk sekiz ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre artış görülmüştür. Kesin alım-satım pazarı işlem hacmi yüzde 53,5 oranında artarken bu piyasadaki işlem hacminin önemli bir bölümünü oluşturan repo-ters repo pazarı işlem hacmi yüzde 330,5 oranında büyüme göstermiştir. Sermaye piyasasının derinliğini artıran birincil halka arzlarda özellikle 2021 yılından itibaren görülen artış güçlü bir şekilde devam etmiş olup 2024 yılının ilk sekiz ayında 29 halka arz işlemi gerçekleşmiş ve 52,5 milyar TL'lik bir fon elde edilmiştir. Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasasında 2022 yılında görülmeye başlanan artış eğilimi 2024 yılında tersine dönmüş olup 2024 yılının ilk sekiz ayında altın TL işlem hacmi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 39,7 oranında azalmıştır. Ayrıca altın dolar işlem hacmi de yüzde 49,6 oranında düşüş göstermiştir. Ağustos 2024 itibarıyla altın TL işlem hacmi 146,2 milyar TL, altın dolar işlem hacmi 10 milyar dolar, ton bazında altının toplam işlem hacmi ise 200 ton olarak gerçekleşmiştir. 2023 yılı Ağustos ayında 7.195 milyar TL olan Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası Vadeli Işlem Pazarı işlem hacmi Ağustos 2024 itibarıyla 10.333 milyar TL'ye ulaşmıştır. Sigortacılık ve Özel Emeklilik Türkiye'de sigortacılık ve özel emeklilik sektörlerinde Haziran 2024 itibarıyla 73 şirket bulunmakta olup bu şirketlerden 49'u hayat dışı, 20'si hayat ve emeklilik ve 4'ü reasürans alanında faaliyet göstermektedir. Sigortacılık sektöründe 2023 yılında toplam prim üretimi, 2022 yılına göre yüzde 105 oranında artarak 483 milyar TL olmuştur. Direkt prim üretimi, bir önceki yıla göre yüzde 107 oranında artarak 443 milyar TL seviyesinde gerçekleşmiştir. Haziran 2024 itibarıyla sigorta Şirketleri tarafından sigortalılara verilen teminat GSYH'nın 22 katı olarak gerçekleşmiştir. Sigortacılık sektöründe uluslararası sermayenin payı 2018 yılı öncesinde yüzde 70'lerin üzerinde seyrederken son yıllarda uluslararası sermayeli şirket sayısı azalmıştır. Bu çerçevede Haziran 2024 itibarıyla toplam nominal sermaye açısından yabancı sermayenin payı yüzde 54,9 olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu dönemde uluslararası sermayenin toplam prim üretimindeki payı yüzde 53,0 olmuştur. Haziran 2024 itibarıyla sektörde faaliyet gösteren 73 şirketin 37'sinde yabancı ortakların payı yüzde 50'nin üzerinde bulunmakta olup uluslararası sermayeye sahip şirket sayısı 45tir. TABLO 1: 30- Sigortacılık Sektörüne Ait Bazı Büyüklükler Haziran 2022 2023 2023 2024 Aktif Toplamı (Milyon TL) 781 203 1471401 1091990 1932 765

Performans Göstergeleri

Net Dönem Kârı (Milyon TL) 19 694 71031 32393 54 682

Teknik Göstergeler (Yüzde)

Konservasyon Oranı (1)

Hayat Dışı Şirketler

Hayat/Emeklilik Şirketleri

Teknik Kârlılık

Hayat Dışı Şirketler

Hayat/Emeklilik Şirketleri

Direkt Prim Artış Hızı

Hayat Dışı Şirketler

Hayat Sigorta Şirketleri

Kaynak: Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu

(1) Bölüşmeli Treteler esas alınarak hesaplanmıştır.

Sigortacılık sektörünün net dönem kârı 2022 yılında 19,7 milyar TL iken 2023 yılında yüzde 261 oranında artarak 71 milyar TL'ye yükselmiştir. Söz konusu dönemde, hayat dışı sigorta şirketleri 47,5 milyar TL ve hayat-emeklilik şirketleri 18,6 milyar TL kâr elde etmiştir. 2023 yılında reasürans şirketleri de 4,9 milyar TL kâr kaydetmiştir. TABLO I: 31- Bireysel Emeklilik ve Otomatik Katılım Sistemi Göstergeleri BES OKS BES BES OKS OKS Katılıma (o Çalışan © Katılımcıları Devlet Çalışanları (o Devlet Büyük üğü Sayısı Sayısı Fon Tutarı Katkısı Fon Tutarı Katkısı Yıltık Kişi Kişi Milyon TL o MilyonTL Oo MilyonTL (O Milyon TL Milyon TL çrüzde) 2009 1987 940 - 9 097 - - - 9 097 42,8 2010 2 281 478 - 12012 - - - 12012 30,2 2011 2641 B43 - 14330 - - - 14330 19,3 2012 3128130 - 20 346 - - - 20 346 42,0 2013 4153055 - 25 146 1152 - - 26 297 29,2 2014 5092871 - 34793 3019 - - 37 812 43,8 2015 6038 432 - 42979 5020 - - 47999 26,9 2016 6627 025 - 53 409 7438 - - 60 848 26,8 2017 6924945 3420618 67 677 10141 1793 - 79612 30,8 2018 6878224 4 761 668 76 962 11656 4 685 - 93303 17,2 2019 6871131 5354242 101 884 17 262 8194 - 127341 36,5

Kaynak: Emeklilik Gözetim Merkezi

Bireysel emeklilik ve otomatik katılım sisteminde toplam fon büyüklüğü 2023 yılı sonunda bir önceki yıla göre yüzde 74,5 oranında artışla 756,4 milyar TL'ye ulaşmıştır. Eylül 2024 itibarıyla toplam fon büyüklüğü 1,1 trilyon TL olarak gerçekleşmiştir. Eylül 2024 itibarıyla bireysel emeklilik sisteminde katılımcıların fon büyüklüğü, devlet katkısı dâhil 1 trilyon TL'ye ulaşmış, katılımcı sayısı ise 9,3 milyon olarak gerçekleşmiştir. Otomatik katılım sisteminde ise çalışanların fon büyüklüğü devlet katkısı dâhil 77,6 milyar TL'ye yükselmiş olup sistemde 7,5 milyon çalışan yer almaktadır. BDDK Gözetimindeki Banka Dışı Finansal Kuruluşlar BDDK gözetiminde faaliyet gösteren banka dışı finansal kuruluş sayısı Haziran 2024 itibarıyla 121'dir. Bu kuruluşların aktif toplamı 786,7 milyar TE olarak gerçekleşmiştir. TABLO 1: 32- Banka Dışı Finansal Kuruluşların Temel Göstergeleri Haziran 2022 2023 2023 2024 Finansal Kiralama Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 21 21 21 20 Şube Sayısı (Adet) 117 14 114 115 Personel Sayısı (Kişi) 1279 1277 1272 1295 Aktif Büyüklüğü (Milyon TL) 163 580 271857 220651 294 422 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (1) 5 897 14 488 6 803 8 696 Aktif Kârlılık (Yüzde) 4,4 6,6 3,7 3,0 Faktoring Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 49 49 49 49 Şube Sayısı (Adet) 357 365 359 376 Personel Sayısı (Kişi) 4008 4 000 3 98 4174 Aktif Büyüklük (Milyon TL) 135 629 214 094 163 687 256 306 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (1) 5201 14537 6275 9928 Aktif Kârlılık (Yüzde) 6,1 8,6 4,2 4,5 Finansman Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 19 20 20 21 Personel Sayısı (Kişi) 1 086 1094 1101 1129 Aktif Büyüklüğü (Milyon TL) 74 616 139 580 97 760 164 078 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (1) 1891 4641 2330 4102 Aktif Kârlılık (Yüzde) 30 4,5 2,7 2,7 Varlık Yönetim Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 23 23 23 25 Personel Sayısı (Kişi) 2324 2314 2339 2338 Aktif Büyüklüğü (Milyon TE) 8910 16730 11185 24001 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (1) 1790 4 269 1479 2314 Aktif Kârlılık (Yüzde) 23,9 33,3 26,4 26,3 Tasarruf Finansman Şirketleri Şirket Sayısı (Adet) 6 6 6 6 Personel Sayısı (Kişi) 4757 4368 4130 4 698 Aktif Büyüklüğü (Milyon TE) 12 630 29035 15 566 47 893 Dönem Net Kârı (Milyon TL) (1) 6302 1071 Aktif Kârlılık (Yüzde) 30,3 Kaynak: BDDK, FKB

(1) Yı içindeki birikimli değerleri göstermektedir.

Banka dışı finansal kuruluşların aktifleri, Haziran 2024'te bir önceki yılın aynı dönemine göre finansal kiralama, faktoring, finansman, varlık yönetim ve tasarruf finansman şirketlerinde sırasıyla yüzde 33,4, yüzde 56,6, yüzde 67,8, yüzde 114,6 ve yüzde 207,7 artmıştır. Haziran 2024 itibarıyla yılbaşından bu yana birikimli aktif kârlılık finansal kiralama, faktoring ve finansman şirketleri için sırasıyla yüzde 3, yüzde 4,5 ve yüzde 2,7 olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde varlık yönetim şirketleri ile tasarruf finansman şirketlerinin aktif karlılık oranları sırasıyla yüzde 26,3 ve yüzde 39,7 olmuştur. Katılım Finans Haziran 2024 itibarıyla Türk bankacılık sektöründe üçü kamu, altısı özel sermayeli olmak üzere dokuz katılım bankası faaliyet göstermektedir. Son bir yıl içinde üç yeni katılım bankası faaliyete geçmiş olup bunlardan ikisi dijital banka olarak hizmet vermektedir. Katılım bankalarının Haziran 2024 itibarıyla yurt içinde 1.481, yurt dışında beş şubesi bulunmaktadır. Katılım bankacılığı sektöründe çalışan sayısı ise yaklaşık 21 bindir. Katılım bankalarının aktif büyüklüğü Haziran 2024 itibarıyla bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 39,8 artarak 2,3 trilyon TL'ye ulaşmıştır. Aynı dönemde katılım bankacılığı aktiflerinin toplam bankacılık sektörü içindeki payı yüzde 8,5'ten yüzde 8,1'e gerilemiştir. Katılım bankacılığı aktiflerinin en büyük kısmını oluşturan krediler ise yüzde 31,4 artarak 771 milyar TL'den 1.013 milyar TL'ye yükselmiştir. Haziran 2024 itibarıyla 803 milyar TL'si Türk Parası, 760 milyar TL'si YP olmak üzere katılım fonları toplam tutarı 1,6 trilyon TL'ye ulaşmıştır. Bu dönemde katılım fonları toplam tutarı bir önceki yılın aynı ayına göre nominal olarak yüzde 33,6 büyümüştür. Söz konusu fonların krediye dönüşüm oranı ise yüzde 73,6 olarak gerçekleşmiştir. TABLO 1: 33- Katılım Finans Sektör Kuruluşlarına Ait Bazı Temel Göstergeler Haziran 2022 2023 2023 2024 Katılım Bankacılığı -Temel Büyüklükler Aktif Büyüklüğü (Milyar TL) 1188 2041 1618 2202 Krediler (Milyar TL) 579 906 771 1013 Katılım Fonu (Milyar TL) 891 1516 1170 1563 Banka Sayısı (Adet) 6 9 6 9 Yurt içi Şube Sayısı (Adet) 1375 1 455 1413 1481 Yurt dışı Şube Sayısı (Adet) 4 5 4 5 Personel Sayısı (Bin kişi) 17,9 19,8 18,8 20,8 -Performans (Yüzde) Dönem Net Kârı (1) / Toplam Aktifler 3,0 3,3 1,7 1,4 Dönem Net Kârı (1) / Toplam Özkaynaklar 61,2 60,6 26,7 20,7 -Riskler (Yüzde) Sermaye Yeterlilik Rasyosu 20,55 21,35 20,37 18,55 Takipteki Alacaklar (Brüt) / Brüt Krediler 1,43 0,96 1,14 1,01 Katılım Sigortacılığı Toplam Şirket Sayısı (Katılım/Pencere) (2) 8 (4/4) 8 8 8 Hayat Dışı şirketter 5 (4/1) 5 5 5 Hayat Emeklilik 3(2/1) 3 3 3

Kira Sertifikası (Sukuk) İhraçları (Milyar TL) (3)

TL Cinsi Kira Sertifikaları 93,0 120,1 41,5 37,3

Altına Dayalı Kira Sertifikaları 38,3 - - 142,7

Dalar Cinsi Kira Sertifikası - 8,8 - -

Avro Cinsi Kira Sertifikası - - - 8,5

Tasarruf Finansman Şirketleri

Şirket Sayısı (Adet) 6 6 6 6

Aktif Büyüklüğü (Milyar TL) 12,6 29 15,6 47,9

Müşteri Sayısı (Bin kişi) 361,0 370,5 331,9 399,3

Kaynak: HMB, BDDK, Türkiye Sigorta Reasurans ve Emeklilik Şirketleri Birliği, Finansal Kurumlar Birliği

1) Yıl içindeki birikimli değerler kullanılmıştır.

(2) 2023 yılı itibarıyla şirketler, tam katılım sigorta şirketleri olarak faaliyetlerine devam etmektedir.

3) Farklı cinsten ihraç edilen kira sertifikaları dönem sonu kurları ile TL cinsine çevrilmiştir. Banka kârlılığı açısından değerlendirildiğinde Haziran 2023'te 23,2 milyar TL tutarında olan katılım bankalarının dönem net kârının Haziran 2024 itibarıyla 29,7 milyar TL'ye ulaştığı gözlenmektedir. Aynı tarihlerde katılım bankalarının özkaynak kârlılığı yüzde 26,7'den yüzde 20,7'ye, aktif karlılığı ise yüzde 1,7'den yüzde 1,4'e gerilemiştir. Hazine tarafından 2012 yılından bu yana yurt içinde ve yurt dışında kira sertifikası ihracı gerçekleştirilmektedir. İhraçlar TL, döviz ve altın cinsinde yapılmaktadır. 2024 yılının ilk altı ayında yurt içinde çeşitli vade ve kira oranlarında TL cinsi toplam 37,3 milyar TL, altın cinsi toplam 142,7 milyar TL ve avro cinsi toplam 8,5 milyar TL tutarında ihraç gerçekleştirilmiştir. Gelişmekte olan katılım sigortacılığı sektöründe Haziran 2024 itibarıyla üç hayat ve beş hayat dışı branşta faaliyet gösteren toplam sekiz şirket bulunmaktadır. Bu dönemde katılım sigortacılığı kuruluşlarının toplam prim üretimi 21 milyar TL'ye ulaşırken toplam aktif büyüklüğü 68,9 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. 7292 sayılı Kanun'da belirtilen hükümler doğrultusunda faaliyet göstermekte olan tasarruf finansman şirketlerinin aktif büyüklüğü Haziran 2024 itibarıyla geçen yılın aynı dönemine göre 15,6 milyar TL'den 47,9 milyar TL'ye yükselmiştir. Haziran 2024 itibarıyla altı şirket faaliyetine devam etmektedir. 3, KAMU MALİYESİNDE GELİŞMELER VE HEDEFLER 3.1. GENEL DEVLET

a) Mevcut Durum

2023 yılında, yaşanan yıkıcı depremlerin yanı sıra emekliliğe hak kazanma koşulları ile emekli aylıkları ve kamu çalışanlarının maaş ve ücretlerinde yapılan düzenlemeler kamu maliyesi üzerinde ciddi bir yük oluşturmuştur. Söz konusu gelişmeler neticesinde artan harcamaların finansmanını sağlamaya yönelik çeşitli gelir tedbirleri uygulamaya konulmuştur. Bu doğrultuda, 2023 yılında bir önceki yıla göre genel devlet gelir ve harcamalarının GSYH'ya oranında artış yaşanmıştır. Genel devlet gelirlerinin GSYH'ya oranı 2023 yılında 2022 yılına göre 2,4 puan artarak yüzde 30,3 olmuştur. Bir önceki yıla göre; vergi gelirleri 1,2 puan, faktör gelirleri 0,3 puan, prim gelirleri 0,9 puan artış gösterirken vergi dışı gelirlerde 0,1 puan azalış yaşanmıştır. Genel devlet harcamalarının GSYH'ya oranı 2023 yılında 2022 yılına göre 6,8 puan artarak yüzde 35,4 olmuştur. Bu dönemde; cari giderlerde t,7 puan, yatırım harcamalarında 0,2 puan, cari transferlerde 2,8 puan, sermaye transferlerinde ise 2,1 puan artış olmuştur. Genel devlet gelir ve harcamalarındaki bu gelişmeler neticesinde, 2023 yılında genel devlet açığı GSYH'ya oranla bir önceki yıla göre 4,4 puan artış göstermiş ve yüzde 5,2 olmuştur. 2024 yılında bir önceki yıla göre genel devlet gelirlerinin GSYH'ya oranla 1,6 puan artarak yüzde 31,9 olacağı öngörülmektedir. Bu kapsamda, vergi gelirlerinin 0,3 puan, diğer gelirlerin 1,3 puan artması beklenmektedir. Diğer gelirlerde beklenen artışın 0,7 puanının vergi dışı gelirlerden, 0,8 puanının prim gelirlerinden kaynaklanacağı, faktör gelirlerinin ise bir önceki yıl seviyesine göre 0,2 puan azalacağı öngörülmektedir. 2024 yılında genel devlet harcamalarının GSYH'ya oranla 2023 yılına kıyasla 1,2 puan artarak yüzde 36,7 olacağı tahmin edilmektedir. Bu dönemde; cari giderlerin 1,5 puan, yatırım harcamalarının 0,2 puan, cari transferlerin 1,0 puan artacağı, sermaye transferlerinin ise 1,5 puan azalacağı öngörülmektedir. Bu çerçevede, 2023 yılında GSYH'ya oranla yüzde 5,2 olan genel devlet açığının 2024 yılında yüzde 4,8'e gerileyeceği öngörülmektedir. Aynı dönemde, genel devlet faiz dışı borçlanma gereğinin ise 0,8 puan azalarak yüzde 1,7 olması beklenmektedir. Genel devlet kapsamına KİT'lerin eklenmesiyle elde edilen kamu kesimi genel dengesinde 2023 yılında GSYH'ya oranla yüzde 5,6 açık verilmiştir. Söz konusu açığın 2024 yılında 0,7 puan azalarak yüzde 4,9 olması öngörülmektedir. Aynı dönemde, program tanımlı kamu kesimi açığının ise 1,3 puan azalışla yüzde 2,9 olması beklenmektedir. 2023 yılı sonunda GSYH'ya oranla yüzde 29,3 olarak gerçekleşen AB tanımlı genel yönetim borç stokunun 2024 yılında yüzde 25,6 seviyesine gerileyeceği öngörülmektedir. Mali sürdürülebilirliği yansıtan bir gösterge niteliğinde olan ve ekonominin potansiyel seviyesinde olması varsayımı altında gelir ve harcama seviyelerinin nasıl şekillendiğini gösteren yapısal genel devlet dengesi, ekonomik dalgalanmaların etkisi ortadan kaldırılarak hesaplanmakta ve bir defalık gelir ve giderleri içermemektedir. 2025 yılında, ekonomik dalgalanmaların fiili genel devlet dengesini artırıcı etkisinin bir önceki yıla göre sınırlı kaldığı, bununla birlikte, harcama tedbirlerinin de etkisiyle, bir defalık gelir ve giderlerin fiili dengeyi azaltıcı etkisinin GSYH'nın yüzde 1,6'sına ulaşacağı öngörülmektedir. Bu gelişmeler sonucunda, yapısal genel devlet açığının potansiyel GSYH'ya oranının, 2025 yılında, bir önceki yıla göre yaklaşık 1,1 puan düşüşle yüzde 1,4 seviyesinde olması beklenmektedir. 2023 yılında, GSYH'ya oran olarak, yüzde 0,4 oranında açığa dönmüş olan faiz dışı yapısal genel devlet dengesinin 2024 yılında bir önceki yıla göre 0,9 puan artışla yüzde 0,5 oranında fazlaya döneceği ve 2025 yılında, bir önceki yıla göre 1,3 puanlık artışla yüzde 1,8 oranında fazla vereceği tahmin edilmektedir. TABLO 1: 34- Yapısal Genel Devlet Dengesi Analizi Genel Devlet Dengesi Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet Denge (1) oDenge(2) Yapısal (3) Denge (1) Denge (2) Yapısal (3) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) 2021 -191 352 -204 442 -134 723 -568 -13 658 56 061 2022 -120 068 44873 -24 424 204 645 369 586 300 289 2023 -1375 852 -489 993 -788 975 -080 878 204 981 -94 001 2024(4) -2114897 -823 848 -1 125 789 -763 380 527 668 225 727 2025(5) -1754918 -774 444 -888 699 268 176 1 248 650 1134395 (GSYH'ya Oran, Yüzde)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

Not: Yapısal dengenin GSYH'ya oranında potansiyel GSYH kullanılmıştır.

(1) Genel Devlet Dengesi

(2) Vergi yapılandırması, 28 gelirleri, özelleştirme getirleri ve bir defalık gider ve gelirler hariç genel devlet dengesi

(3) Genel devlet dengesinden bir defalık gelirlerin ve konjonktürel etkilerin arındırılması sonucu elde edilmiş olan dengedir.

(4) Gerçekleşme Tahmini

(5) Program

2024 yılında, bir önceki yıl 3.799,5 milyar TL olan kamu kesimi sosyal harcamalarının yüzde 73,9 artışla 6.605,4 milyar TL seviyesine yükselmesi beklenmektedir. 2025 yılında ise bir önceki yıla göre kamu kesimi sosyal harcamalarının yüzde 38,5 oranında artarak 9.150,5 milyar TL olacağı öngörülmektedir. TABLO 1: 35- Sosyal Harcamaların Gelişimi 2021 2022 2023 2024(1) 2025(2) (Cari Fiyatlarla, Milyar TL)

Doğrudan Gelir Desteği Ödemeleri 4,6 7İ 103 7 22,4 30,2 TOPLAM 895,2 1903,8 1786,2 3799,5 6605,4 9 150,5 (GSYH'ya Oran, Yüzde) EĞİTİM SAĞLIK SOSYAL KORUMA Emekli Aylıktarı ve Diğer Harcamalar Sosyal Yardım ve Primsiz Ödemeler Doğrudan Gelir Desteği Ödemeleri TOPLAM Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

b) Hedefler

2025 yılında genel devlet gelirlerinin GSYH'ya oranının bir önceki yıla göre 0,6 puan azalarak yüzde 31,3 olması öngörülmektedir. Bu kapsamda, vergi gelirlerinin 0,9 puan artması, diğer gelirlerin ise 1,5 puan azalması beklenmektedir. Diğer gelirlerde beklenen azalışın 0,1 puanının vergi dışı gelirlerden, 0,7 puanının faktör gelirlerinden, 0,6 puanının ise prim gelirlerinden kaynaklanması öngörülmektedir. Genel devlet harcamalarının 2025 yılında bir önceki yıla kıyasla GSYH'ya oran olarak 2,5 puan azalarak yüzde 34,2'ye gerilemesi beklenmektedir. Bu dönemde cari harcamaların 0,9 puan, yatırım harcamalarının 0,7 puan, sermaye transferlerinin 1,1 puan azalacağı; cari transferlerin ise 0,1 puan artacağı öngörülmektedir. Bu gelişmeler doğrultusunda, GSYH'ya oranla genel devlet açığının 2025 yılında bir önceki yıla göre 1,9 puan azalarak yüzde 2,9'a gerileyeceği öngörülmektedir. Aynı dönemde, genel devlet faiz dışı dengesinin ise 2,2 puan iyileşerek yüzde 0,4 fazla vermesi beklenmektedir. 2025 yılında kamu kesimi borçlanma gereğinin GSYH'ya oranla bir önceki yıla göre 2,2 puan azalarak yüzde 2,7 seviyesinde gerçekleşeceği, program tanımlı kamu kesimi açığının ise 2,7 puanlık bir iyileşmeyle yüzde 0,2'ye gerileyeceği öngörülmektedir. AB tanımlı genel yönetim borç stokunun GSYH'ya oranının 2025 yılı sonunda yüzde 25,3 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. TABLO I: 36- Genel Devlet Toplam Gelir ve Harcamaları (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH'ya Oran, Yüzde) 2021 2022 2023 2024 (2) 2025 (3) (o 2021 (2022 (2023 2024(2) 2025(3) Vergiler 1180 723 2383 610 4 528 352 7 687 698 11 241 978 16,3 15,9 7,1 17,4 18,3 -Vasıtasız 403 875 888 048 1501 070 2617 453 3 887 894 5,6 5,9 5,7 5,9 6,3 -Vasıtalı 743321 1454 413 2928011 4951 506 7190237 10,2 9,7 11,0 1,2 11,7 -Servet 33 527 41 149 99 271 118 739 163 846 0,5 0,3 0,4 0,3 0,3 Vergi Dışı Normal Gelirler 121 057 206 725 351 640 912 400 1190 284 1,7 14 13 2,1 1,9 Faktör Gelirleri 341 627 624 260 1 196 630 1897 657 2212 676 4,7 4,2 4,5 4,3 3,6 Sosyal Fonlar 591 039 960 093 1946 727 3 582 053 4 587 249 8,1 6,4 73 8,1 7,5 TOPLAM 2 234 445 4 174 689 8023350 14079807 19232188 30,8 27,8 30,2 31,8 31,3 -Özelleştirme Gelirleri 5 006 6 005 8 508 15 000 30 000 0,1 0,0 0,0 0,0 0,0 TOPLAM GELİR 2239451 4180694 (8031858 14094807 19262188 30,9 27,8 30,3 31,9 31,3 Cari Harcamalar İ 045 548 1 825 455 3 672 949 6 766 969 8 887 488 14,4 12,2 13,8 15,3 14,4 Yatırım Harcamaları 186 020 430 817 807 120 1420 961 1 557 236 2,6 2,9 3,0 3,2 2,5 -Sabit Sermaye 183 325 420 643 791931 1397 353 1534 419 2,5 2,8 3,0 3,2 2,5 -Stok Değişmesi 2 695 10 173 15 189 23 608 22817 0,0 0,1 0,1 0,1 0,0 Transfer Harcamaları 1199 235 2044 491 4 927 641 8 021 774 10 572 382 16,5 13,6 18,6 18,1 17,2 -Cari Transferler 1 075 087 1800 884 3931 664 7013 115 9 824 640 14,8 12,0 14,8 15,9 16,0 -Sermaye Transferleri 124 148 243 607 995 977 1 008 659 747 742 1,7 1,6 3,8 2,3 12 FAİZ DIŞI HARCAMA 2 240 019 3 976 049 8712736 14858187 18994012 30,9 26,5 32,8 33,6 30,9 TOPLAM HARCAMA 2430 803 4300762 (9407710 16209704 21017106 33,5 28,6 35,4 36,7 34,2 BORÇLANMA GEREĞİ 191 352 120 068 1375 852 2114897 1 754 918 2,6 0,8 5,2 4,8 2,9 FAİZ DIŞI BORÇLANMA GEREĞİ 568 -204 645 680 878 763 380 -268 176 0,0 -1,4 2,6 1,7 -0,4 FAİZ GİD. ve ÖZEL. GEL. HARİÇ BORÇ. 5 574 -198 640 689 386 778 380 -238 176 0,1 -1,3 2,6 1,8 -0,4 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: (-) işaret fazlayı göstermektedir.

(1) Genel devlet; merkezi yönetim bütçesi, mahalli idareler, döner sermayeli kuruluşlar, İşsizlik Sigortası Fonu, sosyal güvenlik kuruluşları, genel sağlık sigortası ve fonları kapsamaktadır.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

Jae 1: 37- Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (KKBG)

2021 2022 2023 2024 (1) 2025 (2)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Merkezi Yönetim Bütçesi 201 507 142 660 1380 450 2 148 464 1 930 689 KİT -6 694 237 681 115 282 62 212 -65 993 İşletmeci KİT -6 622 237 627 115 275 62 224 -65 939 Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar -71 54 7 -12 -55 Mahalli İdareler -5 420 39 830 93 236 89 629 278 Döner Sermaye -6 476 -1 558 2 545 9 949 -3 720 Sosyal Güvenlik Kuruluşları -45 -7335 -15 646 0 0 İşsizlik Sigortası Fonu 12 461 -33 555 -72 644 -130 657 -169 227 Fonlar -10 674 -19 975 -12 090 -2 488 -3102 KKBG 184 659 357 749 1491134 2177109 1 688 925 KKBG (Faiz Giderleri Hariç) -10 947 19 021 761277 776 570 -369 333 KKBG (Özelleştirme Gelirleri Hariç) 189 664 363 754 1 499 643 2192109 1718 925 KKBG (Faiz Giderleri ve Özelleştirme Gelirleri Hariç) -5941 25 026 769 785 791 570 -339 333 (GSYH'ya Oran, Yüzde) Merkezi Yönetim Bütçesi 2,8 1,0 5,2 4,9 3,1 KİT 1 1,6 0,4 o,1 0,1 İşletmeci KİT 0,1 1,6 0,4 0,1 -,1 Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Mahalli İdareler oi 0,3 0,4 0,2 0,0 Döner Sermaye -0,1 0,0 0,0 0,0 0,0 Sosyal Güvenlik Kuruluşları 0,0 0,0 -,1 0,0 0,0 İşsizlik Sigortası Fonu 0,2 0,2 -0,3 -0,3 -0,3 Fonlar -0,1 -0,1 0,0 0,0 0,0 KKBG 2,5 2,4 5,6 4,9 2,7 KKBG (Faiz Giderleri Hariç) -0,2 0,1 2,9 1,8 -0,6 KKBG (Özelleştirme Gelirleri Hariç) 2,6 2,4 5,6 5,0 2,8 KKBG (Faiz Giderleri ve Özelleştirme Gelirleri Hariç) -0,1 0,2 2,9 1,8 -0,6 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: (-) işaret fazlayı göstermektedir. (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program TABLO I: 38- 2023 Yılı Kamu Kesimi Genel Dengesi (Cari Fiyatlarla, Milyon TL KİT Merkezi Mahalli İşsizlik Sosyal Döner GENEL . Özelleş. TOPLAM Yönetim İdareler Fonlar Sigortası Güvenlik Sermaye DEVLET İşletmeci Kapsamı Toplam KAMU Bütçesi Fonu TOPLAMI 1 Vergiler 3812 584 500590 119717 0 0 -2509 4430382 -13 766 0 -13 766 4 416 616 a Vasıtasız 1219 185 165930 119717 0 0 -2 509 1502 323 -13 766 0 -13 766 1 488 557 b Vasıtalı 2593 399 334 660 0 0 0 0 2 928 059 0 0 0 2 928 059) 2 Vergi Dışı Normal Gelirler 270013 68 591 14 498 0 0 -52 353 049 -37 286 0 -37 286 315 764 3 Faktör Gelirleri 389 299 56 686 298 80 384 16 988 24161 567 816 -84 141 -74 -84215 483 600 4 Sosyal Fonlar 0 0 0 -35122 -55390 0 -90 512 0 0 0 -90 512 5 Cari Transferler -2433 777 -54282 o -39933 27 383 54 166 0 -2446444 182 359 0 182 359 -2 264 086 I KAMU HARCANABİLİR GELİRİ 2038 118 571585 94579 72644 15764 21601 2814290 47 166 -74 47 092 2861383 TI CARİ GİDERLER -1940273 -452482 -87888 0 o 0 -2480642 0 0 0 -2480642 ILI KAMU TASARRUFU 97 845 119 103 6691 72644 15764 21601 333 648 47 166 -74 47 092 380 740 IV YATIRIMLAR -522 560 O -283630 0 0 -119 -15497 -821806 â-259402 4730 -254 672 -1076478 a Sabit Sermaye -522 560 -283 722 0 0 -119 -9 520 -815 921 -154 690 - -154 695 -970 616 b Stok Değişmesi 0 92 0 0 0 -5 978 -5 886 -104 712 4735 -99 977 -105 863 V TASARRUF-YATIRIM FARKI -424715 â-164527 6691 72644 15646 6103 -488158 -212235 4 656 -207 580 -695 738 VI SERMAYE TRANSFERLERİ -955 735 71427 5399 o o 518 -878390 142 875 83 142 957 -735 433) 1 Servet Vergileri 61318 37 953 9110 0 0 0 108 381 0 0 0 108 381 2 Diğer Transferler -967 845 -20 863 44 0 0 0 -988 665 118 240 148 118 388 -870 276 3 Kamulaş ve Sabit Değer Art -49 207 54 338 -3755 0 0 518 1894 24 635 -66 24 569 26 463 VII KASA-BANKA/BORÇLANMA 1380 450 93100 -12090 -72644 -15646 -0621 1366549 69 361 -4738 64 622 1431171 1 Kasa-Banka Değişimi 0 60554 -11813 0 0 -14 846 33 895 -87 015 -82 -87 098 -53 203 2 Dış Borçlanma (net) 99 756 22231 0 0 0 0 121 987 56 494 0 56 494 178 481 -Dış Borç Ödemesi -163 322 -11 976 0 0 0 0 -175 298 -15991 0 -15 991 -191 288 -Dış Borç Kullanımı 263 077 34 208 0 0 0 0 297 285 72 485 0 72 485 369 770 3 İç Borç/Alacak (net) 1 280 694 10451 -277 -72644 o -15646 17392 1219 969 145 796 90 145 886 1365 855 4 Stok Değişim Fonu 0 -137 0 0 0 -9 167 -9303 -45 914 -4 746 -50 660 -59 963 BORÇLANMA GEREĞİ 1380 450 93236 -12090 -72644 -15 646 2545 1375852 115 275 7 115 282 1491134 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır. TABLO I: 39- 2024 Yılı Kamu Kesimi Genel Dengesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) KİT Merkezi N işsizlik m GENEL R Yönetim e Fonlar Sigortası Güre Sermaye DEVLET İşletmeci Kapsar Toplam TE AMU Bütçesi Fonu TOPLAMI 1 Vergiler 6452 568 893 859 229 348 0 0 4702 7571073 -36 716 -15 -36731 7534343 a Vasıtasız 2088791 306 052 229 348 0 0 -4 702 2619 489 -36 716 -15 36731 2 582 758 b Vasıtalı 4363777 587 807 0 0 0 0 4951584 0 0 0 4951 584 2 Vergi Dışı Normal Gelirler 771548 123410 20 162 0 0 -122 914 998 -33 994 0 -33 994 881 004 3 Faktör Gelirleri 610 206 82 982 2 184 113 625 -2933 34 088 840 153 -308 275 -35 -308 310 531843 4 Sosyal Fonlar 0 0 0 -34 465 -166 384 0 -200 850 0 0 0 -200 850 5 Cari Transferler -4 209 763 -124 955 -90 227 51 497 170 487 0 -4202961 332597 0 332597 o -3870363 I KAMU HARCANABİLİR GELİRİ (3 624559 975296 (161468 130657 1170 29264 4922414 -46 387 -49 -46437 4875977 Il CARİ GİDERLER -3 735 656 -801146 -168212 o o 0 -4705015 o o 0 -4705015 III KAMU TASARRUFU -111 098 174 150 -6744 130657 1170 29 264 217 399 -46 387 -49 -46 437 170 962 IV YATIRIMLAR -1069864 â-360896 0 o -1170 -24830 -1456761 â-199755 5 464 -194291 -1651052 a Sabit Sermaye -1 069 864 -360 958 0 0 -1170 -13541 -1445533 -251 339 -94 -251433 o -1 696 966 b Stok Değişmesi 0 62 0 0 0 -11 289 -11 228 51 584 5 558 57142 45 914 V TASARRUF-YATIRIM FARKI -1 180 962 -186 746 -6744 130657 o 4434 -1239362 â-246142 5415 -240728 -1480090 VI SERMAYE TRANSFERLERİ -967 502 97 244 9232 0 o -2129 -863155 274 023 148 274171 -588 984 1 Servet Vergileri 55324 63415 9 982 0 0 0 128721 0 0 0 128721 2 Diğer Transferler -943 258 -35378 153 0 0 0 -978 483 229 691 147 229838 -748 645 3 Kamulaş ve Sabit Değer Art -79 568 69 208 -903 0 0 -2 129 -13392 44332 1 44333 30 941 VII KASA-BANKA/BORÇLANMA 2 148 464 89 502 -2488 -130657 0 -2305 2102517 -27 881 -5 563 -3443 2069073 1 Kasa-Banka Değişimi 0 54 854 -2 022 0 0 -19 602 33 230 92 894 -69 92 825 126 055 2 Dış Borçlanma (net) 70414 18393 0 0 0 0 88 806 -100 981 0 -100 981 -12 174 -Dış Borç Ödemesi -186 488 -15 843 0 0 0 0 -202 331 -293 928 0 -293 928 -496 259 -Dış Borç Kullanımı 256 902 34 235 0 0 0 0 291137 192 947 0 192 947 484 084 3 İç Borç/Alacak (net) 2 078 050 16 382 -466 o -130657 0 29551 1992 861 70311 57 70 368 2 063 228 4 Stok Değişim Fonu 0 -126 0 0 0 -12 254 -12 380 -90 105 -5 550 -95 656 -108 035 BORÇLANMA GEREĞİ 2 148 464 89 629 -130 657 9949 2114897 62224 62212 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır. (1) Gerçekleşme Tahmini TABLO 1: 40- 2025 Yılı Kamu Kesimi Genel Dengesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) KİT Merkezi N İşsizlik N GENEL m Yönetim kal Fonlar o Sigortası Ss li Döner o Devler İşletmeci Özelleş, Toplam TOPLAM Bütçesi areler Fonu Güvenlik Sermaye TOPLAMI Kapsamı KAMU 1 Vergiler 9416110 1321438 350 164 0 0 -6751 11080961 -30 405 4 -30 414 11 050 548 a Vasıtasız 3 083 107 464 099 350 164 0 0 -6751 3890 620 -30 405 3 -30 414 3 860 206 b Vasıtalı 6333003 857 339 0 0 0 0 7190341 0 0 0 7190341 2 Vergi Dışı Normal Gelirler 995 673 170 926 28 745 0 0 -314 1195030 -30 606 0 -30 606 1164 424 3 Faktör Gelirleri 547 446 133 178 3040 112123 -2 888 48 358 841 257 -244 463 -146 -244 608 596 649 4 Sosyal Fonlar 0 0 0 -8214 -547 305 0) -555 518 0 0 0 -555 518 5 Cari Transferler -6 247 093 -173 812 -138 445 65317 551 805 0 -5942227 509 598 0 509 598 -5 432 629 I KAMU HARCANABİLİR GELİRİ 4712136 1451730 243 504 169 227 1612 41294 6619503 204 125 -155 203971 6823474 TL CARİ GİDERLER -4885 643 -1086620 -257015 0 0 0 -6229277 0 0 0 6229277 111 KAMU TASARRUFU -173 506 365 110 -13511 169 227 1612 41294 390 226 204 125 -155 203 971 594 196 IV YATIRIMLAR -1069724 â-495582 o 0 -1612 -27091 -1594010 -367 019 3380 -363639 -1957 649 a Sabit Sermaye -1 069 724 -495 586 0 0 -1612 -16111 -1583033 -405 473 -119 -405 592 -1 988 625 b Stok Değişmesi 0 3 0 0 0 -10 980 -10 977 38 454 3 499 41953 30 976 V TASARRUF-YATIRIM FARKI -1243231 -130472 -13511 169 227 0 14202 -1203785 -162894 3225 -159668 -1363453 VI SERMAYE TRANSFERLERİ -687 459 130 285 16 612 0 0 1268 -539294 290 671 330 291001 -248 293 1 Servet Vergileri 80 690 83 156 17 602 0 0 0 181 448 0 0 0 181 448 2 Diğer Transferler -668 595 -48 525 219 0 0 0 -716 902 226 220 313 226 533 -490 369 3 Kamulaş Ve Sabit Değer Art -99 553 95 653 -1208 0 0 i 268 -3 840 64 450 17 64 468 60 628 VII KASA-BANKA/BORÇLANMA (o1930 689 188 -3102 -169227 0 -15470 1743078 -127777 -3555 -131332 1611 746 1 Kasa-Banka Değişimi 0 -22 223 -2453 0 0 -18 926 -43 602 -51 562 2 -51 560 -95 162 2 Dış Borçlanma (net) 0 23 904 0 0 0 0 23 904 -23 146 0 -23 146 758 -Dış Borç Ödemesi 0 -44 376 0 0 0 0 -44 376 -164 916 0 -164 916 -209 292 -Dış Borç Kullanımı 0 68 279 0 0 0 0 68 279 141771 0 141771 210 050 3 İç Borç/Alacak (net) (2) 1930 689 -1403 -648 -169 227 0 15 205 1774 616 8 769 -57 8712 1 783 329) 4 Stok Değişim Fonu 0 -90 0 0 0 -11 750 -11840 -61 838 -3 500 -65 339 -77 179 BORÇLANMA GEREĞİ 1930 689 278 -33102 -169227 0 -3720 1754918 -65 939 -55 -65 993 1 688 925 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır.

(1) Program

(2) Merkezi yönetim bütçesi finansman kalemleri Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından ilan edilecek olan Hazine Finansman Programıyla açıklanacaktır. 3.1.1. Merkezi Yönetim Bütçesi

a) Mevcut Durum

2024 yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunuyla kamu idarelerine 11.089 milyar TL ödenek verilmiş, bütçe gelirlerinin 8.437,1 milyar TL ve bütçe açığının 2.651,9 milyar TL ile GSYH'ya oranla yüzde 6,4 olacağı öngörülmüştür. Yıl sonunda harcamaların bütçe ödeneğinin 124,1 milyar TL üzerinde 11.213,1 milyar TL olması, gelirlerin bütçe tahmininin 627,6 milyar TL üzerine çıkarak 9.064,7 milyar TL seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, 2024 yılında bütçe açığının 2.148,5 milyar TL, faiz dışı açığın ise 850,7 milyar TL olacağı tahmin edilmektedir. Başlangıç bütçesinde GSYH'ya oranla yüzde 6,4 olması öngörülen bütçe açığının yıl sonunda yüzde 4,9 olarak gerçekleşeceği, yüzde 4,0 olarak öngörülen program tanımlı açığın ise yüzde 2,7 düzeyine gerileyeceği öngörülmektedir. 2024 yılı bütçesinde depremlerin yol açtığı hasarın ortadan kaldırılması ve afet risklerinin azaltılmasına yönelik 1.028,3 milyar TL ödenek öngörülmüş olup, söz konusu ödeneğin yıl sonu itibarıyla tamamının kullanılması beklenmektedir. Bu doğrultuda, 2024 yıl sonunda deprem harcamaları hariç bütçe açığının GSYH'ya oranla yüzde 2,5 olacağı öngörülmektedir. 2024 yılında, merkezi yönetim bütçesi faiz dışı harcamalarının bütçe ödeneğinin 80,3 milyar TL üzerine çıkarak 9,915,4 milyar TL olacağı ve GSYH'ya oranının yüzde 22,4 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2024 yılında, personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluşlarına devlet primi giderleri ile personele ilişkin yedek ödeneğin toplamından oluşan harcamaların bütçe ödeneğinin 125 milyar TL üzerine çıkarak 3.011 milyar TL olması beklenmektedir. Memurlar için 2024 yılı genel maaş artış oranı, toplu sözleşmede Ocak ayında yüzde 15, Temmuz ayında yüzde 10 olarak tespit edilmiş, enflasyon farkı dâhil artış oranı Ocak ayında yüzde 49,25, Temmuz ayında yüzde 19,31 olarak gerçekleşmiştir. Toplam personel harcamalarında bütçe ödeneğine göre yaşanan artışta maaş artışının yanı sıra ilave personel istihdamı da etkili olmuştur. 2024 yılında mal ve hizmet alım giderlerinin başlangıç bütçesinin 93,1 milyar TL üzerinde 772,8 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede, maliyetlerin artması ve kurumların ilave ihtiyaçlarının karşılanması etkili olmuştur. 2024 yılı bütçesinde 4.266,7 milyar TL olarak programlanan cari transferlerin yıl sonunda 255,3 milyar TL azalışla 4.011,4 milyar TL düzeyinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Enerji KİMlerine yapılan görevlendirme bedeli ödemelerindeki düşüş cari transferlerde yaşanan azalışın temel belirleyicisi olmuştur. Sermaye giderlerinin 2024 yılı sonunda, başlangıç ödeneğinin 304,6 milyar TE üzerine çıkarak 1.092,6 milyar TL. olması beklenmektedir. Söz konusu artışta, ulaştırma ve sulama altyapısının güçlendirilmesine yönelik harcamalar başta olmak üzere kurumların ilave ödenek taleplerinin karşılanması etkili olmuştur. 2024 yılı sonunda, 720,8 milyar TL ve 298,5 milyar TL olarak programlanan sermaye transferleri ile borç verme kalemlerinin bütçe ödenekleriyle uyumlu bir şekilde sırasıyla 724,1 milyar TL ve 303,4 milyar TL olması beklenmektedir. 2024 yılında faiz giderlerinin borçlanma maliyetlerinde yaşanan artışın etkisiyle başlangıç bütçesinin 43,8 milyar TL üzerinde 1.297,8 milyar TL olması beklenmektedir. Genel bütçe vergi gelirlerinin 2024 yılı bütçe tahmininin 197,8 milyar TL üzerinde 7.605,5 milyar TL, vergi dışı gelirlerin ise bütçe tahmininin 429,8 milyar TL üzerinde 1.459,2 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. GSYH'ya oran olarak ise, vergi gelirlerinin yüzde 17,2, vergi dışı gelirlerin yüzde 3,3 seviyesinde olacağı tahmin edilmektedir. Gelir vergisi tahsilatının 2024 yılı bütçe hedefinin 291,5 milyar TL üzerinde 1.480,3 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 3,3 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Tüm çalışanların (yararlandığı asgari ücret istisna tutarının öngörülenin üzerinde gerçekleşmesinin olumsuz etkisine karşın, yıl içerisinde bazı stopaj oranlarının artırılması, kamu ve özel sektör ücret artışları ve makroekonomik gelişmeler tahsilat artışında temel belirleyiciler olmuştur. 2024 yılı kurumlar vergisi tahsilatının bütçe tahmininin 210,3 milyar TL altında kalarak 1.065,4 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 2,4 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Beklenen bu azalışta, iktisadi faaliyet hacminin ve bankacılık kârlarında yaşanan artışın sınırlı düzeyde kalması etkili olmuştur. Dâhilde alınan KDV tahsilatının 2024 yılı bütçe tahmininin 177 milyar TL. üzerinde 1.003,56 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 2,3 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2023 yılı tahsilatının öngörülenin üzerinde gerçekleşmesi neticesinde oluşan baz etkisi ile makroekonomik gelişmeler beklenen bu artışta etkili olmuştur. Özel tüketim vergisi tahsilatının 2024 yılı bütçe tahmininin 46,6 milyar TL üzerinde 1.450,5 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 3,3 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Petrol ve doğal gaz ürünleri üzerinden yapılan ÖTV tahsilatının 2024 yılı bütçe tahmininin 53,9 milyar TL altında 397,5 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 0,9 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede, Ocak ve Temmuz aylarında maktu ÖTV tutarlarının güncellemesinde esas alınan Yİ-ÜFE gerçekleşmesinin ve satış hacminin bütçe tahmininde öngörülenin altında kalması etkili olmuştur. Motorlu taşıtlardan elde edilen ÖTV tahsilatının 2024 yılı bütçe tahmininin 30,2 milyar TL üzerinde 527,5 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 1,2 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede araç satışlarının öngörülenin üzerinde gerçekleşmesi etkili olmuştur. 2024 yılında tütün mamullerinden elde edilen ÖTV tahsilatının, bütçe tahmininin 55,2 milyar TL üzerinde 306,5 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 0,7 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Alkollü içkilerden elde edilen ÖTV tahsilatının ise bütçe tahmininin 6,2 milyar TL üzerinde 113,4 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 0,3 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Tütün mamulleri ile alkollü içkilerden elde edilen ÖTV tahsilatında beklenen yükseliş, ağırlıklı olarak tüketim artışlarından kaynaklanmaktadır. 2024 yılında, ithalde alınan KDV tahsilatının bütçe tahmininin 190,2 milyar TL altında 1.4809 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 3,3 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Beklenen bu azalışta, 2024 yılı kur gerçekleşmeleri ve ithalat beklentilerinin aşağı yönlü güncellenmesi etkili olmuştur. 2024 yılında veraset ve intikal vergisi, MTV, değerli konut vergisi, şans oyunları vergisi, özel iletişim vergisi, dijital hizmet vergisi ve konaklama vergisi tahsilatının toplamda bütçe tahminine göre 4,5 milyar TL azalarak 179,6 milyar TL olması beklenmektedir. Özel iletişim vergisi ve dijital hizmet vergisi tahsilatında öngörülenin üzerinde artış beklenirken, 2023 yılında bir kat artırılan şans oyunları vergisi oranlarının 2024 yılı Ocak ayında önceki seviyelerine düşürülmesi bu azalışta temel etken olmuştur. 2024 yılında BSMV tahsilatının bütçe tahmininin 146,4 milyar TL üzerinde 360,5 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 0,8 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Söz konusu artışta, BSMV matrahının beklentilerin üzerinde artması etkili olmuştur. Damga vergisi tahsilatının ise bütçe tahmininin 6,1 milyar TL üzerinde 149,7 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 0,3 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2024 yılında harçlardan elde edilen gelirlerin, bütçe tahmininin 55,9 milyar TL altında 194,5 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 0,4 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede, taşınmaz satışlarının öngörülen düzeyde gerçekleşmesine rağmen, ipotekli satışlardaki azalışın vergi matrahı üzerindeki olumsuz etkisi sonucuyla tapu harç tahsilatı performansının beklentinin altında kalması belirleyici olmuştur. 2024 yılında vergi dışı gelirlerin, bütçe tahmininin 429,8 milyar TL üzerinde 1.459,2 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 3,3 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Söz konusu artış temel olarak hazine faizleri, KKDF kesintisi, para cezaları ile özel gelirlerdeki artıştan kaynaklanmaktadır. 2023 yılında uygulamaya konulan 7440 sayılı Kanun kapsamında 2024 yılının ilk dokuz ayında toplam 45,9 milyar TL tahsilat yapılmıştır. Kamu alacaklarının yapılandırılmasına ilişkin geçmiş yıllarda yürürlüğe giren diğer düzenlemeler de dâhil edildiğinde, 2024 yılı Ocak-Eylül döneminde toplam 49,7 milyar TL yapılandırma geliri elde edilmiştir. 2024 yılı Ocak-Eylül döneminde, iç borçlanma ağırlıklı olarak TL cinsi sabit getirili enstrümanlarla yapılmıştır. 2024 yılı Eylül ayı itibarıyla iç piyasalarda 57,2 milyar TL tutarında TL cinsi kira sertifikası ihracı gerçekleştirilmiştir. 2024 yılı Hazine Finansman Programı duyurusunda yüzde 136,5 olarak belirtilen iç borç çevirme oranı Eylül ayı sonu itibarıyla toplam yüzde 122 düzeyinde gerçekleşmiştir. 2024 yılı Ocak-Eylül döneminde, nakit bazlı 1,6 trilyon TL iç borçlanma gerçekleştirilmiştir. İç borçlanmanın yüzde 43,4'ü TL cinsi sabit kuponlu, yüzde 7,9'u TÜFE'ye endeksli DIBS ve kira sertifikası, yüzde 4,1'i kuponsuz, yüzde 15,7'si TLREF'e endeksli, yüzde 6'sı değişken faizli devlet tahvili ve yüzde 2,6'sı sabit kuponlu kira sertifikası ihraçlarıyla gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, iç finansmanın yüzde 20,2'si altın ve döviz cinsi senet ihraçlarıyla sağlanmıştır. Diğer taraftan, 2023 yılı sonunda 65,1 ay olan nakit borçlanmanın ortalama vadesi, 2024 yılı Eylül ayı sonunda 49,5 ay olmuştur. Aynı dönemde, TL cinsi sabit faizli iç borçlanmanın ortalama maliyeti yüzde 20,61'den yüzde 35,66 düzeyine yükselmiştir. 2024 yılının ilk dokuz aylık bölümünde uluslararası sermaye piyasalarında ise üçü dolar, biri avro cinsinden olmak üzere dört adet tahvil ihraç edilmiştir. Şubat ayında 3 milyar dolar, Mart ayında 2 milyar avro, Temmuz ayında 1,75 milyar dolar ve son olarak Eylül ayında 2035 vadeli 3,5 milyar dolar tutarında tahvil ihracı ve buna eş zamanlı olarak yürütülen yükümlülük yönetimi işlemiyle toplam 10,5 milyar dolar eşleniği brüt dış finansman elde edilmiş olup bunun 8,6 milyar dolarlık kısmı nakit finansman olarak sağlanmıştır. Ayrıca, gerçekleştirilen yükümlülük yönetimi işlemiyle uluslararası sermaye piyasalarında işlem gören 2024 ve 2025 yıllarına ait dolar cinsi tahvil anapara ödemelerinin 1,8 milyar dolarlık kısmı, yeni ihraç edilen tahvil ile 2035 yılına ötelenmiştir. Bu kapsamda, borç stokunun ortalama vadesi artırılmış, refinansman riski azaltılmış ve itfa profilinde dengeli dağılım sağlanmıştır. Böylece oluşan yeni görünümün, önetkin bir borç yönetimine işaret etmesiyle kredi notu ve yatırımcı iştahı anlamında ülkemizin daha da olumlu etkilenmesi beklenmektedir. TABLO 1: 41- Merkezi Yönetim Brüt Borç Stokundaki Gelişmeler (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH'ya Oran, Yüzde) 2022 2023 2024 (1) 2022 2023 Brüt Borç Stoku 4035 441 6736 590 8338815 26,9 25,4 İç Borç Stoku 1905331 3209 252 4191 467 12,7 12,1 Tahvil 1 886 435 3 208 001 4 156 655 12,6 izi Bono 18 896 1251 34 812 0,1 0,0 Dış Borç Stoku 2130110 3527338 4147 348 14,2 13,3

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı

(1) Ağustos ayı sonu itibarıyladır.

b) Hedefler

2025 yılında merkezi yönetim bütçe gelirlerinin 12.800,3 milyar TL olması hedeflenmekte, bütçe harcamaları ise 14.731 milyar TL olarak programlanmaktadır. Söz konusu gelir tahmini ve öngörülen harcama büyüklüğü sonucunda bütçe açığının 1.930,7 milyar TL ile GSYH'ya oranla yüzde 3,1 olacağı öngörülmektedir. Bütçe harcamaları için öngörülen ödeneğin 583,7 milyar TL'si deprem bölgesinin yeniden inşası ve afetlere karşı dayanıklılığın artırılmasına yönelik harcamalardan oluşmaktadır. Söz konusu harcamalar hariç tutulduğunda bütçe açığının GSYH'ya oranının yüzde 2,2 seviyesinde olması beklenmektedir. 2025 yılında personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluşlarına devlet primi giderleri ile personele ilişkin yedek ödeneğin toplamından oluşan harcamalar belirlenirken genel maaş artış oranının toplu sözleşmede kararlaştırıldığı üzere Ocak ayında yüzde 6, Temmuz ayında yüzde 5 olarak uygulanacağı dikkate alınmış, ayrıca enflasyon tahminine bağlı olarak oluşabilecek farkların etkisi göz önünde bulundurulmuştur. Bu çerçevede, toplam personel harcamalarının 3.937,2 milyar TL, GSYH'ya oranının ise bir önceki yıla göre 0,4 puan azalarak yüzde 6,4 olacağı öngörülmektedir. 2025 yılı için mal ve hizmet alım giderleri 1.023,7 milyar TL olarak belirlenmiştir. Söz konusu tutar, cari harcamalarda tasarruf yapılması ve verimsiz harcama alanlarının tasfiye edilmesi politikalarıyla uyumlu biçimde belirlenmiştir. Bu kapsamda, mal ve hizmet alım giderlerinin GSYH'ya oranla bir önceki yıla göre 0,1 puan azalış göstermesi beklenmektedir. Cari transferlerin 2025 yılında 5.813,4 milyar TE ile GSYH'ya oran olarak yüzde 9,4 seviyesinde olması öngörülmektedir. Cari transfer harcamalarının üçte ikisi sağlık ve sosyal güvenlik sistemine yapılan transferler ile genel bütçe vergi gelirlerinden mahalli idareler ve fonlara aktarılan paylardan oluşmaktadır. Bu kapsamda, sağlık ve sosyal güvenlik sistemine yapılacak transferler 2.253,3 milyar TL, mahalli idareler ve fonlara aktarılacak paylar 1.680 milyar TL olarak öngörülmüştür. Ayrıca, KİT'lere ve kamu bankalarına görevlendirme giderleri olarak sırasıyla 503,5 milyar TL ve 220 milyar TL, tarımsal amaçlı transferlere 135 milyar TL ve afetlere dirençli şehirler projesi için 120 milyar TL ödenek ayrılmıştır. 2025 yılında sermaye giderlerinin 1.102,4 milyar TL ile GSYH içindeki payının yüzde 18 seviyesinde olması programlanmıştır. Deprem bölgesinde zarar gören kamu kurumlarının hizmet binaları ve tesislerinin yapım ve onarım giderleri ile deprem kaynaklı diğer harcamalar için 199,5 milyar TL ödenek öngörülmüştür. 2025 yılında KÖİ modeli çerçevesinde tamamlanan şehir hastanelerinin cari giderlerini karşılamak üzere mal ve hizmet alım giderlerinde 37,4 milyar TL, bina kullanım ve zorunlu hizmetler için sermaye giderlerinde 67,2 milyar TL harcama programlanmıştır. Yine KÖİ modeli çerçevesinde tamamlanan ulaştırma projeleri kapsamında verilen talep garantilerinin finansmanı için cari transferlere 97,6 milyar TL ilave edilmiştir. Sermaye transferlerinin 2025 yılında 338 milyar TL ile GSYH'ya oranla yüzde 0,5 olacağı öngörülmektedir. Bu kapsamda, deprem konutlarının yapımı ve altyapı giderleri için 244,9 milyar TL, sosyal konut yapımı için 22,9 milyar TL, KÖYDES için 7,5 milyar TL, SUKAP için 3,9 milyar TL, kalkınma ajanslarına 2,9 milyar TL, SOGEP için 600 milyon TL ödenek öngörülmüştür. Ayrıca, KKTC için 8,5 milyar TL, TÜBİTAK Ar-Ge projeleri için 17 milyar TL kaynak ayrılmıştır. 2025 yılında borç verme kaleminin 306,1 milyar TL ile GSYH'ya oran olarak yüzde 0,5 olacağı öngörülmektedir. Ödeneğin 229,2 milyar TL'si KİTlere, 11,5 milyar TL'si Eximbank'a, 1,5 milyar TL'si Kredi Garanti Fonuna tahsis edilmiştir. Ayrıca, öğrenim ve harç kredileri için 27,8 milyar TL, KKTC'ye verilen krediler için 4 milyar TL ödenek öngörülmüştür. 2025 yılında faiz giderlerinin 1.950 milyar TL ile GSYH'ya oranla yüzde 3,2 düzeyinde olması beklenmektedir. 2025 yılında vergiyi tabana yayan bir yaklaşımla vergilemede adaletin güçlendirilmesi ile kayıt dışılıkla mücadele ve etkin denetimle tahsilat oranlarının yükseltilmesi suretiyle genel bütçe vergi gelirlerinin bir önceki yıla göre 0,9 puan artışla GSYH'ya oranla yüzde 18,1 düzeyine ulaşması beklenmektedir. Öte yandan vergi dışı gelirlerin 0,6 puan azalması ve merkezi yönetim bütçesi toplam gelirlerinin 2024 yılı gerçekleşme tahmininin 0,3 puan üzerinde yüzde 20,8 seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir. Vergi gelirlerindeki artışın temel olarak gelir üzerinden alınan vergiler ile KDV, ÖTV ve BSMV'den kaynaklanacağı tahmin edilmektedir. Vergi dışı gelirlerdeki azalış ise temel olarak özel gelirler ile hazine faizlerinden kaynaklanmaktadır. 2025 yılında gelir, kâr ve sermaye kazançlarından alınan vergilerin tahsilat toplamının GSYH'ya oranla 2024 yılı gerçekleşme tahminine göre 0,4 puan artması ve yüzde 6,1 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Asgari gelir ve kurumlar vergisi uygulamalarının 2025 yılında deveye girecek olması, gayrimenkuller yönünden kazanç istisnalarının sınırlandırılması ve 2024 yılında yapılan stopaj oranı artırımının 2025 yılına tam yıl etkisi gelir artırıcı unsurlar olarak değerlendirilmektedir. Son dönemdeki yasal düzenlemeler ile başta kayıt dışılıkla mücadele olmak Üzere uygulamada atılan kararlı adımların da katkısıyla dahilde alınan KDV tahsilatındaki toparlanmanın devam etmesi ve bu doğrultuda dahilde alınan KDV tahsilatının 2025 yılında GSYH'ya oranla bir önceki yıl tahmininin 0,2 puan üzerinde yüzde 2,4 seviyesinde olması beklenmektedir. Maktu ÖTV tutarları, fiyatlar genel seviyesindeki değişime göre güncellenmeye devam edilecektir. 2025 yılında, ÖTV tahsilatının GSYH'ya oranının, bir önceki yıl gerçekleşme tahmininin 0,2 puan üzerinde ve yüzde 3,4 olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Petrol ve doğal gaz ürünleri üzerinden yapılan ÖTV tahsilatının GSYH'ya oranı 2024 gerçekleşme tahminiyle aynı seviyede tahmin edilirken, motorlu taşıt araçlarına ilişkin ÖTV'nin bir önceki yıl gerçekleşme tahmininin 0,1 puan üzerinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Alkollü içkilerden, tütün mamullerinden, dayanıklı tüketim mallarından ve kolalı gazozlardan elde edilecek ÖTV tahsilatının ise GSYH'ya oran olarak 2025 yılında bir önceki yıl gerçekleşme tahminiyle aynı seviyede olacağı öngörülmektedir. 2025 yılında, ithalde alınan KDV tahsilatının GSYH'ya oranının, kur ve ithalat tahminlerine bağlı olarak, O,i puanlık artışla yüzde 3,4 oranında gerçekleşmesi beklenmektedir. 2025 yılında BSMV tahsilatının GSYH'ya oranının bir önceki yıl gerçekleşme tahmininin 0,1 puan üzerinde ve yüzde 0,9 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Şans oyunları vergisi ve özel iletişim vergisi kalemlerinden elde edilecek tahsilat toplamının ise 2024 yılı gerçekleşme tahminiyle aynı seviyede ve yüzde 0,2 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2025 yılında merkezi yönetim bütçesi vergi dışı gelirlerinin, GSYH'ya oran olarak, bir önceki yıl gerçekleşme tahmininin 0,6 puan altında ve yüzde 2,7 seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. TABLO I: 42- Merkezi Yönetim Bütçesi Büyüklükleri (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (Yüzde Değişim) (Yüzde Dağılım) (GSYH'ya Oran, Yüzde) 2023 2024 (1) 2025 (2) 2024(1) 2025(2) (o 2023 2024(1) 2025(2) (o 2023 2024(1) 2025(2) İHARCAMALAR || 6588016 11213127 14731014 Oo 702 314 100,0 (o 100,0 (100,0

09 - Yedek Ödenekler 0 0 286 861 0,0 0,0 1,9

GELİRLER 5 207 566 9 064 663 12 800 325 74,1 41,2 100,0 100,0 100,0

1 - Genel Bütçe 5 097 258 8829242 12 629 610 73,2 43,0 97,9 97,4 98,7 01 - Vergi Gelirleri 4501 109 7 605 473 11 138 753 69,0 46,5 86,4 83,9 87,0 02 - Vergi Dışı Gelirler 553 655 988 754 1389 568 78,6 40,5 10,6 10,9 10,9 03 - Sermaye Gelirleri 17 507 24 882 41292 42,1 66,0 0,3 0,3 0,3 04 - Alınan Bağış ve Yardımlar 24 987 210 134 59 997 741,0 71,4 0,5 2,3 0,5 2 - Öz.Büt.İda. ve Düz.Den.Kur. 110 308 235 421 170 715 113,4 -27,5 2,1 2,6 1,3 BÜTÇE DENGESİ -1380 450 -2148464 Â-1930 689 55,6 -10,1 Bilgi İçin: Faiz Dışı Harcamalar 5913 401 9 915 366 12 781014 67,7 28,9 Faiz Dışı Bütçe Dengesi -705 835 -850 703 19311 20,5 -102,3 Program Tanımlı Bütçe Dengesi -954 002 -1 190 097 -331 604 24,7 -72,1 Not: Düzenleyici ve denetleyici kurumların gelir fazlaları, genel bütçe vergi dışı gelirlerinden düşülmüştür.

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

3.1.2. Mahalli İdareler

a) Mevcut Durum

Mahalli idareler dengesi il özel idareleri, belediyeler, büyükşehir belediyelerine bağlı idareler, belediyelerin oluşturduğu birlikler ve İller Bankası hesaplarını kapsamaktadır. 2023 yılında, mahalli idare gelirleri genel bütçe vergi gelirleri ve sermaye gelirlerindeki reel artış sonucu yüzde 83,0 oranında artarak 663,8 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Mahalli idare harcamaları ise, mahalli idare seçimlerinin etkisiyle yüzde 88,1 oranında artarak GSYH'nın yüzde 2,85'i seviyesine yükselmiş ve mahalli idareler bütçe dengesi 2023 yılında da GSYH'nın yüzde -0,35'i oranında açık vermiştir. 2024 yılında, genel bütçe vergi gelirlerinden alınan payın reel olarak artması, mahalli idare gelirlerinin GSYH'ya oranla yüzde 2,63 seviyesine yükselmesini sağlayacaktır. Mahalli idare harcamalarının ise GSYH'nın yüzde 2,83'ü seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Böylece, 2024 yılında mahalli idareler dengesinin GSYH'nın yüzde -0,20'si seviyesinde açık vermesi beklenmektedir. TABLO 1: 43- Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Mahalli İdarelere Ayrılan Paylar 2022 2023 (O 2024(1) 2025(2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) Belediyeler 135 194 250 286 437 232 648 955 Büyükşehir Belediyeleri 124 226 228 744 392 050 582 393 İl Özel İdareleri 11 266 20 857 36 436 54 079 TOPLAM 270685 Oo 499887 865 718 1285427 (GSYH'ya Oran, Yüzde) Belediyeler 0,90 0,94 0,99 1,05 Büyükşehir Belediyeleri 0,83 0,86 0,89 0,95 İl Özel İdareleri 0,08 0,08 0,08 0,09 TOPLAM 1,80 1,88 1,96 2,09

(1) Gerçekleşme tahmini

(2) Program

b) Amaç ve Hedefler

2025 yılında, mahalli idare gelirlerinin 1.708,7 milyar TL, harcamalarının ise 1.709 milyar TL olarak gerçekleşmesi ve mahalli idare dengesinin 278 milyon TL açık vermesi öngörülmektedir. TABLO 1: 44- Mahalli İdareler Gelir ve Harcamaları (1) 2022 2023 2024(2) 2025(3) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) GELİRLER 362 730 663820 1163666 1708699 1.Vergiler 298 391 538 543 957274 1404595 2.Vergi Dışı Norm. Gelir 37 688 68 591 123 410 170 926 3.Faktör Gelirleri (Net) 26 652 56 686 82 982 133 178 HARCAMALAR 402 561 757056 1253294 1708977 1.Cari Giderler 224 678 452 482 801146 1 086 620 2. Yatırım Harcamaları 156 479 283 767 361 023 495 673 a.Sabit Sermaye 156 449 283 722 360 958 495 586 b.Stok Değişimi 30 45 65 87 3.Cari Transferler 29 755 54 282 124 955 173812 4.Kamulaştırma ve Sabit Değer Artışı -21 081 -54 338 -69 208 -95 653 5.Sermaye Transferi (Net) 12 729 20 863 35378 48 525 GELİR-GİDER FARKI -39 830 -93 236 -89 629 -278 (GSYH'ya Oran, Yüzde)

(1) İl özel idareleri, belediyeler, İller Bankası, belediyelerin oluşturduğu birlikler ve büyükşehir belediyelerine bağlı idareleri kapsamaktadır.

(2) Gerçekleşme tahmini

(3) Program

3.1.3. Döner Sermayeli İşletmeler

a) Mevcut Durum

Döner sermayeli işletmeler tanımı içinde yer alan kurumlar iki grupta toplanmaktadır. Birinci grupta, merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idarelere bağlı olarak faaliyet gösteren işletmeler yer almaktadır. İkinci grupta ise bu işletmelerin dışında kalan ve kendi özel bütçeleri olan Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, Milli Piyango İdaresi ve Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü bulunmaktadır. 2023 yılında 2,5 milyar TL açık veren döner sermayeli işletmelerin 2024 yılında 9,9 milyar TL açık vermesi beklenmektedir.

b) Hedefler

2025 yılında döner sermayeli işletmelerin 3,7 milyar TL fazla vermesi öngörülmektedir. TABLO I: 45- Döner Sermayeli İşletmeler Finansman Dengesi 2022 2023 2024(1) 2025 (2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) A. Gelirler 270903 538 366 907 009 1209531 - İşletme Gelirleri 269 176 532838 896 787 1199714 - Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 1727 5528 10222 9816 - Bütçe Transferleri 0 0 0 0 B. Giderler 269 346 540 911 916 958 1205810 - İşletme Giderleri 254 561 514 205 8/2921 1161173

(GSYH'ya Oran, Yüzde)

A, Gelirler 1,8 2,0 2,1 20

B. Giderler 1,8 2,9 2,1 2,0

C. Gelir-Gider Farkı 0,0 0,0 0,0 0,0

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

3.1.4. Sosyal Güvenlik Kuruluşları

a) Mevcut Durum

Sosyal güvenlik kuruluşları kapsamında Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve İşsizlik Sigortası Fonu (ISF) yer almakta olup gelir-gider dengeleri ayrı tablolarda gösterilmektedir. 2024 yılında bir önceki yıla göre GSYH'ya oranla SGK'nın toplam gelirlerinin 0,3 puan artışla yüzde 8,4'e yükselmesi beklenmektedir. Bu gelişmede, temel olarak prim gelirlerinin GSYH'ya oranının yüzde 6,2'ye yükselmesi etkili olmuştur. 2023 yılında milli gelire oranla yüzde 8,2 olan SGK'nın toplam giderlerinin 2024 yılında yüzde 8,7 düzeyine yükselmesi öngörülmektedir. Harcamalardaki artışta, ücretli veya kendi hesabına çalışıp emekli olanların aylıklarına refah payı artışı yapılması ve asgari emekli aylıklarının artırılmasına bağlı olarak sigorta ödemelerinin GSYH'ya oranının yüzde 6,L'e yükselmesi temel belirleyici olmuştur. Bu gelişmeler neticesinde, SGK gelir-gider açığının yüzde 0,1'den 0,4'e, bütçe transferlerinin ise yüzde 3,3'ten 3,5'e yükseleceği tahmin edilmektedir. 2024 yılında merkezi yönetim bütçesinden SGK'ya faturalı ödemeler, ek karşılıklar, devlet katkısı, emeklilere yapılan ek ödeme, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler, açık finansmanı ile prim ödeme gücü olmayanların GSS primleri dâhil olmak üzere 1.534,7 milyar TL transfer yapılacağı tahmin edilmektedir. Sosyal güvenlik prim gelirlerini etkileyen en temel parametrelerden biri olan asgari ücret, Ocak ayında yüzde 49,1 oranında artırılmış, böylece brüt asgari ücret 2024 yılında 20.002,5 TL'ye yükseltilmiştir. İşçi, esnaf, çiftçi ve memur emekli aylıkları, 2024 yılı Ocak ayında yüzde 49,2, Temmuz ayında ise memur emekli aylıkları yüzde 19,3, diğer aylıklar yüzde 24,7 oranında artırılmıştır. TABLO I: 46- Sosyal Güvenlik Kurumu Gelir-Gider Dengesi 2022 2023 2024 (1) 2025 (2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) A. Gelirler 971710 2133922 3696992 4688222 - Prim Tahsilatları 728 843 1503931 2 743 227 3 522 869 - Diğer Gelirler (3) 242 868 629 991 953 765 1165353 B. Giderler 1013431 2172442 3867479 5240027 - Sigorta Ödemeleri 680 436 1 426821 2 700 486 3 726 800 - Sağlık Giderleri 283 224 553 143 978 186 1283447 - Yatırım Harcamaları 205 119 1170 1612 - Diğer Giderler (4) 49 566 192 359 187 636 228 168 C. Gelir-Gider Farkı -41 720 -38 520 -170 487 -551 805 Bilgi İçin: Bütçe Transferleri (5) 389 917 875 005 1534710 2 188 004 (GSYH'ya Oran, Yüzde)

Bilgi İçin:

Bütçe Transferleri (5)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Diğer gelirler, devlet katkısı ve faturalı ödemeler gibi bütçeden alınan transferler fe diğer gelirlerden oluşmaktadır.

(4) Diğer giderler, faturalı ödemeler, yönetim giderleri ve diğer giderlerden oluşmaktadır.

(5) Faturalı ödemeler, ek karşılıklar, devlet katkısı, emeklilere yapılan ek ödeme, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler ve prim ödeme gücü olmayanların GSS primleri dâhil edilmiştir. 2023 yılında 84,5 milyar TL olan merkezi yönetim bütçesinden SGK'ya yapılan prim teşviklerinin 2024 yılında 250,4 milyar TL olması beklenmektedir. SGK'ya geçmiş dönem prim teşvikleri kapsamında yapılan transferler ile prim tahsilatı performansına bağlı olarak teşvik ödemelerindeki artış bu yükselişte etkili olmuştur. 2023 yılında SGK ilaç ve tedavi harcamaları sırasıyla 178,3 milyar TL ve 367,1 milyar TL'ye ulaşmıştır. 2024 yılında ise söz konusu harcamaların sırasıyla 308,7 milyar TL ve 657,3 milyar TL olarak gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2024 yılında GSYH'ya oran olarak İSF prim gelirlerinin yüzde 0,3, faiz gelirlerinin yüzde 0,2 ve devlet katkısının yüzde 0,1 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, toplam İSF gelirlerinin GSYH'nın yüzde 0,7'si seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. İSF'nin 2024 yılı toplam giderlerinin ise GSYH'ya oran olarak yüzde 0,4 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu çerçevede İSF giderlerinin 32,5 milyar TLsi sigorta giderleri, 72,7 milyar TL'si istihdam teşvikleri, 47,1 milyar TL'si aktif işgücü programları giderleri ve 36,3 milyar TL diğer giderler olmak üzere toplam 188,6 milyar TL olması beklenmektedir. Bu çerçevede, İSF gelir-gider dengesinin 2024 yılında 130,7 milyar TL fazla vereceği, böylece toplam fon varlığının 327,6 milyar TL seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. TABLO I: 47- İşsizlik Sigortası Fonu Gelir-Gider Dengesi (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) (GSYH'ya Oran, Yüzde) 2022 2023 2024(1) 2025(2) 2022 2023 2024(1) 2025(2) A. Gelirler 89107 189915 319260 373354 - Prim Gelirleri 39 544 82148 154137 195913 0,3 0,3 0,3 0,3 - Devlet Katkısı 13 181 27 383 51 497 65317 0,1 0,1 0,1 0,1 - Faiz Gelirleri 29 436 44 970 86 998 78 437 0,2 0,2 0,2 0,1 - Diğer Gelirler 6946 o35414 26 628 33 686 00 0, 0, 0,1 B. Giderler 55552 117271 188603 204127 0,4 0,4 0,4 0,3 - Sigorta Gid. (3) 9 504 17 476 32 492 52813 0,1 0,i 0,İ 0,1 - Diğer Giderler 46 048 99795 156110 151314 0,3 0,4 0,4 0,2 e,açlirGider o 33555 72644 130657 169227 02 03 03 03 Vala fon 124307 196951 327608 496835 08 07 07 08 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkantığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) İşsizlik ödeneği, kısa çalışma ödeneği ve ücret garanti fonu giderlerinden oluşmaktadır.

b) Hedefler

Ücretli veya kendi hesabına çalışıp emekli olanların aylıkları 2025 yılı Ocak ve Temmuz aylarında önceki altı aylık enflasyon gerçekleşmelerine göre artırılacaktır. Memur emekli aylıklarının ise toplu sözleşme hükümlerine göre 2025 yılının Ocak ayında yüzde 6, Temmuz ayında yüzde 5 oranında artırılması, enflasyon farklarının da ayrıca ilave edilmesi öngörülmüştür. 2025 yılında SGK'nın toplam gelirlerinin 4.688,2 milyar TL, toplam giderlerinin 5.240 milyar TL ve gelir-gider açığının 551,8 milyar TL olması öngörülmüştür. GSYH'ya oran olarak ise gelirlerin yüzde 7,6, giderlerin yüzde 8,5 ve açığın yüzde 0,9 olması hedeflenmiştir. 2025 yılında SGK'ya faturalı ödemeler, ek karşılıklar, emeklilere yapılan ek ödeme, devlet katkısı, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücü olmayanların GSS primi de dâhil olmak üzere toplam 2.188 milyar TL tutarında ve GSYH'nın yüzde 3,6'sı oranında bütçe transferi yapılması öngörülmektedir. 2025 yılında GSYH'ya oran olarak yüzde 0,3'ü prim gelirleri, yüzde 0,1'si faiz gelirleri ve yüzde 0,1'i devlet katkısı olmak üzere İSF'nin toplam gelirlerinin yüzde 0,6 olması hedeflenmektedir. Fonun toplam giderlerinin ise GSYH'nın yüzde 0,3'ü oranına ulaşması beklenmektedir. Bu çerçevede, İSF gelir-gider dengesinin 2025 yılında 169,2 milyar TL fazla vereceği, böylece toplam Fon varlığının 496,8 milyar TL seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 3.1.5. Fonlar

a) Mevcut Durum

Fon dengesi kapsamı, bütçe içi Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu ile bütçe dışı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu, Savunma Sanayii Destekleme Fonu ve Özelleştirme Fonundan meydana gelmektedir. 2024 yılında toplam fon gelirlerinin 260,9 milyar TL, toplam fon giderlerinin ise 258,4 milyar TL'ye ulaşması beklenmektedir. Böylece, fonların gelir-gider fazlasının 2,5 milyar TL olması öngörülmektedir. 2024 yılında özelleştirme uygulamaları sonucunda Özelleştirme Fonuna 15 milyar TL nakit girişi olması beklenmektedir.

b) Hedefler

2025 yılında Özelleştirme Fonunun 30 milyar TL tutarında özelleştirme geliri elde etmesi beklenmektedir. 2025 yılında fon gelirlerinin 398,6 milyar TL, fon giderlerinin 395,5 milyar TL, fon sistemi gelir-gider fazlasının ise 3,1 milyar TL olması hedeflenmektedir. TABLO I: 48- Fon Gelir ve Giderleri (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) 2022 2023 2024(1) 2025 (2) 83 905 139911 260 927 398 561 A. Fon Gelirleri - Vergi Gelirleri 71834 119717 229 348 350 164 - Vergi Dışı Normal Gelirler 8 325 14 498 20 162 28 745 - Faktör Gelirleri (Net) 0 298 2 184 3 040 - Cari Transferler (Net) 0 0 0 0 - Sermaye Transferleri (Net) 3 746 5 399 9232 16 612 B. Fon Giderleri 63 930 127821 258 439 395 460 - Cari Giderler 43 546 87 888 168 212 257 015 - Faktör Giderleri (Net) 7 0 0 0 - Sabit Sermaye Yatırımları 0 0 0 0 - Cari Transferler (Net) 20378 39933 90 227 138 445 - Sermaye Transferleri (Net) 0 0 0 0 C. Gelir-Gider Farkı 19 975 12090 2488 3102 D. Finansman -19 975 -12 090 -2 488 -3102 - Dış Borç Kullanımı 0 0 0 0 - Dış Borç Ödemesi 0 0 0 0 - Iç Borç- Alacak İlişkisi (Net) -271 -277 -466 -048 - Kasa- Banka Değişimi -19 704 -11813 -2 022 -2 453 Bilgi için: - Özelleştirme Gelirleri 6 005 8 508 15 000 30 000 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

3.2. KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİ VE ÖZELLEŞTİRME

a) Mevcut Durum

2000 yılında KİT'lerin ürettiği katma değerin GSYH'ya oranı yüzde 3,4 seviyesindeyken 2024 yılı sonunda bu oranın yüzde 0,5 olacağı tahmin edilmektedir. Buna paralel olarak, KİT yatırımlarının toplam kamu ve özel sektör yatırımları içerisindeki payının da 2000 yılındaki yüzde 5,8 seviyesinden 2024 yılında yüzde 1,8'e gerilemesi öngörülmektedir. Aynı dönemde 435 bin olan KİT'lerin yıllık ortalama personel sayısının 95 bine düşmesi beklenmektedir. Ekim 2024 yılı itibarıyla 233 sayılı KHK kapsamında faaliyet gösteren KİT sayısı 19'dur. Bu kuruluşlara ilaveten özelleştirme programında bulunan ve yüzde 50'den fazla kamu payı olan Türkiye Denizcilik İşletmeleri (TDİ) A.Ş. ve Sümer Holding A.Ş. KİT dengesi kapsamında izlenmektedir. KİT'ler ve özelleştirme portföyünde izlenen kuruluşlar, 2023 yılında GSYH'nın yüzde 0,43'ü oranında finansman açığı verirken 2024 yılında bu kuruluşların yüzde 0,14 oranında finansman açığı vermesi beklenmektedir. Finansman dengesindeki iyileşmede merkezi yönetim bütçesinden KİTlere yapılan aktarmalar etkili olmuştur. Bütçe transferleri önemli ölçüde elektrik ve doğalgaz sübvansiyonları kapsamında yapılan görevlendirme bedeli ödemeleri ile TCDD ve TMO'ya yapılan aktarımlardan oluşmaktadır. 2024 yılında KİT'lere toplam 231,1 milyar TL sermaye transferi, 328 milyar TL görevlendirme bedeli, 4,6 milyar TE kamu hizmeti yükümlülüğü ve sübvansiyon ödemesi yapılması öngörülmektedir. Kuruluşlardan Hazineye 2024 yılında 32,6 milyar TL temettü ve 9,9 milyar TL hasılat payı ödemesi yapılması beklenmektedir. Aynı dönemde yatırım harcamalarının 251,4 milyar TL olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2024 yılında küresel enerji fiyatları bir önceki seneye göre düşüş göstermiştir. Sene içerisinde, hanehalkı grubu tüketicilerin kullanmış olduğu doğal gazın toptan satış fiyatı ile perakende elektrik fiyatında artış yapılmış olsa da elektrik ve doğal gazda hanehalkına sübvansiyon uygulamasına devam edilmiş ve bu nedenle EÜAŞ ve BOTAŞ'a merkezi yönetim bütçesinden aktarma yapılmıştır. TPAO, Şırnak Gabar Dağı Bölgesinde günlük 40 bin varil petrol üretimine ulaşmıştır. Böylece yurt içi petrol üretim miktarı günlük 100 bin varili aşmış, Cumhuriyet tarihinin rekoru kırılmıştır. BOTAŞ, Shell ve Totalenergies şirketleriyle uzun vadeli sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) tedarik anlaşması imzalamıştır. Sheli ile yapılan anlaşmaya göre BOTAŞ, 2027 yılından başlayarak 10 yıl süreyle yılda yaklaşık 4 milyar metreküpe kadar LNG temin edecektir. TotalEnergies Şirketi ile yapılan anlaşmaya göre ise 2027 yılından başlayarak yıllık yaklaşık 1,6 milyar metreküp LNG temin edilmesi öngörülmektedir. Milli Eğitim Bakanlığına bağlı okul ve kurumların ısınma amaçlı kömür ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla TKİ tarafından 2024 yılı sonuna kadar 340 bin ton kömür dağıtılması beklenmektedir. İhtiyaç sahibi hanelere ısınma amaçlı kömür yardımı uygulaması görevi, 29 Aralık 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 8013 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla yeniden TKİ'ye verilmiştir. Enerji ve madencilik KİTlerinin yatırımlarının 2024 yılı sonunda bir önceki yıla göre 49 milyar TL artması beklenmektedir. Söz konusu artışta, TPAO'nun hidrokarbon arama yatırımları, TEİAŞ'ın iletim sistemi yatırımları ile BOTAŞ'ın doğal gaz depolama yatırımları önemli rol oynamıştır. Yıl içerisinde çay satış fiyatlarının yükselmesi ÇAYKUR'un satış hasılatını olumlu etkilese de alım fiyatlarının satış fiyatlarının üzerinde artması sebebiyle Kuruluşun finansman ihtiyacı artmıştır. TÜRKŞEKER'in satış miktarının programın altında kalması finansman durumunu olumsuz etkilemiştir. Yüksek stok ve finansman maliyetleri bu kuruluşlara yapılan sermaye transferlerinin artmasına sebep olmuştur. 2024 yılında TMO'nun stok maliyetinin artış göstermesi nedeniyle Kuruluşa bütçeden yapılan sermaye transferi bir önceki yıla göre yükselmiştir. Türk Boğazlarından uğraksız geçen ticaret gemilerinden alınacak geçiş ücretlerine esas Altın Frank değerinde 2024 yılı Temmuz ayında yapılan güncellemenin yanı sıra özellikle yıl içerisinde yapılan tarife değişiklikleri ve dolar kurundaki artış sonucunda KEGM'nin 2024 yılında 14,2 milyar TL kâr etmesi ve Hazineye 3,1 milyar TL temettü ve hasılat payı ödemesi beklenmektedir. Havacılık sektöründe gözlemlenen olumlu performansın etkisiyle DHMİ'nin 2024 yılında 20 milyar TL kâr etmesi ve Hazineye 7,7 milyar TL hasılat payı ödemesi öngörülmektedir. Ayrıca, Kuruluşun 2023 yılında 24 milyar TL ve 2024 yılı Şubat ayında 26 milyar TL finansman fazlası Hazineye aktarılmıştır. Yıl içerisinde gerçekleştirilen fiyat ayarlamalarının maliyet artışlarının gerisinde kalması nedeniyle YAT ve konvansiyonel yolcu taşımacılığı için TCDD Taşımacılık A.Ş.'ye 4 milyar TL kamu hizmeti yükümlülüğü ödemesi yapılması beklenmektedir. Toplam KİT yatırımlarının 2023 yılında yüzde 18,7'sini gerçekleştiren TCDD'nin 2024 yılında yüzde 21,9'unu gerçekleştirmesi beklenmektedir. Yatırımlarının ve işletme bütçesi açıklarının finansmanını bütçeden yapılan aktarmalarla karşılayan TCDD'ye 2024 yılında 109,5 milyar TL sermaye transferi yapılması öngörülmektedir. 2024 yılı içerisinde KİTlere ait 10 performans programı ve 21 performans değerlendirme raporu onaylanmıştır. On İkinci Kalkınma Planında yer alan politika ve hedefler doğrultusunda Ulaştırma ve Tarım KİT'leri tarafından hazırlanan 2024-2028 dönemine ilişkin beş yıllık stratejik planları 2023 yılında onaylanıp uygulamaya konulmuştur. Enerji KİT'lerinin Stratejik Planları ise 2024 yılı sonuna kadar onaylanacak ve uygulamaya alınacaktır. Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından satış ve devir işlemi tamamlanan özelleştirme uygulamalarının toplam tutarı 2023 yılında 3,96 milyar TL iken, 2024 yılının ilk sekiz ayında 2,9 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Ayrıca Eylül 2024 itibarıyla özelleştirme ihalesi tamamlanmış olup Cumhurbaşkanı onayına sunulan, onaya sunulma aşamasında bulunan ve sözleşme imza aşamasında olan özelleştirme uygulamalarının toplam tutarı 31,5 milyar TL'dir. 2023 yılı içerisinde 76 taşınmazın satış sözleşmeleri imzalanmış, 62 taşınmazın da kamu kurumlarına bedelli devri yapılmıştır. 2024 yılında ise 31 taşınmazın satış sözleşmeleri imzalanmış, üç taşınmazın da kamu kurumlarına bedelli devri gerçekleştirilmiştir. Eylül 2024 itibarıyla özelleştirme portföyünde bulunan toplam 76 taşınmazın satış yoluyla, üç varlığın ise işletme hakkının devri yoluyla özelleştirilmesi için ihaleye çıkılmıştır. Onaya sunulan, onaya sunulma ve sözleşme imza aşamasında olan taşınmaz ve varlıkların yılsonuna kadar ihale süreçlerinin tamamlanması öngörülmektedir. TABLO I: 49- 233 Sayılı KHK'ya Tabi İşletmeci KİT Finansman Dengesi 2023 2024(1) (2025(2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) A. GELİRLER 1 581 547 2259614 2950379

I. İşletme Gelirleri 1220875 1580984 (2065355

1. Mal ve Hizmet Satış Hâsılatı 1027214 1 425 761 1914172 2. Diğer Gelirler 193 660 155 224 151 183

II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 56 678 115 062 146 274 1. Amortismanlar 16 530 93101 129 263 2. Karşılıklar 40 148 21 960 17011

III. Bütçe ve Fonlar 303 995 563 568 738 751

IV. Diğer Gelirler 0 0 0

B. GİDERLER 1 696 822 2321838 2884441

1. İşletme Giderleri 1361 694 2004321 o2456091

1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 1024551 1578129 2034282 2. Diğer Giderler 337 143 426 192 421 809

(GSYH'ya Oran, Yüzde)

A. GELİRLER 5,96 5,11 4,79

. İşletme Gelirleri 4,60 3,58 3,36

1. Mal ve Hizmet Satış Hâsılatı 3,87 3,22 3,11

2. Diğer Gelirler 0,73 0,35 0,25

11. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 0,21 0,26 0,24

1. Amortismanlar 0,06 0,21 0,21

2. Karşılıklar 0,15 0,05 0,03

TI. Bütçe ve Fonlar 1,15 127 1,20

IV. Diğer Gelirler 0,00 0,00 0,00

8. GİDERLER 6,39 5,25 4,69

1. İşletme Giderleri 5,13 4,53 3,99

1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 3,86 3,57 3,31

2. Diğer Giderler 1,27 0,96 0,69

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

TABLO 1: 50- Özelleştirme Kapsamındaki KİT Finansman Dengesi 2023 2024(1) 2025(2) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL A. GELİRLER 399 594 803

I. İşletme Gelirleri 239 385 416

1. Mal ve Hizmet Satış Hâsılatı 40 117 146

2. Diğer Gelirler 199 268 270

TI. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 12 62 74

1. Amortismanlar 7 5i 64

2. Karşılıklar 4 il 11

III. Bütçe ve Fonlar 148 147 313

MW. Diğer Gelirler 0 0 0

B. GİDERLER 406 582 748

I. İşletme Giderleri 325 482 636

1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 25 38 45

2. Diğer Giderler 300 443 591

TL. Yatırım Harcamaları 5 94 119

HI. Stok Artışı 11 -7 1

IV. Sabit Kıymet Artışı 66 -i -17

V. Dolaysız Vergiler 0 i5 9

VI. Temettü Ödemeleri 0 0 0

VII. Diğer Giderler 0 0 0

C. GELİR-GİDER FARKI -7 12 55

D. FİNANSMAN 7 -12 - 55

I. Kasa Banka Değişimi -82 - 69 2

IL. İç Borçlanma (Net) 90 57 -57

TL. Dış Borçlanma (Net) 0) 0 0

(GSYH'ya Oran, Binde)

A. GELİRLER 0,02 0,01 0,01

I. İşletme Gelirleri 0,01 0,01 0,01

1. Mal ve Hizmet Satış Hâsılatı 0,00 0,00 0,00

2. Diğer Gelirler 0,01 0,01 0,00

II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar 0,00 0,00 0,00

1. Amortismanlar 0,00 0,00 0,00

2. Karşılıklar 0,00 0,00 0,00

TL1. Bütçe ve Fonlar 0,01 0,00 0,01

IV. Diğer Gelirler 0,00 0,00 0,00

B. GİDERLER 0,02 0,01 0,01

I. İşletme Giderleri 0,01 0,01 0,01

1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti 0,00 0,00 0,00

2. Diğer Giderler 0,01 0,01 0,01

TL. Yatırım Harcamaları 0,00 0,00 0,00

III. Stok Artışı 0,00 0,00 0,00

IV. Sabit Kıymet Artışı 0,00 0,00 0,00

V. Dolaysız Vergiler 0,00 0,00 0,00

VI. Temettü Ödemeleri 0,00 0,00 0,00

VI. Diğer Giderler 0,00 0,00 0,00

C. GELİR-GİDER FARKI 0,00 0,00 0,00

D. FİNANSMAN 0,00 0,00 0,00

I. Kasa Banka Değişimi 0,00 0,00 0,00

11. İç Borçlanma (Net) 0,00 0,00 0,00

III. Dış Borçlanma (Net) 0,00 0,00 0,90

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

TABLO I: 51- KİT'ler Hakkında Özet Bilgiler

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam 2023 2024 (1) 2025 (2) 2023 2024 (1) 2025 (2)

Mal ve Hizmet Satış Hâsılatı (3) 1027214 1 425 761 1914172 1 027 254 1425 877 1914318

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(*) Eksi işareti finansman fazlasını göstermektedir.

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Cari fiyatlarla, Milyon TL

(4) Bütçe ve Özelleştirme Fonu transferleri

(5) Faiz gelir ve gideri hariçtir.

b) Hedefler

KİTlerin ve özelleştirme portföyünde izlenen kuruluşların 2025 yılında 66 milyar TL finansman fazlası vermesi programlanmıştır. Makroekonomik büyüklükler ile enerji ve gıda fiyatlarının öngörülen seviyede seyretmesi ve programlanan fiyat ayarlamalarının yapılabilmesi söz konusu hedefe ulaşmada önem arz etmektedir. Kİlerin 2025 yılında 405,6 milyar TL tutarında yatırım harcaması yapması hedeflenmektedir. Toplam KİT yatırımları içerisinde önemli paya sahip olan TPAO, Karadeniz'de keşfettiği doğal gaz rezervine yönelik Sakarya Doğal Gaz Sahası Geliştirme Projesine devam edecek olup gaz arzının 2025 yılında bir önceki yıla göre artması hedeflenmektedir. TPAO'nun Şırnak Gabar bölgesindeki petrol üretiminin etkisiyle yıllık toplam ham petrol üretimini 2024 yılına göre önemli ölçüde artırması amaçlanmaktadır. BOTAŞ, TEİAŞ ve EÜAŞ yatırımlarının finansmanının bir kısmını dış proje kredilerinden karşılayacaktır. TMO'nun 2,5 milyon ton buğday ve 1 milyon ton mısır, TÜRKŞEKER'in 7,7 milyon ton şeker pancarı alımı yapması öngörülmektedir. Etkin bir piyasa mekanizması oluşturma hedefi doğrultusunda özelleştirme uygulamalarına devam edilecektir. İKİNCİ BÖLÜM 1. 2025 YILi PROGRAMININ MAKROEKONOMİK AMACI 2025 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yılık Programının temel amacı, makroekonomik ve finansal istikrarın güçlendirilmesi, mali disiplinin korunarak geliştirilmesi, fiyat istikrarı nihai hedefine ulaşmak Üzere enflasyonun kademeli olarak düşürülmesi, yapısal reformlarla verimliliğe dayalı üretimin desteklenmesi ve istihdamın artırılmasıdır. Bu kapsamda Ar-Ge ve yenilikçilik kapasitesinin geliştirilmesi, yeşil ve dijital ekonomiye geçiş odağında teknolojik dönüşümün sağlanması, beşeri sermayenin güçlendirilmesi, işgücü piyasasının daha da etkinleştirilmesi, iş ve yatırım ortamının iyileştirilmesi ve ekonomide kayıt dışılığın azaltılmasını esas alan bir yaklaşım benimsenmektedir. Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programında On İkinci Kalkınma Planı hedefleri doğrultusunda uygulamaya konulacak tedbirler esas alınmıştır. 2025 yılı içerisinde yürütülmesi öngörülen tedbirlere ilişkin faaliyet ve projelere ilgili başlıklar altında yer verilmiştir. 2025 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programında yer alan tedbir, faaliyet ve performans göstergeleri izlenip değerlendirilecek ve rapor haline getirilecektir. 2. 2025 YILI PROGRAMININ HEDEFLERİ VE POLİTİKALARI 2.1. İSTİKRARLI BÜYÜME, GÜÇLÜ EKONOMİ 2025 yılında, ekonomide yeniden dengelenme sürecinin devamında, enflasyonun kademeli olarak düşürülmesi, yatırım, istihdam, üretim ve ihracatı odağa alan yapısal reformlarla verimlilik kazanımları yoluyla istikrarlı büyümenin sağlanması amaçlanmaktadır. Bu kapsamda büyümenin üretken alanlara yönelik yatırımlarla desteklenen, kalıcı refahın ve uzun dönemli büyümenin temel kaynağı olan toplam faktör verimlilik artışlarına dayalı ve talep yönlü enflasyonist baskı oluşturmayacak bir kompozisyonda sağlanması amaçlanmaktadır. Program çerçevesinde fiyat istikrarının sağlanmasına yönelik ekonomi politikalarında güçlü eşgüdüm ve uyumu esas alan, deprem bölgesinde yeniden yapılanmanın hızla tamamlanmasını önceliklendiren, adil paylaşımı gözeten etkin maliye politikası çerçevesi ve yapısal dönüşüm adımlarıyla üretim faktörlerinde topyekün bir iyileşmenin sağlanması yoluyla büyüme potansiyelinin (artırılmasını hedefleyen bir uygulama zemini oluşturulacaktır. OVP (2025-2027)'de öngörülen çerçeveyle uyumlu olarak, iktisadi faaliyette dengelenmenin devamıyla 2025 yılında büyümenin yüzde 4,0 oranında gerçekleşmesi hedeflenmektedir. Para ve maliye politikalarının eşgüdümüyle enflasyonun yıl sonunda yüzde 17,5'e gerilemesi beklenmektedir. Mal ve hizmet ihracatındaki artışın devamı, yerli üretim ile ithalatta dışa bağımlılığı azaltacak politikaların uygulanması ve hizmet gelirlerinin yükselmesiyle tutarlı olarak cari işlemler açığının GSYH'ya oranının yüzde 2,0 olarak gerçekleşmesi öngörülmektedir. Bu çerçevede, cari işlemler açığının finansman kalitesini artırmaya yönelik, teknoloji transferi sağlayan uluslararası doğrudan yatırımlar başta olmak üzere uzun vadeli sermaye girişlerinin öne çıkarılması amaçlanmaktadır. 2.1.1. Büyüme ve İstihdam

a) Amaç

Büyümenin arz yönlü dinamikleri güçlendirilerek, ihracat odaklı, istihdamı destekleyen, istikrarlı, çevreye duyarlı ve kapsayıcı bir yapıda sürdürülmesi temel amaçtır. Bu doğrultuda, para, maliye ve gelirler politikaları koordineli bir şekilde yürütülecek, yapısal reformlarla fiziki sermaye ve insan kaynağının kalitesinin yükseltilmesine ve teknolojik altyapının güçlendirilmesine odaklanılacaktır. 2.1.2. Yurt İçi Tasarruflar

a) Mevcut Durum

Türkiye'de güçlü ve istikrarlı ekonomik büyümenin sağlanması, dışa bağımlılığın azaltılması ve yatırımların teşvik edilerek istihdamın artırılması için gerekli finansmanın sürdürülebilir kaynaklardan elde edilmesi önem arz etmektedir. Bu nedenlerle, yurtiçi tasarrufların artırılması ülkenin ekonomik sürdürülebilirliği açısından kritik öneme sahiptir. 2009-2023 yılları arasında ortalama yüzde 25,6 olarak gerçekleşen toplam yurt içi tasarruf oranı 2023 yılında yüzde 26,6 seviyesiyle dönem ortalamasının üzerinde gerçekleşmiştir. 2023 yılı yurtiçi tasarruf oranının yüzde 15,11 mali olmayan şirketler yüzde 3,5'i mali şirketler yüzde 2,1 genel devlet ve yüzde 6'sı hanehalkı tarafından gerçekleştirilmiştir. 2015 yılı sonrasında mali olmayan şirket tasarruflarının artış eğilimine girdiği ve 2018 yılından bu yana hanehalkı tasarruflarının üzerinde seyrettiği görülmektedir. Yüzde 26,5 ile 2023 yılında dünya ortalaması düzeyinde gerçekleşen yurt içi tasarruf oranınn gelişmiş ülkeler ortalamasının üzerinde olduğu, gelişmekte olan ülkeler ortalamasının altında seyrettiği görülmektedir. 2003 yılında faaliyete başlayan Bireysel Emeklilik Sistemi (BES) ve 2017 yılında yürürlüğe giren Otomatik Katılım Sistemi (OKS), devlet teşvikleriyle birlikte tasarrufların artırılmasında önemli bir rol oynamakta olup, ekonominin uzun vadeli finansmanında da önemli bir ihtiyaca cevap vermektedir. 2024 yılı BES için önceki yıllarda hayata geçirilen düzenlemelerin (18 yaş altına sisteme katılım imkânının getirilmesi ve devlet katkısının yüzde 30'a yükseltilmesi) olumlu etkilerinin de gözlendiği bir yıl olmuştur. Bireysel emeklilik birikimlerinin banka kredileri için teminat olarak gösterilebilmesi uygulaması Haziran ayı itibarıyla, katılımcıların BES'ten ayrılmadan birikimlerinin bir kısmını acil ihtiyaçları için kullanabilmeleri de Temmuz ayı itibarıyla hayata geçmiştir. 30 Eylül 2024 itibarıyla BES katılımcı sayısı yaklaşık 9,3 milyon kişiye, fon büyüklüğü 1.058,3 milyar TL'ye, sistemin verdiği emekli sayısı da 322.311 kişiye ulaşmıştır. Aynı tarih itibarıyla OKS kapsamındaki çalışan sayısı yaklaşık 7,5 milyon kişiye, fon büyüklüğü ise 77,6 milyar TL'ye ulaşmıştır. BES ve OKS toplam fon tutarı ise 30 Eylül 2024 itibarıyla 1.135,9 milyar TL olmuştur.

b) Amaç

Plan döneminde yurtiçi tasarrufların artırılması ve artan tasarrufların öncelikli sektörler ve üretken alanlardaki yatırımların finansmanına yönlendirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu /Işbirliği | Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kurumlar ve Projeler Bireysel emeklilik sistemi (BES) daha cazip hale getirilerek fon tutarı ve katılımcı sayısı artırılacak, Otomatik Katılım Sistemi (OKS) işveren katkısını içerecek şekilde geliştirilecek ve fon çeşitliliği sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.349) Tedbir 349.1. OKS'nin | Hazine ve Maliye Bakanlığı (5), | 1. Sigortacılık ve Özel Emeklilik işveren katkısını da Çalışma ve Sosyal Güvenlik Düzenleme ve Denetleme Kurumu içeren ikinci basamak Bakanlığı, SEDDK, Sosyal (SEDDK) tarafından oluşturulan emeklilik sistemine Güvenlik Kurumu Tamamlayıcı Emeklilik Sistemi modeli BES dönüşeceği tamamlayıcı Danışma Kurulu ile istişare edilecektir. emeklilik sistemi 2. BES Danışma Kurulu ile istişare edilen kurulacaktır. modele yönelik ilgili kamu ve özel sektör paydaşlarının görüşleri alınacaktır. 3. Tüm tarafların mutabık olduğu model için gerekli mevzuat çalışmalarına başlanacaktır. Tedbir 349.2. OKS'de | Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), i. BES Yönetmeliğinde tedbirin hayata fon çeşitliliği SEDDK, SPK, Emeklilik Gözetim geçirilmesi için gerekli mevzuat değişikliği katılımcıların farklı risk Merkezi yayımlanacaktır. algısı ve tercihlerini dikkate alacak şekilde artırılacaktır. Tedbir 349.3. BES'te (| Hazine ve Maliye Bakanlığı (5), (| 1. Tedbirin gerçekleştirilmesi amacıyla yapılan kesintilerin SEDDK, SPK, Sigorta Birliği, gerekli yönetmelik değişikliğinin sadeleştirilmesi ve Emeklilik Gözetim Merkezi paydaşların görüşlerine açılmasını azaltılması sağlanacaktır. müteakip yayımı gerçekleştirilecektir. Tedbir 349.5. Hazine ve Maliye Bakanlığı (5), 1. SEDDK tarafından oluşturulan model Yükseköğretim SEDDK, YÖK, Sigorta Birliği, HMB, SPK, ÇSGB ve Kurum temsilcilerinden oluşan BES Danışma kurumlarına kayıtlı 25 Emeklilik Gözetim Merkezi yaş altı öğrencilerin Kurulu ile istişare edilecektir. BES'e katılımlarını ve 2. BES Danışma Kurulu ile istişare edilen sistemde kalmalarını modele yönelik ilgili kamu ve özel sektör teşvik edici uygulamalar paydaşlarından görüş alınacaktır. hayata geçirilecektir. Finansal okuryazarlığın artırılması ve finansal tabana yayılma amacıyla hanehalkı ve firmalarda tasarruf yapma farkındalığı sağlanacak ve finansal tasarruf araçlarına, aile bütçesi ve risk yönetimine yönelik bilgi düzeyi dijital platformlar da kullanılarak artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.352) (Tedbir 352.1. Aile Hazine ve Maliye Bakanlığı (5), ( | 1. SPK bünyesindeki eğitim seminerlerine bütçesi yönetimi, Aile ve Sosyal Hizmetler katılan üniversite öğrencilerine finansal tasarruf ve yatırım Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, | okuryazarlık eğitimi verilecektir. araçları ile risk yönetimi | Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi, 2. Üniversitelerin düzenlediği kariyer konularında danışmanlık | SPK, BDDK, SEDDK günlerinde finansal okuryazarlık ve eğitim hizmeti konusunda bilgilendirme yapılacak ve verilecektir. sermaye piyasaları ile yatırım araçları hakkında tanıtım yapılacaktır. 3. Alle ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile SPK arasında imzalanacak iş birliği protokolü çerçevesinde, Bakanlık bünyesindeki eğiticiler için finansal okuryazarlık konusunda hazırlanmakta olan eğitim programı çerçevesinde eğiticilere eğitim verilecektir. Tedbir 352.2. Tüm Hazine ve Maliye Bakanlığı (5), (| 1. Finansal Okuryazarlık Portalı ücretsiz eğitim, yaş ve gelir Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, bir şekilde kullanıma açılacaktır. grubundan kişilere Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi, 2. Finansal okuryazarlık bilincinin ulaşacak şekilde SPK, BDDK, BİST, KOSGEB, yükseltilmesi için kısa kamu spotları elektronik ortamda SEDDK, TRT, TOBB, Sermaye ve/veya dijital içerikler hazırlatılacaktır. ücretsiz olarak finansal | | Piyasası Lisanslama Sicil ve 3. Firmalarda tasarruf eğiliminin artırılması eğitim içerikleri Eğitim Kuruluşu, Türkiye amacıyla seminerler düzenlenecektir. sunularak hanehalkı ve | Sermaye Piyasaları Birliği, İlgili 4. Kamu personelinin finansal firmaların tasarruf etme | STK'lar okuryazarlığını artırmak ve tasarruf bilinçleri geliştirilecekür. bilincini güçlendirmek amacıyla Uzaktan Eğitim Kapısı üzerinden eğitimler aygınlaştırılacaktır, Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi 5. Finansal okuryazarlığın artırılması için (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, | sosyal medya platformlarıyla da SPK bütünleşik bir yapıda kolay anlaşılabilir, etkileşimli ve hedef kitleye göre kişisetleştirilebilir içeriklerin sunulduğu dijital bir platform oluşturulacaktır. Tedbir 352.4. Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), 1. Orta okul ve lise öğrencilerinde finansal Gençlerin ve çocukların | | Aile ve Sosyal Hizmetler okuryazarlık bilincini uyandırmaya yönelik tasarruf ve yatırım Bakanlığı, Gençlik ve Spor eğitici ve öğretici etkinlikler yapılacaktır. konularında bilinç Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, ! 2. Finansal bilginin tabana yayılmasına düzeylerinin artırılması o | SPK, BDDK, SEDDK, BİST, İlgili | | katkı sağlamak amacıyla Finans Akademisi amacıyla sosyal medya | STK'lar ile Sermaye Piyasaları ve Finans Lisesi dâhil olmak üzere kurulacaktır. iletişim araçlarından ve rol modellerden faydalanılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2023 2024 (1) 2025 (2)

Yurt İçi Tasarruf Oranı (GSYH İçinde) 26,6 270

Özel Kesim Tasarruf Oranı (GSYH İçinde) 25,1 26,6

BES Katılımcı Sayısı (3) Milyon Kişi

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Yılsonu itibarıyla gönüllü ve otomatik katılıma dayalı sistemferin toplamıdır. 2.1.3. Ödemeler Dengesi

a) Amaç

Küresel ticarette yeşil dönüşüm ve dijitalleşme odağında şekillenen küresel koşullar dikkate alınarak küresel değer zincirlerindeki Türkiye'nin konumunun daha ileri seviyelere taşınması, katma değeri yüksek ihracat potansiyelinin artırılması, enerji ve imalat sanayiinde ithalat bağımlılığının düşük seviyelere indirilmesi, turizmin yanı sıra yazılım gibi alanlarda hizmet gelirlerinin çeşitlendirilerek üst seviyelere çıkarılması yoluyla cari işlemler dengesinde sürdürülebilir bir iyileşme sağlanması temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Politika / Tedbir Sorumlu/ Işbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Stratejik ekonomik ve ticari ilişkilerin geliştirilmesi, taraf olunan ticaret anlaşmalarında ülkemizin menfaatleri doğrultusunda gerekli düzenlemelerin hayata geçirilmesi, bölgesel bağlantılılığın artırılması ve enerji ve gıda arz güvenliğinin teminine yönelik çalışmalar sürdürülecek, ikili, bölgesel ve çok taraflı ticaret diplomasisi faaliyetleri yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.354) Tedbir 354,1. Mal ve hizmet Ticaret Bakanlığı (5), 1. Uzak Ülkeler Stratejisi ihracatında “Uzak Ülkeler Stratejisi” (| Dışişleri Bakanlığı, Hazine | kapsamında belirlenen ülkeler ile başta olmak üzere pazar çeşitliliğini o | ve Maliye Bakanlığı, Kültür | mal ve hizmet ticareti ve sağlamaya yönelik politikalar ve Turizm Bakanlığı, ekonomik işbirliğinin artırılmasına uygulanmaya devam edilecek, Sağlık Bakanlığı, Sanayi ve | devam edilecek, fuar katılımı, komşu, yakın ve dost ülkelerle Teknoloji Bakanlığı, ticaret heyetleri, ikili anlaşma ve bölgesel ve ikili işbirlikleri Ulaştırma ve Altyapı tanıtım faaliyetleri oni N M yoğunlaştırılacaktır. geliştirilecek, bölgesel ve çok taraflı Bakanlığı 2. Uzak Ülkeler Stratejisine konu işbirliği platformlarından en etkin ülkelerde görevli Ticaret şekilde istifade edilerek ticari şekilde istila Müşavirlerinin ve Ticaret ilişkilerin yoğunlaştırılmasına yönelik Ataşelerinin katılımları ile ülkemiz çalışmalar etkili bir biçimde genelinde bilgilendirme sürdürülecektir. seminerleri düzenlenecektir. 3. İlgili işbirliği kuruluşları marifetiyle, mal ve hizmet ticareti alanında iştigal eden sektörlerimize özel tanıtım ve pazarlama projeleri hayata geçirilecektir. Tedbir 354.3. Karma Ekonomik Ticaret Bakanlığı (S) 1. İlgili ülkelerle Karma Ekonomik Komisyon ve Ortak Ekonomik ve Komisyonu toplantıları Ticaret Komisyonları çerçevesinde sürdürülecektir. ilgili ülkelerle ekonomik ve ticari 2. Ilgili ülkelerle Ortak Ekonomik ilişkiler güçlendirilecektir. ve Ticaret Komisyonları toplantıları düzenlenecektir. 3. TDT Ekonomi Bakanları Toplantısı ve TDT Zirvesine katılım sağlanacaktır. Tedbir 354.5. Ülkemizin tercihli Ticaret Bakanlığı () 1. Türkiye-Maldivler TTA'nın ticaret ağı güçlendirilerek, yeni yürürlüğe giriş süreci serbest ticaret anlaşmaları müzakere tamamlanacaktır. edilecek ve yürürlükteki serbest 2. Türkiye-Birleşik Krallık STA ticaret anlaşmalarının kapsamının Güncelleme Müzakereleri işletilmesine yöneli malar ülkemizin pazara giriş politikaları genimesine yöne çalma temelinde sürdürülecek 3. Türkiye- Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) STA Müzakereleri ülkemizin pazara giriş politikaları temelinde sürdürülecektir, 4. Türkiye-Japonya STA Müzakereleri ülkemizin pazara giriş politikaları temelinde sürdürülecektir. Tedbir 354.6. Afrika açılımı Ticaret Bakanlığı (S), Hazine | 1. 2025 yılı içerisinde Tanzanya ile

artırılacaktır. 2. Afrika ülkeleriyle üst düzey

ikili/karşılıklı ziyaretler

sürdürülecektir.

3. Türkiye-Afrika 5. Ekonomi ve İş

Forumu kıta ülkelerinin

temsilcileriyle gerçekleştirilecektir.

Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek Gümrük Birliği'nin güncellenmesine yönelik Avrupa Birliği kurumları ve üye ülkeler nezdinde çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.356) Tedbir 356.2. Gümrük Ticaret Bakanlığı (5), 1. Müzakere pozisyonu Birliği'nin güncellenmesi Dışişleri Bakanlığı, İlgli oluşturmak üzere, kamu, özel müzakereleri yürütülecek ve Kamu Kurum ve Kuruluşları | sektör, STK'lar ve akademi kamu, özel sektör, STK'lar ve temsilcilerinin katılımıyla akademisyenlerin görüşleri toplantılar düzenlenecektir. alınarak ulusal müzakere hazırlık çalışmaları tamamlanacaktır. Tedbir 356.3. Gümrük Ticaret Bakanlığı (S), İlgli 1. Türkiye-AB Gümrük Birliği'nin Birliği'nin güncellenmesi Kamu Kurum ve Kuruluşlar | hizmet ticaretini içerecek şekilde kapsamında ilgili STK'larla güncellenmesi hazırlıkları istişare edilerek ülkemiz kapsamında, ilgili taraflarla hizmet sektörleri ve hizmet hizmet sektörlerimize yönelik ihracatına yönelik etkileri istişare çalışmalarına devam tespit edilecektir. edilecektir. İç ve dış pazarlarda rekabetçiliğin korunması için yeşil dönüşüm kapsamında ortaya çıkan üretim ve ticarete ilişkin çevre standartlarına uyum sağlanması için gerekli önlemler alınacaktır (Kalkınma Planı p.357) Tedbir 357.1. Başta AB Ticaret Bakanlığı (S), 1. Yeşil Mutabakat Eylem Planı olmak üzere ihracat Çevre, Şehircilik ve İklim sektörel dönüşüm yol haritalarını pazarlarında rekabetçiliğin Değişikliği Bakanlığı, Sanayi | içerecek şekilde güncellenecektir. artırılması ve tedarik ve Teknoloji Bakanlığı 2. Yeşil Mutabakat kapsamında zincirlerinde Türkiye'nin sektörlerin geleceğine yönelik konumunun yükseltilmesi farkındalık artırıcı ve bilgilendirici amacıyla AB Yeşil çalışmalar yürütülecektir. Mutabakatına uyum kapsamında üretim ve ticarete yönelik sektörel dönüşüm adımları hayata geçirilecektir. Tedbir 357.2. Dış ticarette Çevre, Şehircilik ve İklim 1. ABile uyumlu bir Emisyon rekabetçiliğin korunarak daha | Değişikliği Bakanlığı (S), Ticaret Sistemi (ETS) ileriye taşınması için ulusal Ticaret Bakanlığı uygulamaya konulacaktır. karbon fiyatlandırma mekanizmaları oluşturulacak, öncelikli olarak AB ile uyumlu bir Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) uygulamaya konulacaktır. Tedbir 357.4. Firmalarımızın | Ticaret Bakanlığı (5), 1. Yeşil Mutabakata Uyum Projesi ihracat odaklı yeşil Çevre, Şehircilik ve İklim Destek Programının şirketler dönüşümlerini sağlamak üzere | Değişikliği Bakanlığı tarafından kullanımının ihtiyaç duyabilecekleri artırılmasını teminen tanıtım ve konularda kapsamlı bir bilgilendirme programları danışmanlık modeli düzenlenecektir. oluşturulacaktır. 2. Kurumsal sürdürülebilirlik konusunda belirli seviyenin üzerindeki firmalara kullanım izni verilen ve üretici ve tüketicide sürdürülebilirlik konusunda farkındalığın arttırılması amacıyla oluşturulan Yeşil Mutabakata Uyum Projesi Destek Programı markasının kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik bilgilendirme programları düzenlenecektir. Tedbir 357.5. Sınırda karbon | Ticaret Bakanlığı (5), 1. İhracatçı Birlikleri, Odalar, düzenlemesi mekanizmasıyla Çevre, Şehircilik ve İklim Borsalar, OSB'ler nezdinde ilgili sektörlerin emisyonlarının | Değişikliği Bakanlığı, TİM, yardım masaları kurulmasına izlenmesi ve raporlanması TOBB destek verilecek, eğiticiler konularında rehberlik yetiştirilecektir. faaliyetleri yürütülecektir. 2. SKDM kapsamında doğrudan firmalara yönelik eğitimler verilecektir. Ithalat bağımlılığı yüksek, istihdama katkı oranı ve döviz geliri potansiyeline sahip öncelikli sektörlere yönelik yeşil dönüşüm yatırımlarının finansman ihtiyaçları çeşitlendirilmiş finansman ürünleriyle karşılanacaktır. (Kalkınma Planı p.358) Tedbir 358.1. Devlet Ticaret Bakanlığı (S), 1, İhracata yönelik devlet yardımları yeşil dönüşümün Çevre, Şehircilik ve İklim yardımları yeşil dönüşüm finansmanını kolaylaştıracak Değişikliği Bakanlığı, odağında gözden geçirilerek şekilde bütüncül bir yaklaşımla | Strateji ve Bütçe Başkanlığı | geliştirilmek üzere ilgili kurumlar gözden geçirilerek arasında işbirliği mekanizmaları geliştirilecektir. oluşturulacaktır. Sanayi ve Teknoloji 2. Yatırımlara yönelik devlet Bakanlığı (S), Çevre, yardımları yeşil dönüşüm Şehircilik ve İklim odağında gözden geçirilerek Değişikliği Bakanlığı, geliştirilmek üzere ilgili kurumlar Ticaret Bakanlığı, Strateji arasında işbirliği mekanizmaları ve Bütçe Başkanlığı oluşturulacaktır. Tedbir 358.2. Yeşil Ticaret Bakanlığı (5), 1. Yeşil dönüşümün finansman dönüşümün uluslararası Çevre, Şehircilik ve İklim imkânlarına ilişkin hazırlanan finansman imkânları Değişikliği Bakanlığı rehber üçer aylık dönemlerde konusunda güncel rehber güncellenecektir. dokümanlar hazırlanacaktır. Mal ve hizmet ihracatını etkileyen yönleriyle dijitalleşme alanında rekabetçiliğin korunması ve artırılması için gerekli mevzuat, destek politikaları ve uluslararası anlaşmalara yönelik hazırlıklar tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.359) Tedbir 359.1. AB tarafından | Ticaret Bakanlığı (S), Adalet 1. Kamu, özel sektör, STK'lar ve yürürlüğe konulan dijital Bakanlığı, Sanayi ve akademi temsilcilerinin düzenlemelerin mal ve hizmet | Teknoloji Bakanlığı, Dijital katılımıyla toplantılar yapılacak, ihracatımıza etkileri Dönüşüm Ofisi, Bilgi Avrupa Komisyonu nezdinde incelenecek ve atılacak Teknolojileri ve İletişim işbirliği geliştirilecektir. adımların tespitine yönelik yol | Kurumu 2. AB dijital ekonomi haritası hazırlanacaktır. düzenlemelerinin ülkemiz ticaretini etkileyen boyutları ve atılması gereken adımlar için Ticaret Bakanlığı ile koordineli şekilde çalışmalar yürütülecek ve gerçekleştirilecek etki analizine göre yol haritası oluşturulacaktır. Tedbir 359,2. Kişisel Adalet Bakanlığı (S), Sanayi 1. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Verilerin Korunması ve Teknoloji Bakanlığı, Korunması Kanununun Avrupa Kanununun Avrupa Birliği Ticaret Bakanlığı Birliği Veri Koruma Tüzüğü Genel Veri Koruma Tüzüğü (GDPR) ile Uyumlaştırılmasına (GDPR) başta olmak üzere AB yönelik çalışmalar müktesebatına uyum sürecine tamamlanacaktır. yönelik çalışmalar tamamlanacaktır. Tedbir 359.4. Elektronik Ticaret Bakanlığı (5), 1. 5986 sayılı e-İhracat ticaret alanında dijital Ulaştırma ve Altyapı Desteklerine İlişkin Karar altyapının geliştirilmesi, Bakanlığı, TCMB çerçevesindeki desteklerin etkin ödeme ve lojistik altyapısının bir şekilde yürütülmesi için güçlendirilmesi sağlanarak e- çalışmalara devam edilecek ve ihracat desteklenecek, kılavuzlar, rehberler, elektronik ticaret pazarında organizasyonlar vb. destekleyici daha fazla ihracatçı firmanın çalışmalarla birlikte e-ihracata etkin şekilde faaliyet yönelik desteklere ilişkin göstermesi sağlanacaktır. farkındalık düzeyi arttırılacaktır. Sürdürülebilir ihracat artışını sağlamak amacıyla mal ve hizmetlerin Ar-Ge'ye ve yenilikçiliğe dayalı, yeşil ve döngüsel ekonomiye uyumlu, üretim, markalaşma, tanıtım ve pazarlama süreçleri desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.360) Tedbir 360.1. Küresel değer | Ticaret Bakanlığı (5), Sanayi | 1. Küresel tedarik zinciri zincirlerindeki ileri katılımın ve Teknoloji Bakanlığı desteğinin yaygınlaştırılmasına artırılmasına yönelik destekler yönelik bilgilendirme çalışmaları kurgulanacak, teknoloji ve artırılacak, destek için bilgi transferi sağlayabilecek potansiyel arzeden ihracatçılar firma işbirlikleri tespit edilerek bilgilendirmeler güçlendirilecektir. gerçekleştirilecektir. Tedbir 360.2. Mal ve hizmet | Ticaret Bakanlığı (5), Sanayi | 1. Katma değeri ve rekabet ihracat potansiyeli yüksek ve ve Teknoloji Bakanlığı gücü yüksek hizmet ihracatı yüksek katma değer sektörlerini geliştirmek ve sağlayacak ürün ihracatının güçlendirmek ile uluslararası artırılmasına yönelik firmaların piyasalarda markalaşmasını destek programlarından daha sağlamak üzere hizmet etkin yararlanmaları ihracatçısı firmalarımız sağlanacaktır. desteklenmeye devam edilecektir. 2. Fuarlarımızın uluslararası arenada prestij kazanması, daha çok sayıda yabancı alıcının ülkemize çekilmesi ve ülkemizin bir fuar merkezi haline gelmesi amaçlarıyla yurt içi fuarlarda yabancı ziyaretçi sayısının artırılması teşvik edilecektir. 3. İhracatçılarımıza çeşitli kalemlerde sağlanan desteklere yönelik bilgilendirme faaliyetleri yürütülecek ve ihracatçılarımız etkin bir şekilde desteklenmeye devam edilecektir. Ticaret Bakanlığı (S), Kültür 1. İlgili işbirliği kuruluşları Tedbir 360.3. Mal ve hizmet ve Turizm Bakanlığı marifetiyle, mal ve hizmet ihracatının artırılmasına yönelik tüm kurum ve ticareti alanında iştigal eden kuruluşlar tarafından yapılacak sektörlerimizde ilgili destek uluslararası tanıtım faaliyetleri programları kapsamında hedef “Türkiye-Gücünü Keşfet” ülkelere yönelik logosu kullanılarak etkin bir gerçekleştirilecek sektörel biçimde yürütülecektir. ticaret/alım heyetleri ile milli katılım organizasyonları desteklenecektir. 2. Ülkemizin mal ihracatının artırılmasına yönelik yurt dışı etkinlik ve tanıtım faaliyetleri yürütülecektir. 3. Ülkemizin hizmet ihracatında lokomotif sektörleri olan İojistik, sağlık turizmi, bilişim ve eğitim başta olmak üzere dizi/film, fuaralık ve diğer sektörlerimizin uluslararası pazarlarda tanıtılması ve bilinilirliğinin artırılmasına yönelik yurt dışı etkinlik ve tanıtım faaliyetleri desteklenecektir. Tedbir 360.4. Uluslararası Ticaret Bakanlığı (5), Sanayi 1. Pazara Giriş Proje Hazırlama pazarlara tutunma sürecinde ve Teknoloji Bakanlığı Desteği gibi firmalara ihracatta firmaların ihracatta sürekliliğini süreklilik sağlamayı hedefleyen sağlayacak destek ve devlet yardımlarının faaliyetlere özel önem yaygınlaştırılması çalışmalarına verilecektir. devam edilecektir. 2. Hizmet ihracatçısı firmalarımızın uluslararası pazarlarda tutunmasına yönelik gerçekleştirdikleri faaliyetlerin giderleri desteklenmeye devam edilecek, reklam, tanıtım ve pazarlama desteğinden ürün yerleştirme desteğine kadar geniş yelpazedeki destek kalemleri sürdürülecektir. Üretim ve ticaret bakımından stratejik konumdaki girdilerin arz güvenliği ve sürdürülebilirliğinin sağlanmasına yönelik uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.362) Tedbir 362.3. Arz şoklarının | Tarım ve Orman Bakanlığı 1. Üretim-İhracat-İthalat görülebildiği tarımın her bir alt | (S), Ticaret Bakanlığı Konsolidasyon programı hazırlık sektöründe ürün bazında arz çalışmaları devam edecektir. risklerini ortaya koyarak yerli 2. Analiz raporları hazırlanma üretim ve ekonomik dış alım süreci devam edecektir. tedarikine yönelik Üretim- İhracat-İthalat Konsolidasyon Programı hazırlanarak uygulamaya konulacaktır. Türkiye'nin küresel tedarik zincirindeki rolünün artırılmasına yönelik lojistik kabiliyetleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.363) Tedbir 363.4. Komşu Ulaştırma ve Altyapı 1. Karşılıklı İşletilebilirlik ülkelere ihracatı kolaylaştırıcı Bakanlığı (S) Yönetmeliği hazırlanacaktır. önlemlerin alınması ve 2. Demiryolu Altyapı demiryolu taşıma altyapısının Yetkilendirme Yönetmeliği iyileştirilmesi yönünde gerekli hazırlanacaktır. adımlar atılacaktır. Turizm, taşımacılık, finansal hizmetler ve danışmanlık, bilişim, eğitim, sağlık, fuarcılık ve dizi/film başta olmak üzere kültür endüstrileri, yurt dışı müteahhitlik ve teknik müşavirlik alanlarında verimlilik ve rekabet gücünü esas alan döviz kazandırıcı hizmet ticaretine yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.364) Tedbir 364.4. Spor Gençlik ve Spor Bakanlığı (5) ! 1. Cumhurbaşkanlığı Bisiklet diplomasisi araçları Turu, İstanbul Maratonu, Sea kullanılarak bölgesel ve çok To Sky, World Acro Cup taraflı spor organizasyonlarıyla organizasyonları hizmet gelirini artırıcı düzenlenecektir. faaliyetler düzenlenecektir. Kültür ve Turizm Bakanlığı Tedbir 364.6. Türkiye'yi 1. Çekimleri ülkemizde (S), Ticaret Bakanlığı önemli bir film yapım merkezi gerçekleştirilecek uluslararası alanda bilinirliği olan bir dizi haline getirmek üzere ülke içinde gerçekleştirilecek film ile uzun metraj film uluslararası yapımlar desteklenecektir. desteklenecektir. Türk Eximbank'ın iş modeli ve kurumsal altyapısı uluslararası en iyi uygulamalar dikkate alınarak geliştirilecek, Eximbank destekleri yüksek teknolojili ve katma değerli ihracatın finansmanında yeşil ve dijital dönüşümü önceleyerek kullandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.365) Tedbir 365.2. Türk Ticaret Bakanlığı (S) 1. Türk Eximbank destekleri Eximbank destekleri yüksek yüksek teknolojili ve katma teknolojili ve katma değerli değerli ihracatın finansmanında ihracatın finansmanında kullandırmak üzere kullandırılacaktır. önceliklendirilecektir. 2. Türk Eximbank destekleri yeşil dönüşüm ve Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması'na uyuma yönelik projeleri bulunan ihracatçıların finansmanında kullandırılmak üzere önceliklendirilecektir. Serbest bölgelerde sunulan hizmetler ve bilişim altyapısı geliştirilerek bu bölgelerin yüksek teknolojiye dayalı doğrudan yabancı yatırımların çekilmesine, sanayinin rekabetçiliğine ve verimliliğine daha etkin katkı vermesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.366) Tedbir 366.1. Serbest bölge | Ticaret Bakanlığı (5) 1. Serbest Bölgeler Bilgisayar idare ve işlemlerinde bilgi Uygulama Programı teknolojilerinin kullanımının (SBBUP)'nın yeniden artırılması suretiyle iş yazılmasına ilişkin yazılım süreçlerinin hızlandırılması ve mimarisi analizi serbest bölge faaliyetlerinin tamamlanacaktır. takibinin yapılması 2. Serbest Bölgeler Mekansal sağlanacaktır. Yönetim Otomasyonu (SEB- ATLAS)'nun SBBUP ile entegrasyonu için ihtiyaç duyulan verinin üretilmesi ve işlenerek hazır hale getirilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır. Tedbir 366.3. Serbest Ticaret Bakanlığı (5), Sanayi | 1. Menemen Serbest Bölgesinin bölgelerde yüksek katma ve Teknoloji Bakanlığı faaliyete geçmesi için, işletici değerli ihracata yönelik üretim şirket ile Bakanlık arasında faaliyetleri yaygınlaştırılacaktır. işletme sözleşmesi akdedilecektir. Tedbir 366.4. Serbest Ticaret Bakanlığı (S), Çevre, 1. Serbest bölge firmalarının bölgelerde yeşil dönüşümün Şehircilik ve İklim Değişikliği | işletici şirketler üzerinden bölge gerçekleştirilebilmesi amacıyla | Bakanlığı dışında yenilenebilir enerji yenilenebilir enerji üretim tesisi kurabilmeleri kullanımının artırılması sağlanacaktır. sağlanacaktır. Uluslararası helal ürün ve hizmet pazarlarından daha fazla pay alınmasını teminen helal kalite altyapısı geliştirilerek piyasalarda güvenli ürün arzının temini ve ticarette teknik engellerin azaltılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.367) Tedbir 367.1. Helal Ticaret Bakanlığı (5), Tarım 1. Helal belgesinin karşılıklı Akreditasyon Kurumu (HAK) ve Orman Bakanlığı, Diyanet | tanınması mekanizmasının tarafından akredite edilen İşleri Başkanlığı tesisine yönelik İslam İşbirliği kuruluşlarca düzenlenen helal Teşkilatı bünyesinde kurulacak belgelerinin uluslararası uluslararası yapı olan Helal tanınırlığını artıracak girişimler Akreditasyon Kurumları İslami yürütülecektir. Forumu (IFHAB)'nun kuruluş sürecinin tamamlanması ve işler hale getirilmesi yönünde teknik katkı sağlanacaktır. 2. Helal Akreditasyon Kurumu tarafından akredite edilen kuruluşlarca düzenlenen helal belgelerinin uluslararası kabulünü sağlamaya yönelik ikili ve çok taraflı diplomatik temaslar gerçekleştirilecektir. Tedbir 367.2. Ulusal ve T Ticaret Bakanlığı (5), Tarım 1. Ülkemizce benimsenen uluslararası helal uygunluk ve Orman Bakanlığı uluslararası standartlara dayalı değerlendirme kuruluşları usul ve esaslar çerçevesinde, akredite edilecektir. yurt içinde ve yurt dışında mukim uygunluk değerlendirme kuruluşlarının yapacakları başvurular, öngörülen süreler içerisinde ve prosedürlere bağlı olarak sonuçlandırılacaktır. Tedbir 367.3. Helal belgeli Ticaret Bakanlığı (S) 1. Fuar, konferans, çalıştay vb. ürün ve hizmet ticaretinde etkinliklere katılım sağlanarak teknik engellerin giderilmesine helal belgeli ürün ve hizmet yönelik akreditasyon, eğitim, ticaretinin öneminin yurt içi ve işbirliği ve tanıtım faaliyetleri yurt dışı paydaşlara etkin artırılacaktır. şekilde anlatılması sağlanacaktır. Tedbir 367.4. Helal kalite Ticaret Bakanlığı (S) 1. Helal kalite alt yapısında altyapısında çalışacak beşeri çalışacak kişilerin alanında sermayenin güçlendirilmesi ve yetkin ve yeterli eğitmenler kurumsal kapasitenin tarafından uluslararası alanda artırılmasını teminen eğitimler geçerli eğitim almalarını düzenlenecektir. teminen eğitim faaliyetleri düzenlenecektir.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2024 (1) 2025 (2)

1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.1.4. Enflasyon ve Para Politikası

a) Amaç

Bütüncül bir anlayış içerisinde para ve maliye politikasi araçlarının etkin şekilde kullanımıyla enflasyonla mücadeleye kararlılıkla devam edilerek enflasyonun orta vadede tek haneli rakamlara düşürülmesi ve fiyat istikrarının sağlanması teme! amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Para politikası araçları enflasyon oranını düşürme amacıyla güçlü bir şekilde kullanılmaya devam edilecek, mafiye ve gelirler politikaları, para politikasıyla koordineli olarak yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.369) Tedbir 369.1. Enflasyon TCMB (5), Hazine ve 1. Enflasyon ve enflasyonun ana hedefi doğrultusunda Merkez | Maliye Bakanlığı, Strateji | eğilimine ilişkin göstergeler Bankası tüm politika araçlarını | ve Bütçe Başkanlığı yakından takip edilecek ve TCMB, etkin bir biçimde kullanırken, enflasyon hedefleri doğrultusunda, maliye ve gelirler makroihtiyati tedbirler de dâhil politikalarının para politikası olmak üzere, elindeki tüm araçları ile eşgüdümü sağlanacaktır. kararlılıkla kullanacaktır. Tedbir 369.2. Mali disiplin Hazine ve Maliye 1. Yönetilen ve yönlendirilen gözetilerek Bakanlığı (S), Strateji ve fiyatların belirlenmesinde ataleti yönetilen/yönlendirilen Bütçe Başkanlığı (S), azaltacak şekilde alternatif fiyat fiyatlar geçmiş enflasyona TCMB belirleme yöntemlerine yönelik endeksleme davranışının çalışmalar yapılacaktır. azaltılmasına yardımcı olacak şekilde belirlenecektir. Tedbir 369.5. Fiyat TCMB (9), Hazine ve 1. Gerekli hallerde limit yönetimi ve istikrarına yönelik yatırım- Maliye Bakanlığı uygun görülen düzenlemelerle reel istihdam-üretim-ihracata sektör firmalarının finansman dayalı büyüme politikaları ihtiyacı yatırım-istihdam-üretim ve doğrultusunda reel sektöre ihracatı destekleme hedeflerine uygun maliyetlerle hedef yönelik olarak uygun maliyetli bir odaklı finansman imkânı şekilde karşılanmaya devam sağlanacaktır. edilecektir. 2. İhracat ve döviz kazandırıcı hizmetler reeskont kredileri ve yatırım taahhütlü avans kredileri programı amaçlanan hedefler doğrultusunda etkili bir şekilde kullanılmaya devam edecektir. TCMB, fiyat istikrarının sağlanması temel amacı doğrultusunda parasal aktarım mekanizmasının etkin işleyişi için tüm araçlarını kararlı ve bağımsız bir şekilde kullanmaya devam edecektir. (Kalkınma Planı p.370) Tedbir 370.1. Para politikası | TCMB (S) 1. Para politikası kararları, makro kararları enflasyon ve mikro düzeyde fiyatların ayrıntılı beklentileri ve fiyatlama analizi, enflasyon beklentileri ve davranışları başta olmak fiyatlama davranışları, para üzere enflasyonu etkileyen politikasının etkileyebileceği talep tüm unsurlardaki gelişmeler unsurları, arz yönlü gelişmeler, içdikkate alınarak dış denge, tasarruf eğilimi ve oluşturulacaktır. krediler dâhil olmak üzere finansal koşullar ile likidite ve fiyat istikrarını etkileyen diğer tüm unsurlardaki gelişmeler dikkate alınarak veri odaklı bir bakış açısı ile oluşturulmaya devam edilecektir. Tedbir 370.2. Politika TCMB (5S) 1. TCMB, alınan kararlar ve izlenen kararlarının iletişimi politikalar hakkında kamuoyunu kapsamında, fiyatlama bilgilendirmek ve kararların hedef davranışları ve enflasyonu kitlelere ulaşmasını sağlamak etkileyen unsurlardaki amacıyla, sosyal medya dâhil gelişmeler ile bu gelişmelerin elindeki tüm iletişim araçlarını etkin kararları ne yönde etkilediği bir şekilde kullanacaktır. konularında kamuoyu şeffaf bir biçimde bilgilendirilmeye devam edilecektir. Finansal sistemde temel değer saklama aracının Türk lirası cinsinden varlıklar olması ve hanehalkı, firma ve bankacılık kesimlerinin varlık ve yükümlülüklerinde Türk lirası cinsinden kalemlerin ağırlıklarının artırılması desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.372) Tedbir 372.1. Finansal TCMB (5) 1. Bankacılık sektörünün sistemde temel değer varlıklarında yabancı para kredilerin saklama aracının Türk lirası ağırlığının artmasını önleyen cinsinden varlıklar olması ve düzenlemelerin uygulanmasına hanehalkı, firma ve bankacılık devam edilecektir. kesimlerinin varlık ve 2. Bankacılık sektörünün yükümlülüklerinde Türk lirası yükümlülüklerinde Türk lirası cinsinden kalemlerin mevduatın toplam mevduat içindeki ağırlıklarının artırılması payının artmasını teşvik eden desteklenecektir. düzenlemelerin uygulanmasına devam edilecektir. Konut kira ve satışlarındaki fiyat artışlarının enflasyon üzerindeki olumsuz etkilerinin giderilmesine yönelik konut arzını artırıcı ve konuta erişimi kolaylaştırıcı uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.373) Tedbir 373.1. Kiravekonut | Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Sosyal Konut Projesi kapsamında fiyatlarındaki gelişmeleri de Değişikliği Bakanlığı (5), ihalesi tamamalanan 100 bin konut göz önünde bulundurarak, Hazine ve Maliye inşaat faaliyetlerine devam salgın döneminde daralan Bakanlığı, TOKİ edilecektir, 2. İlk Evim Arsa Projesi ile arsa konut arzı hızla artırılacak, depremin oluşturduğu konut üretimine devam edilecek olup stokundaki kayıpların yaklaşık 103 bin hak sahibi için plan telafisine yönelik yeni sosyal onayının tamamlanması konut projeleri geliştirilecek sağlanacaktır. ve dar gelirli vatandaşların konuta erişimi kolaylaştırılacaktır. Enflasyonun ekonomik ve sosyal yaşama dair olumsuz etkileri konusunda farkındalık artırılacak, enflasyonla mücadeleye yönelik toplumsal mutabakat güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.375) Tedbir 375.1. Enflasyonla TCMB (5) 1. TCMB tarafından izlenen mücadele konusunda daha politikalar ve para politikası anlaşılır, açık ve şeffaf bir kararları, Para Politikası Kurulu iletişim stratejisi izlenecek, duyuruları, Enflasyon Raporu ve beklentilerin daha etkin bir Finansal İstikrar Raporu başta şekilde yönetilmesi olmak üzere, tüm iletişim kanalları sağlanacaktır. etkin bir şekilde kullanılarak kamuoyu ile şeffaf bir şekilde paylaşılacak, enflasyon beklentileri ve fiyatlama davranışlarının TCMB öngörüleri ile uyumu yakından takip edilerek beklenti kanalının etkin önetimi sağlanacaktır. Ticaret Bakanlığı (5), Tedbir 375.2. Piyasalarda 1. Rekabetin korunmasına yönelik rekabeti bozucu yapı ve TCMB mevzuat güncelleme çalışması davranışlar daha yakından tamamlanacaktır. takip edilerek uluslararası 2. Rekabet ihlallerinin tespitinin rekabet hukuku standartları kolaylaştırılması için ihbar korunacaktır. müessesesi geliştirilecektir. 3. İhlalde belirleyici etkisi saptanan teşebbüs ve teşebbüs birliği yöneticilerine para cezası verilmesi uygulaması hayata geçirilecektir.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2023 | 2024(1)| 2025(2)

TÜFE Yıllık Artış Hızı Yüzde 64,8 41,5 17,5

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.1.5. Mali Piyasalar

a) Amaç

Başta sürdürülebilir ve dijital finans olmak üzere tüm finans alanlarında küresel piyasalarla uyumlu ve rekabetçiliği gelişmiş, kalkınma sürecine uygun maliyet ve koşullarda katkı verebilen, verimliliği yüksek ve kurumsal yapısı güçlü bir finansal sektörün oluşturulması temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

— N Sorumlu / İşbirliği | Yürütülecek Faaliyetler

Pol itika / Tedbir | Yapacak Kuruluşlar, > | ve Projeler (Finansal sektörde etkinlik ve ürün çeşitliliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.378) | Tedbir 378.1. Yatırım Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası bankacılığı faaliyetleri (8) ; İşletmelerin yurt içi ve yurt dışı | geliştirilecektir. | piyasalardan doğrudan yatırım şeklinde | i fon sağlamalarına yönelik aracılık ve , danışmanlık hizmeti verecektir. : 2. Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası | Portföy Yönetim Şirketi tarafından ; kurulan Fonların Fonu bünyesindeki fon i sayısı artırılacaktır. Tedbir 378.4. Sermaye Hazine ve Maliye 1. Sektörde meydana gelen gelişmeler piyasalarında finansal | Bakanlığı (S), Sanayi ve ile girişimcilerin ve yatırımcıların ürün ve hizmet çeşitliliği i Teknoloji Bakanlığı ihtiyaçları doğrultusunda kitle geliştirilecek ve küçük İ fonlaması düzenlemelerinde yatırımcı hakları güncellemeler yapılacaktır. gözetilerek yatırımcı tabanı genişletilecektir. Tedbir 378.9. Üçüncü i TCMB (5S) 1. Ülkemiz için ekonomik, ticari ve ülkelerle ekonomik ve stratejik açıdan önem arz eden finansal ilişkiler ! ülkelerle karşılıklı ticarette yerel para geliştirilecek, karşılıklı ! birimlerinin kullanılmasının ticarette yerel para I yaygınlaştırılması için işbirliği imkanları birimlerinin kullanımı artırılacak ve bu doğrultuda swap artırılacaktır. | anlaşması ve/veya mutabakat zaptı imzalanması gibi çalışmalarda bulunulacaktır. Tedbir 378.10. Finansal (| Hazine ve Maliye 1. Uyuşmazlıkların çözüme işlemler ile finansal ürün I Bakanlığı (S), Adalet kavuşturulmasına yönelik alternatif ve hizmetlere yönelik I Bakanlığı, Ticaret uyuşmazlık çözüm yolları uygulamaya bireysel veya kurumsal | Bakanlığı konulacak, bu uygulamalar konusunda müşterilerin finans farkındalığın artırılması için eğitim, kuruluşlarıyla seminer ve konferans faaliyetleri uyuşmazlıklarına yönelik yapılacaktır. başvuruların hizli ve tek elden değerlendirilerek çözüme kavuşturulacağı alternatif uyuşmazlık çözüm merkezi kurulacaktır. Fintek ve dijital finans altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.379) Tedbir 379.2. Fintek İ Cumhurbaşkanlığı Finans | 1. Finansal teknolojiler uzmanlık sektöründe yazılım | Ofisi (S), Hazine ve i sertifikası programı başlatılacaktır. İ alanında çalışmak üzere Maliye Bakanlığı, Milli insan kaynağı | Eğitim Bakanlığı, YÖK, yetiştirilecektir. | Cumhurbaşkanlığı Dijital a, —— Dönüşüm Ofisi, TCMB. N Tedbir 379.3. Yerli | Cumhurbaşkanlığı Finans | 1. İstanbul Finans ve Teknoloji Üssü finansal teknolojilerin j Ofisi (5), Hazine ve | kurulacaktır. gelişimi desteklenecektir. o | Maliye Bakanlığı, Sanayi | 2. Finteklerin teknoloji tedariki için İ ve Teknoloji Bakanlığı destek programı uygulanacaktır. İl İ 3. Fintek yatırım fonlarında kamu | yatırımlarının payının artırılmasına | | yönelik çalışmalar yapılacaktır. Jİ Tedbir 379,4. Cumhurbaşkanlığı Finans | 1. Düzenleme Deney Alanı ve Endüstri Düzenleyici ve denetleyici o | Ofisi (S), Hazine ve | Deney Alanı oluşturulacaktır. | otoriteler tarafından | Maliye Bakanlığı, TCMB | | yerleşik finansal oyuncuların fintek kuruluşlarıyla ilişkilerinde uygulanmak üzere kural setleri güçlendirilecektir. İ Tedbir 379.5. Dijital Türk TCMB (S), Hazine ve 1. Dijital Türk Lirası Projesinin ikincifaz o | lirasının geliştirilerek Maliye Bakanlığı çalışmaları kapsamında dijital para kullanıma sunulması ve sistemi, dijital kimlik entegrasyonu, mobil yaygınlaştırılmasına yönelik uygulamalar, servis katmanı uygulamaları, çalışmalar yürütülecektir. çevrimdışı ödemeler, programlanabilir ödemeler, birlikte çalışabilirlik çözümleri, | | izleme ve yönetim ortamları, veri yönetimi ve siber güvenlik konularında araştırma, | geliştirme ve test faaliyetleri yürütülecektir. 2. Dijital Türk Lirası Projesindeki gelişmeler hakkında kamuoyu, ilerleme İ raporu, blog yazıları ve internet sitesi | içerikleriyle bilgilendirilecektir. İİ Tedbir 379.7. Ödemeler TCMB (S), Hazine ve 1. Ödemeler alanında faaliyet gösteren | alanında verimliliği ve birlikte (| Maliye Bakanlığı banka dışı ödeme hizmeti sağlayıcılarının | çalışabilirliği destekleyecek yasadışı faaliyetlerde kullanılmasının adımlar atılmaya devam l önlenmesi amacıyla yürütülen çalışmalar | edilecek, sektörde faaliyet sürdürülecek ve yılda en az iki defa gösteren tüm kuruluşların MASAK'la toplantı yapılacaktır. kurumsallık seviyesi ve güvenlik düzeyi artırılacak ve bankalar ile banka dışı ödeme hizmeti sağlayıcıları arasında rekabeti engelleyici | | uygulamaların oluşmasını engelleyecek tedbirler alınacaktır. Ni İİ. Ni | Ni 0 Tedbir 379.9. Finans | TCMB (S), Hazine ve 1. Ödeme ve Elektronik Para sektöründe ortak dijital altyapı ! Maliye Bakanlığı Kuruluşlarının bilişim altyapıları için kullanımı ve çeşitli topluluk bulutu hizmetini güvenli bir operasyonların ortaklaştırılması şekilde kullanabilmeleri kapsamında yoluyla maliyetlerin azaltılması topluluk bulutu katılımcıları ve topluluk | sağlanacak, bankaların ve bulutu sağlayıcıları için uygunluk | banka dışı finansal kuruluşların değerlendirmeleri gerçekleştirilecektir. ihtiyaç duydukları altyapılara eşit şartlarda ulaşmaları için | gerekli önlemler alınacaktır. Finansal sektörde sürdürülebilirlik çalışmaları desteklenecek, Çevresel, Sosyal ve Yönetişimsel | (ÇSY) kriterlere yönelik farkındalık artırılarak sürdürülebilir finans alanında yeni ürün ve hizmetler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.380) Tedbir 380.1. | Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Yatırımcıların ve şirketlerin Sürdürülebilirlik ve emisyon (S), Çevre, Şehircilik ve sürdürülebilirlik risk ve fırsatlarını takip verilerinin sunumunda İklim Değişikliği Bakanlığı edebilmeleri için Kurumsal Yönetim standardizasyon Tebliğinin ekinde yer alan sağlanacak, bu veriler Sürdürülebilirlik İlkeleri Uyum Çerçevesi | paylaşıma açılacaktır. uluslararası standartlarla uyumlu olarak | | güncellenecektir. Tedbir 380.3. Bankacılık Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. İklimle Bağlantılı Finansal Risklerin sektörü için sürdürülebilir | (S) Etkin Yönetimine İlişkin Rehber bankacılık, geçiş planları ve hazırlanacak ve yürürlüğe konulacaktır. — | iklim risklerinin yönetimi 2. Bankaların yeşil dönüşüm sürecine konularında düzenleme katkı düzeylerini ölçmek amacıyla yeşil | yapılacaktır. varlık oranı hesaplanmasına yönelik | | düzenleme hayata geçirilecektir. | Tedbir 380.4. Finansal i Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama otoritelerin sürdürülebilir | (S), TCMB Standartları çoğunlukla işbirliği yapılacak | finans konusundaki kurumların düzenlemesine tabi olan kurumsal kapasiteleri işletmeleri kapsayacağından, ilgili kamu artırılacaktır. i kurumlarının standartlara yönelik bilgi İ kapasitesi geliştirilecektir. İ 2. Sürdürülebilirlik raporlarının Türkiye | Sürdürülebilirlik Raporlama Standartlarına İ uygunluğuna dair güvence denetimi yürütecek olan sürdürülebilirlik li denetçilerinin yetkilendirilmesi İ çerçevesinde, sürekli eğitim programları | hazırlanacak ve denetçiler sürekli eğitim | programlarına tabi tutulacaklardır. Tedbir 380.6. Reel i Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama i sektörün sürdürülebilir ((5) Standartlarının genel kabul görmesine finansa yönelik farkındalık İ yönelik olarak Kurumsal Sürdürülebilirlik ve bilgi düzeyinin | Raporlaması Eğitimi verecek olan eğitim artırılmasına ilişkin i kuruluşları akredite edilecektir. çalışmalar yapılacaktır. | | Tedbir 380.8. Ekonomik | Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Türkiye Kalkınma Fonu nezdinde Etki faydanın yanı sıra sosyal ve — | (5) Fonu kurulacak ve bu kapsamda çevresel fayda İ toplumsal problem noktalarında oluşturulmasına yönelik sürdürülebilir şekilde fayda temin eden sosyal etki tahvilleri ve İ şirketlerin (deprem bölgesindeki firmalar mavi bonolar gibi “etki dâhil) desteklenmesi sağlanacaktır. yatırımı” araçları İ geliştirilecek ve kullanımı - yaygınlaştırılacaktır. ; Tedbir 380.9. i Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. 2024 yılında yayımlanan Sorumlu | Sürdürülebilir finansman | (S) Yönetim İlkeleri kapsamında fon araçlarına kurumsal | kurucusu portföy yönetim şirketlerinin yatırımcı talebinin j raporlama standardı belirlenecektir. güçlendirilmesi için sorumlu yönetim çerçevesi j oluşturularak uygulamaya geçirilecektir. İ Finansal istikrarın güçlendirilmesi amacıyla kurumsal altyapı iyileştirilecek, serbest piyasanın | işleyişini bozabilecek müdahalelerden kaçınılacaktır. (Kalkınma Ptanı p.381) | Tedbir 381.1. Bankacılık | | Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Basel TI Final düzenlemeleri paketi ile | sektörünün sermaye (S) getirilen değişikliklere uyum yeterliliğine ilişkin Basel 111 sağlanacaktır. Final düzenlemelerine i uyum sağlanacaktır. | I Tedbir 381.4. Mali suçlarla j Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. MASAK'ın teknik alt yapısı mücadele güçlendirilecektir. — | (S) güçlendirilecek ve idari yapısında iyileşme İ sağlanacaktır. Katılım finansa ilişkin uygulamalar ve mevzuat altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı ip.382) Tedbir 382.2. Katılım Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1.Uluslararası Katılım Finans Tahkim finansı destekleyici | (5), Cumhurbaşkanlığı Merkezinin hayata geçirilmesine yönelik mekanizmalar tesis i Finans Ofisi (S) çalışmalar tamamlanacaktır. edilecektir. 2. Uluslararası İslami Altyapı ve Likidite Kuruluşunun hayata geçirilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır. 3. Katılım finans derecelendirme sistemine ilişkin hazırlık çalışmaları tamamlanacaktır. i Tedbir 382.6. Katılım | Hazine ve Maliye Bakanlığı ; 1. Katılım sigortacılığı ve katılım emeklilik sigortacılığının ve katılım | (5), Cumhurbaşkanlığı | faaliyetlerine ilişkin ulusal ve uluslararası emeklilik planlarının i Finans Ofisi : uygulama ve standartlarla uyumlu | kapsayıcılığı geliştirilecektir. i mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır. İl (İstanbul Finans Merkezinin finansal piyasaların derinleşmesine daha e etkin bir biçimde katkı İ | vermesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.383) Tedbir 383.1. İstanbul / Cumhurbaşkanlığı Finans 1, Finans piyasasına nitelikli işgücü temini i Finans Merkezinin | Ofisi (5), Çalışma ve , için İFM Finans Akademisi kurulacaktır. | ; Uluslararası finans | Sosyal Güvenlik Bakanlığı, 2. İstanbul'un küresel bir finans merkezi i sistemine entegrasyonu i Çevre, Şehircilik ve İklim (o: olmasını sağlayacak strateji ve politikalar i güçlendirilecektir. Değişikliği Bakanlığı, i çerçevesinde Tanıtım ve İletişim Stratejisi i | Hazine ve Maliye Bakanlığı, hazırlanacaktır. (İçişleri Bakanlığı, Sanayi ve i 3. İFM'nin küresel anlamda tanıtımına ve | Teknoloji Bakanlığı, Ticaret ; işbirliği geliştirilmesine katkı sağlamak I Bakanlığı, TCMB amacıyla uluslararası kurumlara üye i olunacak ve diğer uluslararası finans l : merkezleri ile ortak çalışmalar yapılacaktır. (4, İFM'de faaliyet gösteren katılımcılar ile | £ ilgili tüm bürokratik süreçlerin : hızlandırılmasına yönelik kamu kurum ve | kuruluşlarının ilgili birimlerinin yer alacağı ll . Tek Durak Büro hayata geçirilecektir. Hazine ve Maliye Bakanlığı 5, Kripto varlık hizmet sağlayıcılarına /(S), Sanayi ve Teknoloji i yönelik ikincil düzenleme çalışması | Bakanlığı, TCMB ; yapılacaktır. | £ 6. İkincil düzenlemenin yayımlanmasının | ardından kripto varlık hizmet sağlayıcıları nezdinde yerinde inceleme çalışmaları i yapılarak yetkilendirme süreci l Ni : tamamlanacaktır.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2023 ! 2024(1)| 2025(2)

Borsada İşlem Gören Şirketlerin Piyasa Değeri/GSYH

Finansal Varlık Tercihleri İçinde Sermaye Piyasası Yüzde 41,9 43,6 42 Araçlarının Payı (3) Finansal Hizmet İhracatı/Toplam İhracat Yüzde 0,13 0,14 0,26 Katılım Bankaları Toplam Varlıkları/GSYH Yüzde 7,7 | 5,9 | 0,2

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Toplam finansal varlıklardan TL mevduat, döviz tevdiat hesabı ve kıymetli madenler depo hesabı kalemleri çıkarılarak sermaye piyasası ürünlerinin payı hesaplanmaktadır. Sermaye piyasası ürünleri şu şekildedir: DİBS, Eurobond, Pay Senedi, Özel Sektör Borçlanma Aracı, Kira Sertifikası, VOMK, VTMK, Varant, Sertifika. 2.1.6. Maliye Politikası

a) Amaç

Kamu maliyesinin sürdürülebilirliğinin güçlendirilmesi suretiyle mali disiplinin ekonomide güven ve istikrarı artıran bir çıpa olarak korunması temel amaçtır.

b) Kamu Maliyesinin Temel Çerçevesi

Maliye politikası fiyat istikrarının sağlanmasına, cari açığın sürdürülebilir seviyede tutulmasına, gelir dağılımının iyileştirilmesine, yurt içi tasarrufların ve yatırımların teşvikine, ekonomide yeşil ve dijital dönüşümün hızlandırılmasına katkı verecek şekilde uygulanacaktır. Kamu hizmetleri azami tasarruf anlayışıyla yürütülecek, kaynak kullanımında etkinliğin ve verimliliğin artırılması amacıyla harcamalar sistematik olarak gözden geçirilmeye devam edilecek, verimsiz harcama alanları tasfiye edilecek ve kamu harcamaları kontrol altında tutulacaktır. Vergilemede gönüllü uyum, öngörülebilirlik ve şeffaflık artırılacak, vergi adaleti güçlendirilerek gelirin adil biçimde yeniden dağıtımına daha çok katkı veren ve vergi tabanını genişleten bir yaklaşımla gelirler artırılacaktır. Kayıt dışılıkla mücadele, teknolojik imkânlardan daha çok faydalanılarak tüm tarafların etkin katılımıyla kararlılıkla sürdürülecek, denetim faaliyetleri ve tahsilatta etkinliğin artırılmasına devam edilecektir. <) Politika ve Tedbirler Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Harcama gözden geçirmeleri yoluyla verimsiz harcama alanlarının tasfiye edilmesi, kaynakların etkin, etkili ve ekonomik kullanımı sağlanacaktır. Harcama programlarının uygulama süreçlerinde etkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.397) Tedbir 397.1. Performans (| Strateji ve Bütçe Başkanlığı | 1. Sistemin mahalli idarelere Esaslı Program Bütçe (5), Hazine ve Maliye yaygınlaştırılması sürecinde Çevre, Sisteminin yaygınlaştırılması | Bakanlığı, Çalışma ve Şehircilik ve İklim Değişikliği ve geliştirilmesi Sosyal Güvenlik Bakanlığı, (| Bakanlığına destek verilecektir. sağlanacaktır. Çevre, Şehircilik ve İklim 2. Sistemin Sosyal Güvenlik Değişikliği Bakanlığı, İlgili | | Kurumlarına yaygınlaştırılmasına Kamu Kurum ve Kuruluşları | yönelik ilgili kurumlara destek verilecektir. Tedbir 397.4, Sosyal Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Sosyal yardım programlarının yardımlarda mükerrerlikler Bakanlığı (S), Hazine ve etkinliği analiz edilerek elde edilen engellenecek ve bilgi Maliye Bakanlığı, Strateji ve | Sonuçlar doğrultusunda programlarda sistemleri uyumlu hale Bütçe Başkanlığı, İlgili gerekli revizyonlar yapılacak, etkin getirilecek, Sosyal Kamu Kurum ve Kuruluşları, | Olmayan programlar kaldırılacaktır. Yardımlaşma ve Dayanışmayı | Mahalli İdareler, STK'lar 2. Sosyal yardımlarda dijital dönüşüm Teşvik Fonu kaynaklarının sağlanarak sosyal yardım başvuruları daha etkin kullanımı ve sosyal incelemelerin dijital öl ortamda yürütülmesi ülke genelinde sağlanacaktır. yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 397.5. Kamu Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Yapay zekâ destekli muhasebe ve hizmetlerinde dijital (S), İlgili Kamu Kurum ve — ileri analitik projesi kapsamında veri uygulamalar Kuruluşları aktarımı tamamlanacak ve analizlere yaygınlaştırılacak, muhasebe ilişkin algoritmalar geliştirilecektir. ve harcama sistemlerinin 2. Bütünleşik Kamu Mali Yönetim bilişim altyapısı Bilişim Sistemi Projesi kapsamında güçlendirilecek, ortaya geliştirilen e-tahsilat ve e-teminat çıkacak yeni hizmetlerin uygulamalarına dâhil edilen kurum mevcut kamu idarelerince sayısı artırılacaktır. yerine getirilmesi sağlanacak 3. Birbiriyle entegre e-belge ve böylece kamu teknolojilerinin kullanıldığı e-tedarik harcamalarında verimlilik mimarisinin yazılım geliştirme artırılacaktır. faaliyetleri tamamlanarak pilot uygulamaya geçilecektir. 4. Bütünleşik kamu mali yönetimi kapsamında pilot uygulamasına geçilen taahhüt kayıt ve takip uygulamasının yaygınlaştırma işlemleri tamamlanacaktır. 5. Harcama Yönetim Sisteminde (HYS), genel bütçe vergi gelirlerinden ayrılan payların hesaplanması ve aktarılmasına yönelik proje çalışması tamamlanacaktır. 6. Yapay zekâ destekli muhasebe sistemleriyle kamu harcamalarının mevzuata uyum düzeyi artırılacak ve risk odaklı mali denetim altyapısının güçlendirilmesine yönelik denetim senaryoları geliştirilecektir. 7. Merkezi yönetim kapsamındaki kamu idari personel ödemelerinde tüm istihdam türlerinin sisteme dâhil edilerek kamu personel harcamalarının bütünlük içerisinde planlanması, yürütülmesi ve izlenmesine katkı sağlanacaktır. 8. Döner sermayeli işletmelerin çerçeve mevzuat düzenlemeleri oluşturularak yeniden yapılandırılması çalışmalarının yürütülmesi ve bütünleşik kamu mali yönetim sistemlerine entegrasyonları sağlanacaktır. 9. Milli Eğitim Bakanlığına bağlı döner sermayeli işletmeler Bütünleşik Kamu Mali Yönetim Bilişim Sistemi kapsamına alınacaktır. Tedbir 397.6. Kamu ihale Hazine ve Maliye Bakanlığı 1. Mevzuatın güncellenmesiyle ilgili mevzuatı uluslararası norm ve | (S), Kamu İhale Kurumu, teknik ve idari çalışmalar standartlara uyumlu olacak İlgili Kamu Kurum ve tamamlanacaktır. şekilde dijitalleşmeyi, Kuruluşları yenilikçiliği ve sürdürülebilirliği destekleyen ve önceleyen satın alma yaklaşımıyla güncellenecek, sektörel kamu alımları düzenlemesi hayata | geçirilecektir. Tedbir 397.7. Kamu Hazine ve Maliye Bakanlığı 1. Merkezi olarak tedarikinde kamu alımlarına yönelik harcamaların | (S), Kamu İhale Kurumu, faydası yüksek olarak tespit edilen rasyonelleştirilmesi anlayışıyla || DMO ürünlere yönelik merkezi alım modelleri tasarruf odaklı merkezi kamu geliştirilmesi çalışmaları başlatılacaktır. alım politikaları, kapsamı 2. Hizmet araçlarında ihtiyaç duyulan genişletilerek sürdürülecektir. akaryakıt, DMO'nun sözleşme yaptığı tedarikçinin istasyonunun bulunduğu yerde daha yüksek indirim oranı elde edilmediği sürece DMO üzerinden tedarik edilecektir. 3. Kamu ihale mevzuatında merkezi satın alma işlemlerine yönelik düzenlemeler yapılacaktır. 1 Tedbir 397.8. Kamu Hazine ve Maliye Bakanlığı 1. DMO ile TOGG arasında imzalanan taşıtlarının kullanımı ihtiyaç (9), Strateji ve Bütçe protokol kapsamında 750 adedi C-SUV, analizleri çerçevesinde Başkanlığı, DMO 1.500 adedi C-Sedan Modeli olmak sistematik olarak gözden üzere toplam 2.250 adet yerli elektrikli geçirilecek, taşıt ihtiyaçları otomobilin tedarik süreçleri öncelikle geçici tahsisle ya da tamamlanacaktır. ihtiyaç fazlası taşıtların devri 2. Kamu kurum ve kuruluşlarının ihtiyaç suretiyle karşılanacak ve yeni duydukları elektrikli araçlar DMO taşıt edinimlerinde ekonomiklik üzerinden temin edilecektir. gözetilerek yerli üretim ile 3. Kamu taşıtlarının kullanımı ihtiyaç çevreci araçlara öncelik analizleri ve tasarruf anlayışı verilecektir. çerçevesinde sistematik olarak gözden | geçirilecektir. Yeşil dönüşüm kapsamında emisyon azaltımına yönelik uluslararası taahhütlerin erçekleştirilmesinde maliye politikası araçlarından yararlanılacaktır. (Kalkınma Plan: p.398) Tedbir 398.2. Enerji Hazine ve Maliye Bakanlığı 1. Çevreci vergilendirme politikaları tüketiminde verimliliğin (S), Gelir İdaresi Başkanlığı, (| kapsamında enerji tüketiminde artırılması, iklim değişikliği ve İlgili Kamu Kurum ve verimliliği artırıcı, çevre kirliliği ve iklim çevre kirliliği ile mücadele Kuruluşları değişikliğiyle mücadeleyi destekleyici edilmesine yönelik vergi uygulamalara devam edilecektir. uygulamalarına devam edilecektir. Vergi sistemi, uluslararası normlara uygun ve ülke menfaatlerini azami ölçüde koruyarak dijital ekonominin gelişmesi ve derinleşmesine katkı sağlayacak, dijital faaliyetlerdeki kayıt dışılığı kavrayacak ve yatırım ortamının cazibesini artıracak şekilde eliştirilecektir.(Kalkınma Pianı p.400 Tedbir 400.2. Teknolojik Hazine ve Maliye Bakanlığı 1. Müketleflerin vergiye gönüllü gelişmelerden yararlanılarak (S), Gelir İdaresi Başkanlığı uyumlarını desteklemek amacıyla, evergi idaresinin dijital izah platformunun tasarım, geliştirme kapasitesi artırılacak, kamu ve hizmete sunulma süreçleri kurumları arasındaki hızlandırılacaktır. koordinasyon güçlendirilecektir. 2. Vergi inceleme tutanaklarının elektronik ortamda düzenlenmesine imkan sağlayan e-tutanak projesi hayata geçirilecek, mükelleflerle görüntülü görüşme olanağı sağlayan video konferans uygulaması kullanıma açılacaklır. Tedbir 400.3. Temassız ve | Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Vergi dairelerinin kendi iç işleyişleri kâğıtsız vergi daireleri hayata | (S), GİB gereği düzenledikleri tüm belgelerin geçirilecektir. elektronik belge olarak düzenlenmesi çalışmalarına devam edilecektir. Tedbir 400,4. Mükelleflere | Hazine ve Maliye Bakanlığı 1. GİB tarafından geliştirilen ve farklı sunulan hizmetlerin ve (), GİB internet adreslerinde hizmet veren uygulamaların etkinliği uygulamalar bir çatı altında artırılacak, son teknolojik toplanacak, dijital vergi dairesinde gelişmeleri kapsayan yeni sunulan hizmetler artırılacaktır. nesil iletişim kanalları kullanılarak mükelleftere 7/24 gerçek zamanlı hizmet sunulması sağlanacaktır. Gelirin dengeli dağılımı gözetilerek vergi adaletinin güçlendirilmesi, vergi tabanının genişletilmesi ve vergi tahsilatının artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p. Tedbir 401.1. Vergi Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Vergi mevzuatımızda yer alan harcamaları gözden (S), GİB, İlgili Kamu Kurum | teşvikler, istisna ve muafiyetler, geçirilecek, etkin olmayan ve Kuruluşları rekabetçi üretime etkisi yönünden istisna, muafiyet ve indirimler değerlendirilerek analiz edilecektir. kaldırılacaktır. Tedbir 401.4, Kayıt dışılıkka | Hazine ve Maliye Bakanlığı 1. 2026-2028 dönemini kapsayan mücadele, yapay zekâ, büyük | (S), GİB, VDK, İlgili Kamu Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadele veri gibi teknolojik imkânlar (| Kurum ve Kuruluşları Strateji Eylem Planı hazırlanacaktır. destekli risk analiz 2. 2023-2025 Dönemi Kayıt Dışı faaliyetleriyle ve tüm Ekonomiyle Mücadele Eylem Planında tarafların etkin katılımıyla yer alan bileşen ve eylemlerin izleme, yürütülecektir. değerlendirme ve koordinasyon çalışmaları yürütülecektir. 3. Teknolojinin kullanımı vasıtasıyla geliştirilecek risk analizi ve değerlendirme çalışmaları kayıt dışı ekonomi ve vergi açığı ölçümleriyle desteklenecektir. 4. Vergi kayıp, kaçağı ve kayıt dışı ekonomik faaliyetlerle etkin mücadeleye yönelik büyük veri üzerinde uygun analiz teknikleri kullanılarak sektörel, finansal ve tematik risk analizi ve değerlendirme çalışmaları yürütülecek, çalışma sonuçları ilgili kurum ve kuruluşlar ile paylaşılacaktır. 5. Risk Analizi Değerlendirme ve Araştırma (RADAR) Sisteminin etkinliğinin artırılmasını teminen risk analiz ve değerlendirme çalışmalarında kullanılmak üzere veri çeşitliliği artırılacak ve yeni nesil risk senaryo modelleri hazırlanacaktır. 6. Risk analizi ve değerlendirme çalışmalarındaki teknik kapasitenin artırılmasına yönelik ileri teknoloji analiz araçları kullanılacak ve yapay zekâ destekli altyapı çalışmaları yürütülecektir. Yerel yönetimlerde kaynakların daha etkin kullanımı sağlanacak ve mali sürdürülebilirlik güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.402) Tedbir 402.1. İdareler arası | Çevre, Şehircilik ve İklim (1. Büyükşehir belediyeleri ile mali ilişkiler yetki ve Değişikliği Bakanlığı (5), |büyükşehir ilçe belediyeleri arasında sorumluluk dengesi Hazine ve Maliye yetki çatışmasının olup olmadığı, 51 il gözetilerek yeniden Bakanlığı, İçişleri belediyesinde ise il özel idareleri ile düzenlenecektir Bakanlığı, Strateji ve belediyeler arasında yetki Bütçe Başkanlığı, Mahalli etşmesının olup olmadığı İdareler hususlarında analiz çalışması için saha ile görüşmeler yapılacaktır. Çevre, Şehircilik ve İklim | 1 Yerel yönetimlerin öz gelirleri tasnif Tedbir 402.2. Yerel Değişikliği Bakanlığı (S), | edilerek güncellenmesi veya yönetimlerin gelirleri içerisinde Hazine ve Maliye yürürlükten kaldırılması gerekenlerin öz gelirlerinin payını Bakanlığı, İçişleri belirlenmesi hususunda gerekli analiz artırmaları sağlanacaktır. Bakanlığı, Strateji ve çalışması yapılacaktır. Bütçe Başkanlığı, Mahalli İdareler

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim | 2023 | 2024(1) | 2025(2) Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (GSYH'ya Oran) Yüzde 5,6 Kamu Kesimi Program Tanımlı Dengesi (GSYH'ya Oran) | Yüzde 4,1 Genel Devlet Gelirleri (GSYH'ya Oran) Yüzde | 303 Genel Devlet Harcamaları (GSYH'ya Oran) Yüzde 35,4 Genel Devlet Dengesi (GSYH'ya Oran) Yüzde -5,2 Yapısal Genel Devlet Dengesi (Potansiyel GSYH'ya Oran) | Yüzde -3,0 AB Tanımlı Genel Yönetim Borç Stoku (GSYH'ya Oran) Yüzde 29,3

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.1.7 Sosyal Güvenlik Sistemi ve Finansmanı

a) Mevcut Durum

Sosyal sigorta kapsamındaki nüfus oranı, kayıt dışı istihdamla mücadele ve prim teşviklerinin etkisiyle 2023 yılında yüzde 88,9 düzeyine ulaşmıştır. Fiili denetimlerin yanı sıra veri tabanlarının iyileştirilmesi, kayıt dışı istihdamın azaltılması gibi sosyal güvenlik kapsamının artırılmasına yönelik faaliyetlere devam edilmektedir. 2 Kasım 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7464 sayılı Kanunla 2023 yılı Ekim ayı itibarıyla SGK'dan emekli aylığı alanlardan çalışanlar hariç olmak üzere dosya bazında 5.000 TL tutarındaki ödemenin yapılması kararlaştırılmıştır. 28 Aralık 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7491 sayılı Kanunla ise tüm emeklilerin bir defalık bu ödemeden yararlanmaları düzenlenmiştir. Ayrıca, Esnaf Ahilik Sandığına ilişkin hükümlerin 31 Aralık 2024 tarihine kadar uygulanmayacağı düzenlenmiştir. Aynı Kanunla, kamu üniversite hastanelerinin SGK ile yapılan götürü bedel sözleşmelerinde belirlenen tutardan daha düşük olması durumunda, aradaki farkın Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığından tahsil edilmek üzere terkin edilmesi düzenlenmiştir. Ayrıca, genel sağlık sigortası primini kendi ödeyenlere ilişkin £ Ocak 2014 öncesine ait olup ödenmemiş genel sağlık sigortası primleri ile gecikme cezası ve gecikme zammı gibi alacaklar terkin edilmiştir. 30 Kasım 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Sağlık Bakanlığı Ek Ödeme Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle, taban ödeme katsayılarının yan dal uzmanları için yüzde 100, yan dal uzmanlık eğitimi yapan asistanlar ve araştırma görevlileri için yüzde 50 artırımlı uygulanması düzenlenmiştir. 16 Aralık 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Beşeri Tibbi Ürünlerin Fiyatlandırılmasına Dair Kararda Değişiklik Yapılması Hakkında Kararla, ilaçların fiyatlandırılmasında kullanılan dönemsel avro değeri yüzde 25 artırılarak 17,5483 TL'ye yükseltilmiştir. 24 Ekim 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Kararla ise dönemsel avro değeri yüzde 23,5 artırılarak 21,6721 TL'ye yükseltilmiştir. 23 Aralık 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7977 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla prim borcu olanlar ile bunların bakmakla yükümlü olduğu kişilerin Sağlık Bakanlığı ve bağlı kuruluşlarının sağlık tesisleri ile kamu üniversite hastanelerinden 2024 yılı sonuna kadar yararlanmasına imkân tanınmıştır. 25 Ocak 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7495 sayılı Kanunla 2024 yılında asgari ücret desteğinin muhtasar ve prim hizmet beyannamelerinde prime esas günlük kazancı 671 TL (toplu iş sözleşmesine tabi işyerleri için söz konusu desteğin aylık 1.341 TL) ve altında bildirilen sigortalılar için günlük 23,33 TL olması düzenlenmiştir. Aynı Kanunla genç, kadın ve mesleki yeterlik belgesi olanların istihdamına yönelik prim teşvikinin uygulanma süresi 31 Aralık 2025 tarihine kadar uzatılmıştır. 3 Şubat 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7495 sayılı Kanunla asgari emekli aylığı 7.500 TL'den 10.000 TL'ye yükseltilmiştir. Ayrıca, ücretli veya kendi hesabına çalışıp emekli olanların aylıkları için Ocak ayı artış oranı, yüzde 37,6 yerine memur emekli aylık artış oranına benzer şekilde yüzde 49,2 olarak belirlenmiştir. Aynı Kanunla, kısa çalışma ödeneğine hak kazanma koşulları sigortalı için kısa çalışmanın başlama tarihinden önceki son 120 gün hizmet akdine tabi olunması ve son üç yılda sigortalı adına en az 450 gün işsizlik sigortası primi ödenmesi olarak düzenlenmiş ve kısa çalışma ödeneğinin uygulanabileceği durumlara genel salgın durumları ilave edilmiştir. 23 Şubat 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 8188 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla, aktif işgücü programlarının finansmanı için Işsizlik Sigortası Fonundan ayrılan kaynağın tutarı 2024 yılında geçerli olmak üzere Fonun bir önceki yıl prim gelirlerinin yüzde 30'undan yüzde 50'sine yükseltilmiştir. 12 Mart 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7499 sayılı Kanunla, emekli bayram ikramiyeleri 2.000 TL'den 3.000 TL'ye yükseltilmiştir. 9 Mayıs 2024 tarihli Mükerrer Resmi Gazete'de yayımlanan Sağlık Uygulama Tebliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğle Sağlık Bakanlığına bağlı ikinci ve üçüncü basamak sağlık hizmet sunucularında mesai saatleri dışında poliklinik hizmetleri sunulması durumunda ödeme yapılabilmesine ilişkin düzenleme yapılmış, vaka başı muayene tutarları, laboratuvar ve radyoloji işlemleri, doğum, diş tedavisi, palyatif bakım ve diğer işlemlerde işlem puanlarına yüzde 50 ila 75 arasında değişen oranlarda artış yapılmıştır. 2 Ağustos 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7524 sayılı Kanunla, kısa vadeli sigorta kolları prim oranı yüzde 2'den yüzde 2,25'e, asgari emekli aylığı 10.000 TL'den 12.500 TL'ye yükseltilmiştir. Ayrıca, 2023 yılında emekliliğe hak kazanma koşullarında yapılan değişiklik sonrasında emekli olup çalışmaya devam edenlerin sosyal güvenlik destek primine ilişkin 5 puan teşviki uygulaması sonlandırılmıştır. 29 Ağustos 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan İşgücü Uyum Programının Yürütülmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelikle, kadın, genç ve engelliler başta olmak üzere işsizlerin kısmi çalışma imkanlarını da içerecek şekilde istihdam edilebilirliğini artırmak üzere uygulanacak İşgücü Uyum Programının yürütülmesine ilişkin usul ve esaslar belirlenmiştir. Sosyal sigorta sisteminde finansal sürdürülebilirlik açısından önemli bir gösterge olan aktif/pasif oranı 2022 yılında 2,00 iken 2023 yılında emekliliğe hak kazanma koşullarında değişiklik yapılması sonrasında hızlı bir düşüş göstererek 1,66 olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde çırak, stajyer ve kursiyerler hariç tutulduğunda bu oran 1,84 seviyesinden 1,54'e gerilemiştir. TABLO 11: 1- Sosyal Sigorta Programlarının Kapsadığı Nüfus 2021 2022 2023 1. Kamu Çalışanları Sigortalı Sayıları 12443742 12701720 13 699397 1. Aktif Sigortalılar * 3 188 540 3 277 097 3643443 2. Aylık Alanlar (Dosya) 2200 802 2215 783 2298 014 3. Bağımlılar 7 054 400 7 208 840 7 757 940 4. Aktif Sig./Pasif Sig. (1X2) 1,45 1,48 1,59 5. Bağımlılık Oranı (243)/(1) 2,90 2,88 2,76

II. Hizmet Akdi İle Çalışanların Sigortalı

Sayıları 45 042 100 45858112 45 361 182

1. Aktif Sigortalılar ? 16 184 842 17 348 662 16 420 457

8. Aktif Sig./Pasif Sig. (142434445)Y(6) 2,27 2,37 1,82 9. Bağımlılık Oranı (64-7)/(142434445) 1,45 131 1,44 TI. Bağımsız Çalışanların Sigortalı Sayıları 15 411 780 15 725 984 15 566 873

6. Aktif Sig./Pasif Sig. (14213Y(4) 1,24 1,27 1,15

7. Bağımlılık Oranı (44*5)/(14243) 3,88 3,83 4,02

IV. Özel Sandıklar Toplamı 432385 438 989 457 222

1. Aktif Sigortalılar 141 579 144 213 144 444

2. Aylık Alanlar 96 103 97041 110 204

3. Bağımlılar 194 703 197 735 202 574

4, Aktif Sig./Pasif Sig. (1)/(2) 1,47 1,49 131

5. Bağımlılık Oranı (243)/(1) 2,05 2,04 2,17

V. Genel Toplam (Kişi) 74 126 902 75 529 600 75 878 808

9. Aktif Sig./Pasif Sig. (1424344454-6)/(7) 1,92 2,00 1,66 10. Aktif Sig./Pasif Sig. (1424344)/(7) 1,78 1,84 1,54 11. Bağımlılık Oranı (748)/(142434-44-5-46) 1,95 1,82 1,94 VI, Genel Nüfus Toplamı 84 680273 85 279 553 85372377

VII. Sigortalı Nüfus Oranı (Yüzde) 87,5 88,6 88,9

Kaynak: SGK, TÜİK

(1) Zorunlu sigorta, isteğe bağlı ve diğer sigorta kollarını kapsamaktadır.

(2) Zorunlu sigorta ve yurt dışı topluluk sigortasını kapsamaktadır.

(3) 5510 sayılı Kanunun Ek-5, Ek-6, EK-9 maddeleri kapsamındaki sigortalıları kapsamaktadır.

(4) Muhtarlık ve zorunlu sigortayı kapsamaktadır.

b) Amaç

Sosyal güvenlik sisteminin kapsamının artırılması, daha adil ve etkin bir yapıya kavuşturulması ile uzun dönemli mali sürdürülebilirliğinin güçlendirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

az : Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Sosyal güvenlik kapsamı genişletilerek prim tabanı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı .404 Tedbir 404.1. Sisteme girişlerin | Çalışma ve Sosyal 1. Sosyal güvenlik kapsamında kolaylaştırılması için farklı meslek | Güvenlik Bakanlığı (5), yer almayan veya sisteme girişi ve gelir gruplarına yönelik yeni Hazine ve Maliye zor olan gruplar için kolaylaştırıcı uygulamalar geliştirilecektir. Bakanlığı, Strateji ve mekanizmalar geliştirilmesi Bütçe Başkanlığı önünde çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 404,2. Kolay işverenlik Çalışma ve Sosyal 1. Kolay işverenlik uygulamasının uygulaması yaygınlaştırılacaktır. Güvenlik Bakanlığı (5), kapsamının genişletilmesi için Hazine ve Maliye çalışmalar tamamlanacaktır. Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı Tedbir 404.3. Düşük gelirli Çalışma ve Sosyal 1. Düşük gelirli esnaf, sanatkâr, esnaf, sanatkâr, çiftçiler ve Güvenlik Bakanlığı (S), çiftçiler ve mevsimlik çalışanlar mevsimlik çalışanlar gibi gruplara | Hazine ve Maliye gibi gruplar için mikro sigorta özel sosyal sigorta programları Bakanlığı, Strateji ve programlarının geliştirilmesi oluşturulacaktır. Bütçe Başkanlığı yönünde çalışma yürütülecektir. Sosyal güvenlik mevzuatı ve uygulamaları değişen işgücü piyasası koşullarına ve yeni nesil esnek çalışma modellerine uyumlu hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.405

uyumlaştırılması için teknik ve oluşturulmasına yönelik hazırlık hukuki altyapının çalışmaları tamamlanacaktır. güçlendirilmesine ilişkin çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 405.2. Sosyal güvenlik Çalışma ve Sosyal 1. Kısa çalışma, evden çalışma, uygulamalarının başta kısmi Güvenlik Bakanlığı (S), hibrit çalışma gibi esnek çalışma süreli çalışma olmak üzere esnek | Hazine ve Maliye modellerinin sosyal güvenlik çalışma modelleriyle uyumu Bakanlığı, Strateji ve sistemine uyumunu artırmak artırılacaktır. Bütçe Başkanlığı, SGK üzere çalışmalar yapılacaktır. Kişilerin daha çok istihdamda kalmasını teşvik eden, hakkaniyeti ve aktüeryal dengeyi önceleyen düzenlemeler hayata geçirilerek sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.406 Tedbir 406.1. Sosyal güvenlik Çalışma ve Sosyal 1. Sosyal güvenlik sisteminin sisteminde hakkaniyeti ve Güvenlik Bakanlığı (5), aktüeryal dengesini güçtendirmek aktüeryal dengeyi güçlendirecek | Hazine ve Maliye üzere reform alanlarını belirkemek reformlar hayata geçirilecektir. Bakanlığı, Strateji ve için ilgili kurumlar arasında ortak Bütçe Başkanlığı, SGK çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 406.2. Aylık bağlama Çalışma ve Sosyal 1. Çalışanların daha uzun süre sistemi kişilerin daha çok Güvenlik Bakanlığı (5), istihdamda kalmasını teşvik istihdamda kalmasını teşvik Hazine ve Maliye edecek bir aylık bağlama sistemi edecek ve mali yük getirmeyecek | Bakanlığı, Strateji ve için dünya uygulamaları da şekilde yeniden düzenlenecektir. | Bütçe Başkanlığı, SGK dikkate alınarak maliyet çalışması apılacaktır. Tedbir 406.3. Sosyal güvenlik Çalışma ve Sosyal 1. Doğuşta beklenen yaşam sisteminin mali sürdürülebilirliğinin o| Güvenlik Bakanlığı (5), süresindeki artışa uyumlu olarak sağlanması amacıya emeklilik Hazine ve Maliye emeklilik yaşının belirlenmesi için kriterlerinin belirlenmesinde Bakanlığı, Strateji ve otomatik ayarlama doğuşta beklenen yaşam süresi Bütçe Başkanlığı, SGK mekanizmalarına ilişkin çalışmalar artışı ile uyumlu otomatik ayarlama yapılacaktır. mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 406.4. Sosyal güvenlik Çalışma ve Sosyal 1. Sosyal güvenlik sisteminin uzun sisteminin uzun dönemli mali Güvenlik Bakanlığı (5), dönemli mali görünümüne ilişkin sürdürülebilirliğine ilişkin Hazine ve Maliye düzenli raporların oluşturulması göstergelerin düzenli olarak Bakanlığı, Strateji ve sağlanacaktır. izlenmesi ve buna yönelik Bütçe Başkanlığı, SGK raporların oluşturulması sağlanacaktır. Nüfusun yaşlanmasının sosyal güvenlik sistemi üzerindeki etkilerinin azaltılması için bakım sigortası ve mesleki rehabilitasyon uygulamaları hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.407) Tedbir 407.1. Yaşlı bakım Çalışma ve Sosyal 1. Yaşlı bakım hizmetlerinin hizmetlerinin finansmanı için bakım | Güvenlik Bakanlığı (5), finansmanına yönelik oluşturulması sigortası kurulacaktır. SGK, GİB planlanan bakım sigortası için model çalışmalarına devam edilecektir. Tedbir 407.2. Sürekli iş Çalışma ve Sosyal 1. Sürekli iş göremezlik geliri veya göremezlik geliri veya maluliyet Güvenlik Bakanlığı (S), maluliyet aylığı alan kişilerin aylığı alan kişilerin yeniden işgücü SGK, GİB yeniden işgücü piyasasına dönmesi piyasasına dönmesi için mesleki için mesleki rehabilitasyon rehabilitasyon uygulaması hayata uygulamasına yönelik hazırlık geçirilecektir. çalışmaları yürütülecektir. Sosyal güvenlik sisteminde prim tahsilatları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.408) Tedbir 408.1. Prim borçlarının Çalışma ve Sosyal 1. 6183 sayılı Kanun çerçevesinde takip ve tahsilat süreçleri Güvenlik Bakanlığı (5), takip ve tahsilat işlemleri etkin etkinleştirilecektir. GİB, SGK şekilde uygulanacaktır. 2. SGK'ya borcu bulunan sigortalılar ile iletişim kurularak borcun ödenmesi konusunda rehberlik ve bilgilendirme yapılacaktır. Tedbir 408.2. Denetimler yoluyla | Çalışma ve Sosyal 1. Sektörlere ve işyerlerine yönelik sosyal güvenlik sisteminin etkinliği Güvenlik Bakanlığı (5), risk odaklı ve tarama şeklinde artırılacaktır. GİB, SGK denetim faaliyetleri gerçekleştirilecek, prime esas kazancı bir önceki aya göre yüzde 20'den fazla azalan sigortalılara kısa mesaj yoluyla uyarı gönderilecektir. Tedbir 408.3. Kayıt dışı istihdam Çalışma ve Sosyal 1. Kayıt dışı istihdam ve ücretin ve kayıt dışı ücretle mücadelede Güvenlik Bakanlığı (S), yoğun olduğu sektörler ile küçük veri analizine dayalı risk odaklı GİB, SGK ölçekli işletmelere yönelik yıl denetim faaliyetleri artırılarak prim içerisinde risk analizlerine dayalı tabanı genişletilecektir. denetim faaliyetleri devam etmektedir. Sosyal güvenlik sisteminin sade ve etkin bir yapıya kavuşturulması için istihdam teşvikleri gözden geçirilecek, hizmet sunumunun kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.409) Tedbir 409.1. İstihdam Strateji ve Bütçe 1. İstihdama yönelik teşvik, destek ve teşviklerinden etkin olmayanlar Başkanlığı (S), Çalışma programlar gözden geçirilecek, özel sonlandırılacak, kadın, genç ve ve Sosyal Güvenlik politika gerektiren gruplara yönelik engellilere yönelik teşviklerin Bakanlığı, Hazine ve teşvikler artırılarak teşvik sistemi sade ağırlığı artırılarak teşvik sisteminin o | Maliye Bakanlığı, Sanayi | ve etkin bir yapıya kavuşturulması için Sade ve etkin bir yapıya ve Teknoloji Bakanlığı ortak çalışmalar yapılacaktır. kavuşturulması sağlanacaktır. Tedbir 409.2. Kişilerin etkin bir Çalışma ve Sosyal 1. İşverenlerin SGK nezdinde sosyal güvenlik hizmeti alabilmeleri | Güvenlik Bakanlığı (5), yürütmüş oldukları tüm iş ve işlemlere için Sosyal Güvenlik Kurumu'nun Strateji ve Bütçe tek bir platform üzerinden bilişim teknolojileri kapasitesi Başkanlığı, SGK erişebilmelerine olanak sağlanacaktır. artırılacaktır. Tedbir 409.3. Bürokrasinin Çalışma ve Sosyal 1. Hizmet sunumu etkinliği ve azaltılması ve sigortalılara daha Güvenlik Bakanlığı (S), kurumlar arası koordinasyonun etkin hizmet verilebilmesi amacıyla | SGK, İlgili Kamu güçlendirilmesi amacıyla kamu SGK'nın diğer kurum ve kuruluşlarla | Kurumları kurumlarıyla yapılan veri paylaşımı yaptığı veri paylaşım işlemlerinin protokolleri artırılarak bürokrasi sayısı artırılacaktır. azaltılacaktır. Sosyal güvenlik sistemi, emekli refahının artırılması ve kişilere ilave sağlık güvencesi sağlanması amacıyla tamamlayıcı emeklilik ve sağlık sistemleriyle desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.410) Tedbir 410.1. Genel Sağlık Hazine ve Maliye 1. Tamamlayıcı sağlık sigortasının Sigortası sisteminin Bakanlığı (S), SEDDK yaygınlaştırılmasına yönelik mevzuat sürdürülebilirtiğinin güçlendirilmesi, çalışmaları tamamlanacaktır. kişilere alternatif bir sağlık güvencesi sağlanması ve sağlık hizmet sunumundaki kapasitenin etkin kullanımı için tamamlayıcı sağlık sigortacılığı teşvik edilecektir. Sağlık hizmetlerinde öngörülebilirlik ve sürdürülebilirlik dikkate alınarak ilaç ve tedavi harcamaları daha etkin hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.411) Tedbir 411.1. İlaç ve tedavi Sağlık Bakanlığı (5), 1. Beşeri ve tıbbi ürünlerin piyasada hizmetlerinde daha etkin Hazine ve Maliye bulunabilirliğini ve tedavinin uygun fiyatlandırma mekanizmaları Bakanlığı, Strateji ve maliyetle sürdürülebilmesini oluşturulacaktır. Bütçe Başkanlığı, SGK sağlayacak etkin fiyatlandırma mekanizmalarının oluşturulmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 411.2. Beşeri ve tıbbi Çalışma ve Sosyal 1. Yüksek bütçeli ilaçlar, yenilikçi ürünlerin geri ödeme sisteminde Güvenlik Bakanlığı (S), tedaviler, yetim ilaçlar gibi ürünlerin alternatif modellerin kullanılması Sağlık Bakanlığı, Hazine | geri ödenmesinde alternatif sağlanacaktır. ve Maliye Bakanlığı, modellerden daha fazla Strateji ve Bütçe yararlanılacaktır. Başkanlığı, SGK Tedbir 411.3. Sağlık hizmetlerinin | Çalışma ve Sosyal 1. İlaç geri ödeme listesi değer bazlı finansmanında değer bazlı geri Güvenlik Bakanlığı (S), yöntemlerin de kullanılmasıyla belirli ödeme yöntemlerinin kullanılması Sağlık Bakanlığı, Hazine | aralıklarla gözden geçirilecektir. sağlanacak, ödenen ilaç ve ve Maliye Bakanlığı, tedavilere yönelik düzenli aralıklarla | Strateji ve Bütçe geriye dönük analizler yapılarak Başkanlığı, SGK ödeme listelerinin etkinliği artırılacaktır. Tedbir 411.4. Yurt dışından Çalışma ve Sosyal 1. Yurt dışından temin edilen ilaçlar temin edilen ilaçlar gibi hızlı artış | Güvenlik Bakanlığı (5), | gözden geçirilerek, maliyet etkili gösteren gruplarda harcamalar Sağlık Bakanlığı, olanların ödemeye alınması, ödeme etkinleştirilecektir. Hazine ve Maliye koşullarının revize edilmesi ve Bakanlığı, Strateji ve etkinsiz olanların ödemeden Bütçe Başkanlığı, SGK, | çıkarılması hususunda çalışmalar Türk Eczacıları Birliği yapılacaktır. Tedbir 411.5, Akılcı ilaç Sağlık Bakanlığı (5), 1. Antibiyotikler, solunum sistemi kullanımı teşvik edilerek ilaç ve Üniversiteler, SGK, ilaçları, analjezikler, proton pompa tedavi harcamalarını İlgili Meslek inhibitörleri ve kronik hastalıklarda rasyonelleştirecek tedbirler Kuruluşları kullanılan ilaçlar başta olmak üzere alınacaktır. ilaçların akılcı kullanımını teşvik etmek amacıyla farkındalık, bilgilendirme ve eğitim çalışmalarına devam edilecektir. 2. Akılcı ilaç kullanım konusunda farkındalık çalışmaları yürütülerek yeni reçeteleme göstergeleri belirlenecek ve buna göre analiz, değerlendirme ve izleme çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 411.6. Sağlık Market Hazine ve Maliye 1. DMO üzerinden tedarik edilen uygulamasının kapsamı Bakanlığı (S), Sağlık ilaç, tıbbi malzeme ve tıbbi genişletilerek ilaç ve tıbbi Bakanlığı, SGK, cihazların sayısı artırılacaktır. malzeme tedarik zinciri daha da Üniversiteler güçtendirilecektir. Tedbir 411.7. Sağlık Sağlık Bakanlığı (5), 1. Sağlık hizmetlerinin gereksiz hizmetlerinin gereksiz ve etkin Üniversiteler, SGK, kullanımını önlemeye yönelik olmayan kullanımını önlemeye Özel Hastaneler bilgilendirme faaliyetleri yönelik düzenlemeler yürütülecektir. yapılacaktır. 2. Klinik rehber ve protokollerin çok paydaşlı bir anlayışla üretilmesi, güncellenmesi ve kullanımının yaygınlaştırılması sağlanacaktır. Tedbir 411.8. Sağlık ürün ve Çalışma ve Sosyal 1. Sağlık ürün ve hizmetlerinde hizmetlerinde talep kontrolü Güvenlik Bakanlığı (S), | gereksiz talebi önlemek için katılım daha etkin sağlanacaktır. Sağlık Bakanlığı, SGK | payları daha etkin kullanılacaktır. Tedbir 411.9. Sağlık Çalışma ve Sosyal 1. Sağlık hizmet sunucularının hizmetlerinin geri ödemesinde Güvenlik Bakanlığı (S), | denetiminde yapay zekâ destekli risk analizini ve hizmet Sağlık Bakanlığı, SGK | risk analizi modellerinin sunucularının davranışlarını kullanılmasına yönelik çalışmalar dikkate alan denetim modelleri yapılacaktır. geliştirilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri

2024 (1) |2025 (2)

SGK'ya Yapılan Bütçe Transferlerinin GSYH'ya Yüzde 33

Oranı (3)

Dosya Bazında Aktif-Pasif Oranı (4) Oran

Toplam Prim Tahsilat Oranı 85

| Sosyal Sigorta Kapsamı Yüzde 89 90

89

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sosyal Güvenlik Programının performans göstergelerinden biridir.

(4) Stajyerler, kursiyerler ve çıraklar hariç tutulmuş, kişi sayısı yerine dosya sayısı esas alınmış ve SGDPliter aktif sigortalı kapsamına dâhit edilmiştir. 2.1.8 Kamu İşletmeciliği ve Özelleştirme

a) Amaç

Kamu işletmelerinin faaliyetlerini makroekonomik, sektörel, sosyal politikalarla uyum içerisinde ve kamu maliyesinde sürdürülebilirliği destekleyen bir anlayışla etkin ve verimli bir şekilde sürdürmesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler ve

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar Açıklama

KIT yönetişim reformuna yönelik düzenlemeler hayata geçirilerek KİT'lerde iyi uygulama örnekleri ışığında etkinliği ve verimliliği artıracak kurumsal yönetim anlayışı , güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.413) Tedbir 413.2. Kamu Hazine ve Maliye 1. KİT yönetişim reformu kapsamında | işletmelerinin ve yönetim Bakanlığı (S), İlgili KİT'lerin faaliyetleri ticari olan ve ticari kurullarının hesap Bakanlıklar, Strateji ve olmayan ayrımına göre yeniden verebilirliğinin artırılması Bütçe Başkanlığı sınıflandırılacaktır. amacıyla KİT'lerin statü ve konumları yeniden belirlenecektir. KİT'lerde istihdam politikası insan kaynağı kalitesini ve kurumsal kapasiteyi geliştirecek | şekilde uygulanacaktır. (Kalkınma Planı p.414) Tedbir 414.2. KİT'lerde Hazine ve Maliye 1. Nitelikli personel istihdamı konusunda Bakanlığı (5), Strateji ve özel sektörle rekabet halinde olan, ileri nitelikli personel istihdamı Bütçe Başkanlığı, İlgili teknoloji, Ar-Ge ve bilgi birikimi sağlanacaktır. KİT'ler gerektiren faaliyet alanlarında çalışan KİT'lerde nitelikli personel istihdamını kolaylaştırmaya yönelik hazırlık alışmaları yapılacaktır. Kamu mali disiplinini güçlendirmek amacıyla farklı statülerde yer alan kamu işletmeleri izlenecek, KİT'lerin muhasebe sistemlerinin etkinliği artırılacak ve mali yapıları üçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.416 Tedbir 416.1. 233 sayılı KHK Hazine ve Maliye 1. 233 sayılı KAK haricinde faaliyet haricinde faaliyet gösteren Bakanlığı (S), Strateji ve gösteren ve kamu payı yüzde 50'den kamu işletmelerinde mali Bütçe Başkanlığı, İlgili fazla olan kamu işletmelerinin iştirakleri disiplinin sağlanması ve mali KİT'ler ve bağlı ortaklıkları izlenerek çeyrekler riskin takip edilmesi amacıyla itibarıyla mali ve mali olmayan verileri kuruluşların finansa! ve finansal raporlanacaktır. olmayan bilgilerinin takibi için çerçeve düzenleme yapılacaktır. Tedbir 416.2. KİT'lerin Ulaştırma ve Altyapı 1. TCDD Taşımacılık A.Ş. hat ve tren kamusal ve ticari Bakanlığı (5), Hazine ve | bazında maliyetlerinin etkin bir faaliyetlerinin ayrıştırılmasını Maliye Bakanlığı, şekilde izlenmesine olanak sağlayacak etkin bir maliyet Strateji ve Bütçe sağlayacak maliyet muhasebesi muhasebe sistemine Başkanlığı, TCDD sistemi geliştirecektir. geçilecektir. Taşımacılık A.Ş. Tedbir 416.4. Dijital Hazine ve Maliye 1. 233 sayılı KHK kapsamında faaliyet dönüşüm perspektifiyle Bakanlığı (S), Strateji ve | gösteren KİT'ler ve bağlı KİT'lerin mevcut bilgi sistemi | Bütçe Başkanlığı, KiTler | ortaklıklarına ait mali ve mali altyapısı iyileştirilecektir. olmayan verilerin sistem üzerinden daha etkin takibi sağlanacaktır. KiT'ler tedarik ve satış faaliyetlerini piyasa şartları çerçevesinde kamu maliyesine daha az yük getirecek şekilde kârlılık ve verimlilik esaslarına göre sürdürecektir. Kalkınma Planı p. Tedbir 417.2. KiT'lerin fiyat | Hazine ve Maliye 1. Kİlerin fiyat ve tarifelerinin ticari ve tarifeleri ticari esaslara Bakanlığı (5), Strateji ve | esaslara göre belirlenmesini göre belirlenecektir. Bütçe Başkanlığı, İlgili kolaylaştıracak mekanizmalar tesis KITler edilecektir. Etkin bir piyasa mekanizması oluşturma hedefi doğrultusunda özelleştirme uygulamalarına devam edilecektir, (Kalkınma Planı p.418) Tedbir 418.1. Özelleştirme | Hazine ve Maliye 1. işletme hakkı devri yöntemiyle uygulamalarında uzun vadeli | Bakanlığı (S), İlgili özelleştirilmesi planlanan varlık ve sektörel öncelikler Bakanlıklar, tesislere ilişkin işlemler çerçevesinde ve belirlenmiş Strateji ve Bütçe tamamlanacaktır. bir program kapsamında Başkanlığı, Özelleştirme halka arz dâhil olmak üzere (|| İdaresi Başkanlığı, yeni ve alternatif modeller İlgili KİT'ler kullanılacaktır.

edilecek özelleştirme Başkanlığı, İlgili Kİler | şirket ve varlıkların özelleştirme potansiyeli olan yeni şirket ve işlemlerine devam edilecektir. varlıkların portföye dâhil 3. Araç muayene hizmetlerinin edilmesi sağlanacaktır. özelleştirilmesine yönelik özelleştirme hazırlık çalışmaları yapılacaktır. 4. Özelleştirme kapsam veya programında yer almayan şirket, varlık ve hizmetlerin kapsam ve programa alınmasına yönelik hazırlık çalışmaları yapılacaktır.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri 2023 (2024(1) (2025(2)

Toplam Katma Değer (GSYH'ya Oran)

Satış Hasılatı (GSYH'ya Oran) | Yüzde Ni 3,91 3,22

Toplam Bütçe ve Fon Transferleri (GSYH'ya Oran) | Yüzde 1,16 1,27 Temettü ve Hasılat Payı (GSYH'ya Oran) Yüzde | 0,16 0,10 Yatırım (GSYH'ya Oran) Yüzde 0,59 0,57 | Borçlanma Gereği (GSYH'ya Oran) (3) Yüzde 1,60 1,42

(4) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Bütçe ve fon transferleri hariçtir.

2.2. YEŞİL VE DİJİTAL DÖNÜŞÜMLE REKABETÇİ ÜRETİM

2.2.1. İmalat Sanayii

a) Mevcut Durum

On İkinci Kalkınma Planında yeşil ve dijital dönüşümle rekabetçi üretim eksenlerden biri olarak belirlenmiştir. Bu doğrultuda Planda imalat sanayiinde yatırımı, üretimi, istihdamı ve ihracatı artırmaya yönelik politikalara öncelik verilmiştir. Plan döneminde ihracata dönük, teknoloji yoğun, katma değeri yüksek, yerel kaynakları azami seviyede kullanan, yeşil ve dijital dönüşümü odağına alan bir üretim yapısıyla ülkemiz imalat sanayiinin rekabetçiliğinin artırılması ve önemli bir üretim merkezi haline getirilmesi hedeflenmektedir. On İkinci Kalkınma Planında verimlilik artışını dinamik kılacak teknolojik yenilenmenin hızlandırılması ve istikrarlı büyümenin dinamiği olarak değerlendirilen imalat sanayiinde yapısal dönüşümün sağlanmasına yönelik sektörel (önceliklendirme © yaklaşımı benimsenmiştir. Bu yaklaşımla, imalat sanayii sektörlerinin istihdam, üretim, ticaret, katma değer ve teknoloji düzeylerinin karşılaştırılması ve sektörler arası ileri ve geri bağlantıların analizi sonucunda kimya, ilaç-tıbbi cihaz, makine, elektrikli teçhizat, otomotiv, elektronik ve raylı sistem araçları öncelikli sektörler olarak Planda yer almıştır. Bu sektörler öncülüğünde teknoloji, yenilik, ürün kalitesi ve verimlilik sağlanarak yüksek katma değerli üretimin artırılması hedeflenmektedir. Bu sektörlerin tamamı aynı zamanda yüksek ve orta-yüksek teknoloji sektörleri arasında yer aldığından bunlarda sağlanacak gelişme imalat sanayiinin teknolojik dışa bağımlılığının azaltılmasına ve sanayide yapısal dönüşüme katkı sağlayacaktır. Türk sanayii, 2024'ün ilk yedi ayında küresel durgunluk ortamına rağmen büyümesini sürdürmüştür. Ancak Rusya ve Ukrayna arasındaki savaşın daha da derinleştirdiği küresel enerji krizi, girdi fiyatlarındaki yüksek seyir, tedarik zincirlerinde yaşanan kopmalar ve jeopolitik riskler sebebiyle dünya ekonomisindeki yavaşlama ülkemiz sanayii üzerinde olumsuz baskı oluşturmaktadır. Ülkemiz sanayiinin teknoloji-yoğun ve yüksek katma değerli bir yapıya geçiş hedefi doğrultusunda yeşil ve dijital dönüşüm odaklı yatırımların desteklenmesi, yüksek teknoloji girişimlerinin güçlendirilmesi, sanayi-üniversite-kamu işbirliğinin geliştirilmesi ve planlı sanayi alanlarının genişletilmesi yaklaşımı sürdürülmüştür. İmalat sanayii üretimi 2023 yılında yüzde 2,5 artış kaydetmiştir. Aynı dönemde ihracat yüzde 0,2, ithalat ise yüzde 12 artmıştır. Ocak-Temmuz 2024 döneminde imalat sanayii üretimi, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 0,3 artmıştır. Bu dönemde gıda, petrol ürünleri, kimya, ana metal ve elektrikli teçhizat sektörlerinde üretim artarken diğer imalat sanayii alt sektörlerinde üretim azalmıştır. 2023 yılında ortalama yüzde 76,3 olarak gerçekleşen imalat sanayii kapasite kullanım oranı, 2024 yılının ilk dokuz ayında ortalama yüzde 76 olmuştur. TÜİK Hanehalkı İşgücü Anketi sonuçlarına göre, imalat sanayii istihdamı, Ocak-Haziran 2024 döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 1,3 azalmıştır. TABLO 11: 2- İmalat Sanayii ile İlgili Temel Göstergeler 2020 2021 2022 2023 2024 (1) GSYH İçindeki Payı (Yüzde) 19,1 222 22,1 19,5 17,9 (2) Üretim Artışı (Sabit Fiyatlarla) (Yüzde) (3) 2,0 88 54 2,5 03 İhracat (Milyar Dolar) (4) (6) 159,9 o 2128 240,4 241 140,2 İhracat Artışı (Yüzde) (6) 6,5 330 13,0 0,2 3,7 Toplam İhracat İçindeki Payı (Yüzde) (6) 94,3 94,5 94,6 94,2 94,3 İthalat Artışı (Yüzde) (6) 109 146 268 120 7,0 İthalat (Milyar Dolar) (4) (6) 179,8 (o 2059 2611 2920 161,0 Toplam İthalat İçindeki Payı (Yüzde) (6) 81,9 759 718 80,7 81,1 İmalat Sanayii İstihdam Artışı (Yüzde) 1,4 19 8,8 1,5 -1,3 (2) Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde) 719 766 77,2 76,3 76,0 (5) Kaynak: TÜİK, TCMB, TOBB, EUROSTAT

(1) Ocak-Temmuz dönemi; (2) Ocak-Haziran dönemi; (3) NACE Rev.2'ye göre 2021100 Serisi, (4) 1SIC Rev,4'e göre; (5) Ocak-Eylül dönemi; (6) Genel Ticaret Sistemine göre dış ticaret istatistikleri kullarılmıştır. Toplam ihracat 2023 yılında yüzde 1 artarak 255,6 milyar dolar, imalat sanayii ihracatı ise yüzde 0,2 artarak 241 milyar dolar olmuştur. 2022 yılında yüzde 94,6 olan imalat sanayii ihracatının toplam ihracat içindeki payı, 2023 yılında yüzde 94,2 olarak gerçekleşmiştir. 2024 yılı Ocak-Temmuz döneminde imalat sanayii ihracatı bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 3,7 artış göstermiştir. Bu dönemde imalat sanayii sektörlerinde en fazla ihracat yapan ilk üç sektör sırasıyla otomotiv, ana metal ve gıda sektörleridir. Toplam ithalat, 2023 yılında yüzde 0,5 azalarak 362 milyar dolar, imalat sanayii ithalatı ise yüzde 12 artarak 292 milyar dolar olmuştur. 2024 yılı Ocak-Temmuz döneminde ithatatı en fazla azalan sektörler sırasıyla ana metal, ağaç ürünleri, tekstil, taş ve toprağa dayalı imalat sanayii, kimya, elektronik sektörleridir. Toplam imalat sanayii ithalatı aynı dönemde yüzde 7 azalmıştır. TABLO II: 3- İmalat Sanayiinin İhracat Yapısı Teknoloji Yoğunluğu

Kaynak: TÜİK

2023 yılında yüksek ve orta-yüksek teknolojili sektörlerin toplam imalat sanayii ihracatından aldığı pay bir önceki yıla göre artarken, orta-düşük ve düşük teknolojili sektörlerin payında azalış görülmüştür. Yüksek ve orta-yüksek teknolojili sektörlerin ihracat payındaki artışta özellikle elektronik ürünleri, temel eczacılık ürünleri, motorlu kara taşıtları ve makine imalatının ihracatındaki artışlar etkili olmuştur. Orta-düşük ve düşük teknolojili sektörlerin ihracat payındaki azalışı ise özellikle ana metal, taş ve toprağa dayalı imalat sanayii, deri ürünleri, giyim eşyaları ve plastik ürünleri ihracatındaki azalıştan kaynaklanmıştır. TABLO II: 4- Teknoloji Yoğunluğuna Göre İmalat Sanayiinin Yapısı (Yüzde Pay) Girişim Çalışan İhracat (o İthalat sayısı sayısı Yüksek Teknoloji 0,8 2,8 3,8 Orta-Yüksek Teknoloji 12,0 19,6 36,5 Orta-Düşük Teknoloji 31,7 28,2 28,8 Düşük Teknoloji 55,5 49,5 30,9 Kaynak: 2023 yılı TÜİK verileridir. TABLO II: 5- İmalat Sanayii Yapısal Dönüşüm Göstergeleri 2002 2005 2010 2015 2020 202i 2022 İhracat Birim Miktar Değeri (Dolar/kg) 087 1,36 1,48 1,81 1,0 1,16 1,36 Ticari Kesim Ar-Ge Harcamaları/Ciro (Yüzde) 0,19(1) (0,29 0,35 0,55 0,72 0,70 0,67 İhracatın Dünya İhracatı İçinde Payı (Yüzde, SITC) 063 082 089 10 108 116 119 Katma Değerin Dünya Katma Değeri İçinde Payı (Yüzde) 0,69 1,09 1,11 1,17 1,01 1,13 1,25 Çatışan Başına Katma Değer (Bin TL) 258(1) 25,1 34,5 60,2 149,55 237,7 453,8 İhracatı 5 Milyar Doları Aşan Sektör Sayısı i 5 9 9 12 i3 14 İmalat Sanayi Rekabetçilik Endeksi Sırası 33 31 31 29 28 27 24 Kaynak: UNIDO, Dünya Bankası, TÜİK

(1) 2003 yılı verisidir.

Görece geri kalmış bölgelerde çevresine hizmet verme bakımından merkez olma işlevi taşıyan illerde Cazibe Merkezlerini Destekleme Programı (CMDP) uygulanmasına devam edilmektedir. CMDP 2023 yılı uygulamaları kapsamında OSB altyapılarının güçlendirilmesi, üretim ve istihdam artırıcı faaliyetler ile kültürel miras gibi konularda toplam 1,95 milyar TL bütçeli 41 proje önerisi alınmış olup değerlendirme süreci devam etmektedir. 2025 yılında CMDP uygulamasına sanayi ve teknolojinin geliştirilmesine öncelik verecek şekille devam edilmesi öngörülmektedir. Metropoller dışındaki önemli sanayi, hizmet ve turizm merkezi niteliğindeki şehirlerin uluslararası alanda rekabetçi bir üretim yapısına kavuşması amacıyla Üreten Şehirler Programının uygulanmasına devam edilmektedir. Program kapsamında 2021 yılından bu yana 22 projeye 2024 yılı fiyatlarıyla toplam 227,4 milyon TI. tutarında destek verilmiştir. Programın 2023 yılı uygulaması kapsamında toplam 347 milyon TL bütçeli 26 proje önerisi alınmış olup değerlendirme süreci devam etmektedir. Faaliyette olan özel sektör Ar-Ge merkezi sayısı Eylül 2024 itibarıyla 323'e ulaşmıştır. 57 ilde faaliyet gösteren Ar-Ge merkezlerinin en yoğun olduğu iller İstanbul, Kocaeli, Ankara, Bursa ve İzmir'dir. 45 sektörde faaliyet gösteren bu merkezlerin en yoğun olduğu sektörlerin başında makine ve teçhizat imalatı, otomotiv yan sanayii, yazılım, bilgisayar ve iletişim teknolojileri, tekstil ve elekirik/elektronik gelmektedir. Bu merkezlerde toplam personel sayısı ise 85.839 kişiye ulaşmış olup bunun 623'ü doktora ve üstü eğitime sahiptir. Bu merkezlerde Eylül 2024 itibarıyla 25.994 patent başvurusu bulunmakta olup tescil edilen patent sayısı 13.938'e ulaşmıştır. Eylül 2024 itibarıyla 29 ilde faaliyette olan 333 özel sektör tasarım merkezlerinin en fazla sayıda bulundukları iller Istanbul, Ankara, Bursa ve İzmir'dir. 32 sektörde faaliyet gösteren tasarım merkezlerinin en fazla sayıda faaliyet yürüttüğü sektörlerin başında tekstil, mühendislik-mimarlık, imalat sanayii, makine ve teçhizat imalatı, otomotiv yan sanayii ile medya ve iletişim gelmektedir. Toplam 8.256 kişinin çalıştığı bu merkezlerde Eylül 2024 itibarıyla yapılan patent başvurusu 581'e, tescil edilen patent sayısı ise 277'ye ulaşmıştır. TABLO 11: 6- İmalat Sanayiinde Önemli Sektörler İtibarıyla Üretimdeki ve Dış Ticaretteki Değişim (Yüzde) Üretim (1) İhracat (3) İthalat (3) |. 2023/ 2024/ 2023/ 2024/ 2023/ 2024/ 2022 2023(2) 2022 2023(2) 2022 2023 (2)

Sanayiler

Mobiiya , -8,6 -1,5 -1,8

Kaynak: TÜİK

(1) NACE Rev.2 Sınıflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi (2021100)

(2) Ocak-Temmuz dönemi

(3) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (dolar) dış ticaret 20 Nisan 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7108 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla 3305 sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar'ın 2'nci maddesinin birinci fıkrası (6) bendine Yeşil Dönüşüm Destek Programı tanımı eklenmiştir. Yeşil Dönüşüm Destek Programıyla mevcut sanayi tesislerinin yeşil dönüşümüne yönelik iyileştirmeler, 3305 sayılı Karar'ın Öncelikli Yatırımlar uygulaması çerçevesinde yatırım teşvik sistemi kapsamında desteklenecektir. Program kapsamında, sanayinin yeşil dönüşümüne yönelik enerji verimliliğinin artırılması, sera gazı emisyonlarının önlenmesi, hammadde verimliliğinin artırılması ve atıkların azaltılması gibi uygulamalara öncelik verilecek olup böylelikle imalat sanayiinin yeşil dönüşümüne ve ülkemizin 2053 net sıfır emisyon hedefine ulaşılmasına katkı sağlanacağı değerlendirilmektedir. Programın uygulama usul ve esaslarını belirlemek amacıyla hazırlanan Yeşil Dönüşüm Destek Programı Uygulama Usul ve Esasları Tebliği 26 Temmuz 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. 5973 sayılı İhracat Destekleri Hakkında Karar kapsamında Yeşil Mutabakata Uyum Projesi Desteği 23 Şubat 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmış olup desteğin uygulanmasına ilişkin Genelge 26 Haziran 2024 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Ticaret Bakanlığı tarafından uygulanacak Programda şirketler tarafından Yeşil Mutabakata Uyum Projesi kapsamında alınan belirli danışmanlık hizmeti giderleri beş yıl süreyle, yüzde 50 oranında ve toplam 10 milyon TL'ye kadar desteklenebilecektir. 2010/75/AB sayılı Endüstriyel Emisyonlar Direktifinin uyumlaştırma çalışmaları Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yürütülmekte olup bu kapsamda Endüstriyel Emisyonların Yönetimi Yönetmeliğinin 2024 yılı içerisinde yayımlanması öngörülmektedir. Yönetmeliğin yayımlanmasıyla Sanayide Yeşil Dönüşüm Belgesinin düzenlenmesi planlanmaktadır. Sanayide yeşil dönüşümün desteklenmesi amacıyla Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, KOSGEB, TUBİTAK ve Dünya Bankası arasında Türkiye Yeşil Sanayi Projesi hayata geçirilmiştir. Toplam 450 milyon dolar bütçeye sahip olan ve altı yıl sürmesi planlanan proje kapsamında Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 25 milyon dolar, KOSGEB 250 milyon dolar, TUBİTAK ise 175 milyon dolar bütçe kullanacaktır. Bu kapsamda, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından yeşil dönüşüm ile ilgili farkındalığın artırılması, çeşitli paydaşlarla işbirliğinin geliştirilmesi ve yeşil dönüşüme ilişkin faaliyetlerin görünürlüğünün artırılması amacıyla teknik yardım ve kapasite geliştirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir. KOSGEB tarafından, KOBİ'lerin güneş enerjisi yatırımları ile kaynak verimliliğini artırmaya, atık üretimini azaltmaya, suyun korunması ve sürdürülebilir üretim yöntemlerini uygulamaya yönelik projeleri desteklenecektir. Bu kapsamda KOSGEB tarafından toplamda 637 KOBİ'nin proje desteği onaylanmıştır. TÜBİTAK tarafından ise, firmaların yeşil dönüşüm odaklı Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerinin geliştirilmesi amacıyla yeşil teknolojilerin, ürünlerin veya süreçlerin geliştirilmesi ve yeşil inovasyon faaliyetleri desteklenecektir. Teknoloji tabanlı başlangıç firmaları, KOBİ'ler ve büyük firmaların yanı sıra üniversiteler, araştırma altyapıları ve kamu araştırma merkezleri de bu desteklerden faydalanabilecektir. Destekler, Yeşil Inovasyon Teknoloji Mentörlük Desteği, Sanayide Yeşil Dönüşüm Desteği, Sanayiye Yönelik Ar-Ge ve Yenilik Ağları (SAYEM) Yeşil Dönüşüm Desteği olmak üzere üç farklı bileşen altında açılacak çağrılar kapsamında yürütülecektir. Bu kapsamda 231 proje başvurusu ve 15 platform başvurusu alınmış olup başvurular değerlendirme aşamasındadır. 2023 Sanayi ve Teknoloji Stratejisi Dijital Dönüşüm ve Sanayi Hamlesi bileşeninde yer verilen stratejiler ve eylemler kapsamında işletmelere özel çözümler üretebilmek amacıyla dijital olgunluk seviyelerinin belirlenmesi, sektörel ve işletme büyüklüğüne göre karşılaştırmaların yapılması, yapılan yatırımların etkisinin takip edilmesi için bir dijital dönüşüm olgunluk değerlendirme sistemi oluşturulması çalışmalarına başlanmıştır. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından HIT-30 Programı hayata geçirilmiştir. Program kapsamında, yarı iletkenler, mobilite, yeşil enerji, ileri imalat, sağlıklı yaşam, dijital teknolojiler, haberleşme ve uzay alanlarında stratejik yatırımlar öncelikli olarak desteklenecektir. KOBİ Gelişim Destek Programı (KOBİGEL) kapsamında, ilki 2019 yılında ilan edilen İmalat Sanayiinde Dijitalleşme temalı proje teklif çağrısı 2020, 2021 ve 2022 yıllarında güçlendirilmesi ve imalat sanayi KOBİ'lerinin yerli teknoloji geliştiricilerle işbirliğinin artırılması amaçlanmıştır. İmalat sanayii özelinde büyük veri, nesnelerin interneti, endüstriyel robot teknolojileri, akıllı sensör teknolojileri, yapay zekâya dayalı siber fiziksel akıllı fabrika sistem ve bileşenleri, siber güvenlik, akıllı ve esnek otomasyon sistemleri ve sanal gerçeklik/artırılmış gerçeklik olmak üzere sekiz dijital teknoloji alanı proje teklif çağrısının kapsamına dâhil edilmiştir. Çağrı kapsamında 2022 yılında toplam 373 proje için 409 milyon TL'lik destek onaylanmıştır. 2023 ve 2024 yıllarında ise 298 proje için 259 milyon TL destek ödemesi yapılmıştır. Kredi Garanti Fonu (KGF) kefaletleri özelinde işletmelere toplam 50 destek paketiyle Ağustos 2024 itibarıyla 483 bin firmaya 1,4 trilyon TL ticari kredi hacmine karşılık İ,1 trilyon TL kefalet sağlanmıştır. Sanayide belirli bir rekabet edebilirlik ve sürdürülebilirlik potansiyeli taşıyan, ulusal düzeyde önemi haiz ve ağırlıklı olarak imalat sanayiinde faaliyet gösteren kümelenme teşebbüslerini desteklemek amacıyla Kümelenme Destek Programı uygulanmasına devam edilmektedir. Program kapsamında gerçekleştirilen çağrı dönemlerinde; İstanbul Sağlık Endüstrisi Kümelenmesi (İSEK), Nükleer Sanayi Kümelenmesi (NÜKSAK), OSTİM Yenilenebilir Enerji Kümelenmesi (OSTEK), Sürdürülebilir Ev Tekstili Kümelenmesi (SETEK) ve Eskişehir Kütahya Bilecik Seramik Kümelenmesi (EBK) olmak üzere toplam beş teşebbüs desteklenmektedir. TÜBİTAK TÜSSİDE, Boğaziçi Üniversitesinin geliştirdiği Dijital Dönüşüm Değerlendirme Aracı (D3A)'nın yaygınlaştırılmasına yönelik olarak Dijital Dönüşüm Değerlendirme Modelini oluşturmuştur. Bu modelle işletmelerin dijital dönüşüm olgunluk seviyelerine göre ihracat, verimlilik, sürdürülebilirlik hedefleri doğrultusunda yol haritalarının belirlenmesi, işletme büyüklüğüne ve sektörüne göre karşılaştırmaların yapılması, dijital dönüşüm için yapılacak projeler ve yatırımlara rehberlik edilmesi ve ortaya çıkan verinin analiziyle de kamu politikalarına girdi sağlanması hedeflenmiştir. Model, sertifikalandırılan dijital dönüşüm danışmanları tarafından işletmelere uygulanmaktadır. Mevcut durumda ili danışman gerekli eğitimi başarıyla (otamamlayarak sertifikalandırılmıştır. | İşletmelerin (o aldıklar. bu hizmet KOSGEB tarafından desteklenmektedir. Ayrıca KOBİ'lerin Dijital Dönüşüm Yönetimi Raporunda yer alan uygulama projelerini gerçekleştirmek üzere yapacakları yatırımlar Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ve KOSGEB destek programlarıyla desteklenmektedir. Bununla birlikte büyük ölçekli işletmeleri de içine alacak şekilde modelin geliştirilmesi çalışmaları sürdürülmekte ve yeni danışmanların sertifikalandırılması için eğitim programları geliştirilmektedir. Helal Akreditasyon Kurumunun (HAK) kurumsal altyapısının geliştirilmesine yönelik çalışmalara devam edilmekte ve akreditasyon faaliyetleri sürdürülmektedir. Piyasaya arz edilecek ürün ve hizmetlere yönelik helal belgelendirme hizmeti sunan kuruluşların HAK tarafından akreditasyonunu zorunlu hale getirip aykırı hareket edenlere idari para cezası öngören 7060 sayılı Helal Akreditasyon Kurumu ite İlgili Bazı Düzenlemeler Hakkında Kanun değişikliği 4 Haziran 2023 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Ayrıca 2023 yılında turizmkonaklama alanında ilk akreditasyon denetimlerine ve laboratuvarlar ile kişi belgelendirme kuruluşları da akredite edilmeye başlanmıştır. HAK'a 2024 yılının ilk yarısına kadar 51'i yerli, 66'sı yabancı uygunluk değerlendirme kuruluşundan olmak üzere toplam 176 akreditasyon talebi gelmiştir. Yapılan incelemeler sonucunda 82 akreditasyon kararı alınmıştır. Bu faaliyetler sonucunda ülkemizde toplam 1.300'ün üzerinde helal belgeli üretim tesisi akreditasyon güvencesine kavuşmuştur. Standardizasyon ve kalite sektöründe uluslararası ve bölgesel ticaretin, enerji, ulaşım, çevre yatırımlarının ve kalite, sağlık, hijyen, güvenlik, çevre kaygılarının artması standardizasyonun önemi ve uygunluk değerlendirme hizmetlerine duyulan ihtiyacı artırmaktadır. TSE'nin kalite altyapısının güçlendirilmesi amacıyla laboratuvarların modernizasyonu ve kapasitesinin artırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

b) Amaç

İmalat sanayiinde başta öncelikli sektörler olmak üzere tüm sektörlerde yeşil ve dijital dönüşüm ekseninde rekabet gücünün ve verimliliğin artırılması suretiyle yüksek katma değerli üretim yapısını sağlamak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler İmalat sanayiinde yeşil dönüşüm desteklenecek, döngüsel ve sürdürülebilir üretim uygulamalarının artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.427) Tedbir 427.1. Sürdürülebilir Sanayi ve Teknoloji 1. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi üretim ve yeşil dönüşüm Bakanlığı (5), KOSGEB, kapsamında açılacak Sanayide Yeşil teknolojilerinin benimsenmesi, | TÜBİTAK Dönüşüm Çağrısı ve SAYEM Yeşil geliştirilmesi ve Dönüşüm Çağrısı ile bu alandaki yaygınlaştırılması için Ar-Ge faaliyetlerin desteklenmesine faaliyetleri ve teknoloji devam edilecektir. transferi desteklenecektir. 2. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi kapsamında KOBİ'lerin güneş enerjisi yatırımları ve döngüsel ekonomi alanındaki projeleri desteklenecektir. Tedbir 427.2. Mevcut Sanayi ve Teknoloji 1. OSB'lerin yeşil dönüşümünü OSB'lerde, endüstri Bakanlığı (S), Çevre, destekleyen GES, çevre bölgelerinde (EB) ve küçük Şehircilik ve İklim faboratuvarı, biyogaz tesisi, ileri sanayi sitelerinde (KSS), ortak | Değişikliği Bakanlığı, arıtma, solar enerji aydınlatma gibi kullanıma yönelik yeşi! Enerji ve Tabii Kaynaklar | yeşil dönüşüm projelerine devam dönüşüm projeleri Bakanlığı edilecektir. tasarlanacak, Yeşil OSB ve Yeşil EB'ler yaygınlaştırılacaktır.

sağlayan enerji verimliliği ve Bakanlığı

tasarruf potansiyeli yüksek

teknolojik yatırımlar

desteklenecektir.

Tedbir 427.13. Yeşil Enerji ve Tabii Kaynaklar | 1. TENMAK tarafından desteklenen dönüşüm kapsamında başta Bakanlığı (S), Çevre, kimyasal hidrojen depolama hidrojen değer zinciri Şehircilik ve İklim yöntemine dayalı Ar-Ge faaliyetleri içerisindeki üretim, depolama, kapsamında bir proje Değişikliği Bakanlığı, taşıma ve sanayide kullanım tamamlanacaktır. Sanayi ve Teknoloji süreçleri ile ilgili olarak bileşen, M ekipman ve sistemlerin yerli ve | Bakanlığı milli imkânlarla geliştirilmesi ve ticarileştirilmesi desteklenecektir. İmalat sanayiinde dijital dönüşümün gelişimi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.428) Tedbir 428.2. İmalat , Sanayi ve Teknoloji İ. İmalat sanayiinde faaliyet sanayiinde yer alan KOBİ'lerin | Bakanlığı (S), KOSGEB gösteren KOBI'lerin dijital dönüşüm dijital teknolojileri daha etkin süreçlerindeki finansman maliyetleri kullanması amacıyla azaltılacaktır. bilgilendirilmesi ve desteklenmesi sağlanacaktır. Tedbir 428.4. Verimlilik Sanayi ve Teknoloji 1. Model fabrikaların kurumsal artışı amacıyla kurulan “model | Bakanlığı (5) kapasiteleri güçlendirilecek başta fabrika”ların bölgesel bazda ve KOBİ'ler olmak üzere işletmelere dijital dönüşüme yönelik yeni yalın, dijital ve yeşil dönüşüm hizmetler verecek şekilde odaklı eğitim ve danışmanlık tasarlanması sağlanacak ve hizmeti sunmaları sağlanacaktır. etkinliği artırılacaktır. imalat sanayini geliştirmek ve güçlendirmek, üretimde dışa bağımlılığı azaltmak amacıyla kurumsal kapasite ve veri altyapısı etkin kulianılacaktır. (Kalkınma Planı p.429) Tedbir 429.3. Başta proje Sanayi ve Teknoloji 1. Proje bazlı teşvik bazlı teşvikler olmak üzere Bakanlığı (5), uygulamalarında, ürünün ve tüm devlet yardımlarının ürün | Cumhurbaşkanlığı Yatırım | teknolojinin geliştirilme süreçleri bazlı yapılan çalışmalar Ofisi yakından takip edilerek ürün ve çerçevesinde yürütülmesi, teknolojilerin geliştirilmesine seçilen alanlardaki projelerin yönelik yatırımlar daha yüksek takibi ve yönlendirmesi destek oran ve sürelerle sağlanacak, ürün ve teknoloji desteklenmeye devam edilecektir. geliştirme süreçleri iyileştirilecektir. Imalat sanayiine uygun yatırım yerlerinin yaşam alanlarına erişilebilirlik, beşeri ve sosyal imkânlar gözetilerek geliştirilmesi, artırılması ve tahsis süreçlerinin kolaylaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.430 Tedbir 430.2. Endüstri Sanayi ve Teknoloji 1. Planlı sanayi alanlarının bölgeleri, organize sanayi Bakanlığı (S), Çevre, finansmanı için alternatif modeller bölgeleri, küçük sanayi Şehircilik ve iklim geliştirilecektir. siteleri, hammaddeye erişim, Değişikliği Bakanlığı lojistik, enerji, demiryolu, liman bağlantısı ve çevre boyutu açısındarı tedarik zincirine uygun ve sürdürülebilir şekilde oluşturulması amacıyla alternatif yöntemler geliştirilecektir. imalat sanayiinin ihtiyaçları doğrultusunda etkin desteklerin sağlanması için devlet yardımları gözden geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.431) Tedbir 431.2. Teknoloji Sanayi ve Teknoloji 1. Teknoloji Odaklı Sanayi Hamlesi Odaklı Sanayi Hamlesi Bakanlığı (S), TÜBİTAK, | Programı kapsamındaki Yükselen Programı kritik ürün ve KOSGEB Yenilikçi Teknolojiler Çağrısı teknolojilerin yerli imkânlarla değerlendirme süreçleri geliştirilmesi ve üretilmesi için yürütülecektir. etkin şekilde kullanılacaktır. İmalat sanayiinin ikiz dönüşüm çerçevesinde ihtiyaç duyduğu nitelikli beşeri sermayenin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.432) Tedbir 432.1. Mesleki Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. İhtiyaç duyulan alanlara yönelik eğitimde kamu-özel sektör Sanayi ve Teknoloji özel sektörle işbirliği yapılarak işbirliğinin artırılması, meslek Bakanlığı protokoller hazırlanacak ve liseleri ve meslek yürütülecektir. yüksekokullarının yönetiminde özel sektörün daha etkin rol alması sağlanacaktır. Tedbir 432.3. Mevcut Çalışma ve Sosyal 1. İşgücünün verimliliğini artırmak işgücünün becerilerinin Güvenlik Bakanlığı (S), ve işgücü piyasasında yaşanan geliştirilmesi desteklenecek, Sanayi ve Teknoloji dönüşüme uyumunu sağlamak işgücünde yer almayanların Bakanlığı amacıyla işveren örgütleri ve sanayinin ihtiyaç duyduğu meslek kuruluşları işbirliğiyle becerilerle donatılması kamu- nitelikli işgücü yetiştirmeye özel işbirliğiyle sağlanacaktır. odaklanan aktif işgücü programları uygulanacaktır. İmalat sanayiinin uluslararası rekabet gücünün geliştirilmesine yönelik altyapı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p. Tedbir 433.4. Firmalarımızın | Sanayi ve Teknoloji 1. Standardizasyon alanında dijital tabi olacağı uluslararası Bakanlığı (S) altyapı ve organizasyonel yapının standartlar ve teknik etkinliğini artıracak çalışmalar düzenlemelerin belirlenme yapılacaktır. aşamasında etkin şekilde yer alınarak firsat ve tehditleri dikkate alan bir perspektifle gerekli çalışmaların yapılması sağlanacak, buna yönelik insan kaynağı ve kurumsal kapasite güçlendirilecektir. İmalat sanayiine yönelik tedarik zincirinin güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.434) Tedbir 434.3. Tedarik Ticaret Bakanlığı (S) 1. TUROUALITY! programı zincirinin karbonsuzlaşması ve kapsamında sağlanan yeşil dönüşüm için farkındalık sürdürülebilirliğe yönelik destek ve danışmanlık destekleri kalemleri gözden geçirilecektir. artırılacaktır. Haksız rekabeti önlemek, kaliteyi artırmak için ihtiyaca uygun etkili piyasa gözetimi apılacak ve standart oluşturma altyapısı iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p. Tedbir 435.1. Farklı idareler Ticaret Bakanlığı (5), 1. Piyasa Gözetim ve Denetim tarafından yürütülen piyasa Strateji ve Bütçe Kurumunun teşkilatlanmasına gözetim ve denetim Başkanlığı (S), Sağlık yönelik teşkilat mevzuatının faaliyetlerinin toplulaştırılması, | Bakanlığı, Sanayi ve fonksiyonel çerçevesini belirleme uygulama yeknesaklığının Teknoloji Bakanlığı, çalışmaları yürütülecektir. sağlanması ve mükerrerliklerin | Tarım ve Orman engellenmesi amacıyla Piyasa Bakanlığı, Ulaştırma ve Gözetim ve Denetim Kurumu Altyapı Bakanlığı kurulacaktır. Tedbir 435.4. Standart Sanayi ve Teknoloji 1. Paydaş ve sektör kuruluşları ile çalışma gruplarının ve ayna Bakanlığı (S) işbirliği ve farkındalık çalışmaları komitelerinin etkin çalışması sürdürülecektir. sağlanacaktır. Tedbir 435.5. Sertifikasyon Sanayi ve Teknoloji 1. 2025 yılı hizmet ücretlerinin ve belgeleme hizmetlerine Bakanlığı (S) belirlenmesi aşamasında ilgili tüm uygun fiyatlarla erişim tarafların uygun fiyatlarla kolaylaştırılacaktır. hizmetlere erişimi için gerekli çalışmalar gerçekleştirilecektir. Tedbir 435.6. Türk Sanayi ve Teknoloji 1. İhracatçılarımızın talepleri Standardları Enstitüsü Bakanlığı (S) doğrultusunda yurt dışında tarafından verilen sertifika ve mükerrer test ve belgelendirmenin belgelerin diğer ülkeler ve önüne geçmek üzere ilgili ülkelerde bölgelerde de geçerli TSE belgelerinin tanınmasına olabilmesini sağlayacak yönelik işbirliği faaliyetleri girişimlere ve çalışmalara yürütülecektir. devam edilecektir. Sektörün yeşil ve dijital dönüşümü desteklenecektir. Kalkınma Planı p.438) Tedbir 438.1. Yeşil ve dijital || Sanayi ve Teknoloji 1. Sanayinin yeşil dönüşümünü dönüşüm için sektörel Bakanlığı (5), İlgili Kamu desteklemeye katkı sağlayacak Yeşil ihtiyaçlar belirlenerek gerekli Kurum ve Kuruluşları Dönüşüm Destek Programı etkin yatırımlar teşvik edilecektir. şekilde uygulanacaktır. 2. Dijital Dönüşüm Destek Programı kapsamında desteklenecek ürün listesi hazırlanacaktır. 3. Sektörel ihtiyaçları doğrultusunda mevzuat çalışmaları tamamlanarak yeşil ve dijital dönüşüm yatırımları teşvik edilecektir. Tedbir 438.5. Uçucu organik | Sanayi ve Teknoloji 1. TSE Ankara Kalite Kampüsü ile bileşik ölçümü yapabilecek Bakanlığı (), İlgili Kamu | bağlantılı olarak uçucu organik akredite laboratuvar Kurum ve Kuruluşları bileşik ölçümü yapabilecek akredite kurulacaktır. taboratuvar kurulması hususunda alışmalar yapılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2023 2024(1) | 2025(2)

Imalat Sanayii/GSYH (Cari) Yüzde 19,5 18,5 21,5

İmalat Sanayii İhracatı Milyar Dolar 241 248

Öncelikli Sektörlerin İmalat Sanayii İhracatı 380 295

İçerisindeki Payı

Orta-Yüksek Teknolojili Sanayilerin Imalat Sanayii 366 380 395 Ihracatındaki Payı Yüksek Teknolojili Sanayilerin imalat Sanayii 38 39 42 İhracatındaki Payı Toplam Kredilerde Orta-Yüksek ve Yüksek Teknoloji lann! 10,3 6,2 8,0 Sektörlerinin Payı Türk Eximbank Kredi Hacminde Yüksek ve Orta Yüksek 385 420 Teknolojili Ihracatın Payı Imalat Sanayiinde Çalışılan Saat Başına Üretim Endeksi | 2021-100 100,1 100,9 102,6

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) TÜİK, Küçük ve Orta Büyüklükteki Girişim İstatistikleri 2.2.1.1. Öncelikli Sektörler 2.2.1.1.1. Kimya

a) Mevcut Durum

Kimya sanayiinde üretim 2023 yılında yüzde 6,9 azalmış, 2024 yılı Ocak-Temmuz döneminde ise üretim bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 4,4 artmıştır. Kimya sanayiinde 2023 yılında ithalat bir önceki yıla göre yüzde 15 azalarak 39,4 milyar dolar, ihracat ise yüzde 8,6 azalarak 16,8 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. 2024 yılının Ocak- Temmuz dönemi itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 1,1, ithalat ise yüzde 7,3 azalmıştır. imalat sanayii ithalatı içerisinde 2023 yılı itibarıyla yüzde 13,5 paya sahip kimya sanayiinde büyük ölçekli yatırım ihtiyacı devam etmektedir. Özellikle kauçuk ve plastik ürünleri imalatında kullanılan kimya sanayii ürünleri sektör ithalatının yaklaşık yüzde 35'ini oluşturmaktadır. Sektörde lojistiği uygun yer tahsisi yapılarak petrokimya, plastik, kompozit ve ileri malzeme gibi alanları da içerecek şekilde kimya kümelenmelerinin oluşturulması sektörün daha yüksek katma değerli bir yapıya dönüştürülmesine imkân verecek ve firmaların rekabet gücü ile yeni yatırımların artırılması konularında sektöre avantaj sağlayacaktır. Rafineri-petrokimya entegrasyonunu sağlayacak enerji ve petrokimya alanında önemli bir üretim merkezi olması planlanan Ceyhan Enerji İhtisas Endüstri Bölgesi master plan çalışmaları tamamlanmış, imar planları ve parselasyon planları onaylanmıştır. Bölgenin ilk yatırımcısı konumundaki Ceyhan Polipropilen Üretim Anonim Şirketine, Sentetik Kauçuk ve Plastik Hammaddeleri İmalatı yatırımı yapmak üzere yer tahsisi yapılmış olup inşaat çalışmaları devam etmektedir. Hammadde depolama ve sivi dökme yük iskelesi ile yatırımcıların ihtiyacı olacak kuru yük, proje kargosu, konteyner elleçlemek için gerekli olan liman ve yardımcı tesisler projelerini gerçekleştirmek üzere bölgenin yönetici şirketine yer tahsisleri yapılmış olup inşaat çalışmaları devam etmektedir. Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğünün (Eti Maden) Bandırma tesislerinde 800 ton/yıl üretim kapasiteli ferrobor üretim tesisinin yapım çalışmaları devam etmekte olup 2025 yılı ilk çeyreğinde performans testleri gerçekleştirilerek tesisin devreye alınması planlanmaktadır. Eskişehir Kırka'da 600 ton/yıl kapasiteli Lityum Karbonat Üretim Tesisi kurulması için proje çalışmaları sürdürülmekte olup 2024 yılı içerisinde söz konusu tesisin yapım ihalesinin gerçekleştirilmesi planlanmaktadır.

b) Amaç

Katma değeri yüksek rekabetçi ve sürdürülebilir ürünlerin üretilmesi, yeşil ve dijital dönüşüme uyumlu entegre yatırımların yapılmasıyla ülkemizin dünya üretim ve ihracatındaki payının artırılarak ithalat bağımlılığının azaltılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Sektöre yönelik hazırlanacak strateji çerçevesinde kümelenmenin ve büyük ölçekli yatırım imkânlarının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.437) Tedbir 437.3. Ceyhan Enerji | Sanayi ve Teknoloji 1. Ceyhan Enerji İhtisas EB Yönetici İhtisas Endüstri Bölgesinde Bakanlığı (5), Ilgili Kamu Şirketinin sorumluluğunda; hammadde büyük ölçekli yatırımlar Kurum ve Kuruluşları depolama ve sıvı dökme yük iskelesi tamamlanarak entegre üretim projesi ile yatırımcıların ihtiyacı olacak yapısı kurulacaktır. kuru yük, proje kargosu, konteyner elleçlemek için gerekli olan liman ve yardımcı tesisler yatırımı kapsamında proje ve inşaat çalışmaları sürdürülecektir. Kimya sanayinde yerli hammadde kullanımı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.439) Tedbir 439.2. Kimyasal Sanayi ve Teknoloji 1. TÜBİTAK BUTAL ile imzalanan analizlerin kalitesinin Bakanlığı (S), Çevre, mutabakat çerçevesinde üretimi artırılmasına yönelik kullanılan | Şehircilik ve İklim kararlaştırılan beş adet sertifikalı (sertifikalı) referans Değişikliği Bakanlığı, Tarım | referans malzemenin işleme çalışmaları malzemelerin ulusal ve Orman Bakanlığı tamamlanarak homojenlik ve kararlılık kaynaklarla üretimi testlerinde kultanılacak yöntemler sağlanacaktır. geliştirilecek ve ölçümler yürütülecektir. 2. Kimyasal analizlerin kalitesinin artırılmasına yönelik kullanılan ve dışa bağımlılığımızın yüksek olduğu sertifikalı referans malzemelerin ulusal kaynaklarla üretimi çalışmaları yürütülecektir.

güçlendirilecektir. geliştirilmesi, mevcutların iyileştirilmesi ve kullanım alanlarının yaygınlaştırılmasına yönelik en az üç yeni Ar-Ge ve Ür-Ge projesi başlatılacaktır. 3. Bor ve bor türevlerine yönelik Ar-Ge çalışmalarının etkin bir şekilde yürütülmesini teminen insan kaynağı altyapısının geliştirilmesini sağlamak üzere ilgili personelin üç adet uygulamalı eğitim alması sağlanacaktır. 4. Sodyum bor hidrür üretim tesisi kurulumunun yüzde 85'i tamamlanacaktır. 5. 2.500.000 ton bor ürünleri satışı yapılacaktır. Tedbir 439.6. Nadir toprak Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Eskişehir Kırka'da 600 ton/yıl elementleri ve lityum üretim Bakanlığı (S), Eti Maden, kapasiteli lityum karbonat üretim teknolojilerinin geliştirilmesi ve | İlgili Kamu Kurum ve tesisinin kurulumunun yüzde 20'si bu alanda büyük ölçekli üretim | Kuruluşları tamamlanacaktır. tesisinin faaliyete geçirilmesi sağlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2023 2024 (1) 2025 (2)

Üretim Endeksi | 2021x100 95,6 99,4 108,4

İhracat Milyar Dolar

İthalat Milyar Dolar

İmalat Sanayii İhracatı İçindeki Pay

Kaynak: TÜİK, TCMB

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.1.1.2. İlaç ve Tıbbi Cihaz

a) Mevcut Durum

İlaç sanayiinde üretim 2023 yılında yüzde 2,7 artmış, Ocak-Temmuz 2024 döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 5,2 azalmıştır. İlaç sanayiinde 2023 yılında ithalat bir önceki yıla göre yüzde 8,8 artarak 5,4 milyar dolar, ihracat ise yüzde 15,8 artarak 2,2 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Ocak-Temmuz 2024 dönemi itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 1,9 ve ithalat yüzde 4,9 artmıştır. 2023 yılında Türkiye ilaç pazarı hastane ve eczanelerde değer bazında yüzde 90,9 büyümeyle 222,5 milyar TL'ye ulaşmıştır. Kutu bazında ise yüzde 4,42 büyümeyle 2,76 milyar kutu satışı gerçekleşmiştir. 2024 yılının ilk yedi ayında kutu bazında 1,5 milyar kutu satışı gerçekleşmişken bu rakam değer bazında 189,4 milyar TL'ye ulaşmıştır. İlaçta yerel üretim çalışmalarıyla 2016'da imal ilaç oranı kutu bazında yüzde 75, değer bazında yüzde 42 iken; bu oran 2023 yılı verilerine göre kutu bazında yüzde 90,6; değer bazında yüzde 57,8 olarak gerçekleşmiştir. 2024 yılının ilk yedi ayında imal ilaç oranı kutu bazında yüzde 90,9; değer bazında ise yüzde 56,8 olarak gerçekleşmiştir. Uygulanan politikalar sonucunda üretim tesislerinin kapasite kullanım oranı artmakta ve buna bağlı olarak istihdamda artış yaşanmaktadır. Dünya tıbbi cihaz pazarı 2023 yılında 530 milyar doları aşmıştır. 2023 yılı itibarıyla Türkiye'nin tıbbi cihaz alanındaki dış ticaret hacmi yaklaşık 3,7 milyar dolara ulaşmıştır. Sektör ihracatı, 2017 yılında 533 milyon dolar iken 2023 yılında 1,25 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Türkiye tıbbi cihaz sektörünün 2017 yılındaki ihracatın ithalatı karşılama oranı yüzde 23 iken, 2024 yılının ilk yarısında bu oran yüzde 48 olarak gerçekleşmiştir. Yerli üretimi (destekleyici o politikalarla (birlikte sektör ihracatında artış sağlanması hedeflenmektedir.

b) Amaç

İlaç ve tıbbi cihaz sektöründe kamu alımlarının kaldıraç etkisinden yararlanılarak küresel pazardaki rekabet gücümüzü artırmak, ithalat bağımlılığını azaltmak ve arz güvenliğini sağlamak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

sz N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Aşı başta olmak üzere ilaç ve tıbbi cihaz sektöründe üretim, Ar-Ge ve ihracat altyapısı desteklenecek ve arz güvenliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.441) Tedbir 441.1. Aşı gibi kritik | Sağlık Bakanlığı (S) 1. Yeni aşı adjuvanlarının önem arz eden ürünlere geliştirilmesine yönelik Ar-Ge, yönelik sektörde arz laboratuvar koşullarında uyumluluk ve güvenliğinin etkin klinik güvenlik çalışmaları sağlanması için klinik gerçekleştirilecektir. araştırmalar 2. Klinik araştırmalar sertifikasyon desteklenecektir. programının altyapısını oluşturacak işbirlikleri ve protokoller hazırlanacaktır. 3. Aşı, ilaç tanı kiti vb. alanlarda klinik araştırmaları desteklemek amacıyla proje çağrıları açılacaktır. Tedbir 441.2. Bağışıklık Sağlık Bakanlığı (5) 1. Aşı ve olası aşı adaylarının Ar-Ge ve kazandırma programı Ür-Ge süreçleri dâhil antijen, protein, kapsamındaki aşıların kalıntı tespit, tayin ve kalite testlerinin ülkemizde üretilebilmesi yapılabileceği laboratuvar altyapısı sağlanacaktır. geliştirilecektir. 2. Çocukluk çağı hastalıklarına bağışıklık kazandırılması amacıyla aşı üretilebilmesine yönelik ekosistem ve işbirliği çağrı programları açılacaktır. Tedbir 441.3. Yeni aşıların | Sağlık Bakanlığı (5), 1. Aşı ve ilaç teknolojilerine yönelik ve ilaçların üretilebilmesini TÜSEB projeler desteklenerek Ar-Ge personel ve kendine yeterliliğin istihdamı artırılacaktır. sağlanmasını desteklemek üzere aşı ve ilaç teknolojisine özgü fiziki ve beşeri kapasite geliştirilecektir. Tedbir 441.4. Aşı ile ilaç, Sanayi ve Teknoloji 1. Sert Doku Onarımı için tıbbi cihaz ve tanı amaçlı Bakanlığı (S) Nanokompaozit Biyomalzemelerin moleküllerin geliştirilerek Geliştirilmesi Projesi kapsamında pilot ölçekli üretiminin biyobozunur davranış gösteren yapılması sağlanacaktır. piezoelektrik seramiklerin üretilmesi çalışmalarına devam edilecektir. 2. Uluslararası projeler ve çağrı tabanlı proje başvuruları yapılacak olup yürütülen 1004 destek programlarının çıktılarını ürüne dönüştürebilecek farklı projeler yürütülecektir. Tedbir 441.5. Aşı, ilaç, Sanayi ve Teknoloji 1. Aşı, ilaç, tıbbi cihaz, referans tıbbi cihaz, referans Bakanlığı (S), Sağlık malzeme, tanı kiti ve yapay zekâ malzeme, tanı kiti ve yapay | Bakanlığı tabanlı sağlık teknolojilerine yönelik zekâ tabanlı sağlık girişimciliğe özel proje destek çağrıları teknolojilerinin açılacaktır. geliştirilmesine yönelik özel 2. Sağlık Bakanlığı ile birlikte sağlık ve sektör ile işbirliği oluşturarak biyoteknoloji alanında faaliyet girişimcilik faaliyetleri gösteren girişimlere özel kurulacak desteklenecektir. hızlandırma merkezinde girişimlerin doğrulama süreçleri, test ve laboratuvar ihtiyaçları, regülasyon süreçleri gibi konularda bilgilendirme, yönlendirme ve danışmanlık hizmetlerine devam edilecektir. 3. Öncelikli biyoteknolojik ilaç adayları için ürün portföyü oluşturulması doğrultusunda çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 441.8. Hedef ilaç Ticaret Bakanlığı (S) 1. İlaç ve tıbbi cihaz sektörü toplantı ihracat pazarlarında firma ve etkinliklerinde şirket birleşme ve satın alınması satın alma faaliyetleri konularında özendirilecektir. bilgilendirme çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 441.10. İlaç ve Ticaret Bakanlığı (S) 1. Tıbbi cihaz sektöründe faaliyet tıbbi cihaz ürün grupları ve gösteren şirketlerin AB'ye ihracatta hedef pazarlar özelinde zorunlu olarak gerçekleştirmekle ihracat stratejileri yükümlü oldukları MDR (Medical belirlenecektir. Device Regulation) kapsamındaki kayıt işlemleri Pazara Giriş Belgesi Desteği kapsamına dâhil edilmiş olup desteklemelere başlanacaktır. 2. İlaç ve tıbbi cihaz sektöründe faaliyet gösteren işbirliği kuruluşları ve firmalar tarafından gerçekleştirilecek olan milli katılımlı veya bireysel katılımlı fuarlar, sektörel alım ve ticaret heyetleri özendirilecektir. Tedbir 441.13. İlaç Tarım ve Orman 1. Kültüre alınan tıbbi aromatik hammaddesi olarak Bakanlığı (5), Sağlık bitkilerin ilaç hammaddesine yönelik kullanılabilecek tıbbi Bakanlığı, TMO ürün geliştirme çalışmaları yapılacaktır. aromatik bitki kaynakları tespit edilecek, ilaç sanayiinin üretim sürecinde değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. İlaç ve tıbbi cihaz sektöründe katma değeri yüksek yerli üretim ve ihracatı artırmak üzere kurumsal yapılanma güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.442) Tedbir 442.1. İlaç ve tıbbi Sağlık Bakanlığı (5), 1. Tıbbi cihaz sektörünün gelişimine cihaz sektöründe yerli üretim Sanayi ve Teknoloji katkı sağlamak üzere üretim, ihracat ve süreci uluslararası Bakanlığı, Ticaret ithalat verilerinin sağlıklı olarak elde yükümlülükler de gözetilerek Bakanlığı edilebilmesi için ilgili kurumlarla veri yeniden ele alınacak, yatırım, paylaşımının sağlanmasına yönelik üretim ve ihracatın artırılması çalışmalar yürütülecektir. ile teknolojinin geliştirilmesi 2. İlaç ihracatının hızlı ve güvenli şekilde için kurumlar arası gerçekleşebilmesi için Tek Pencere koordinasyon etkin bir Sistemi entegrasyon çalışmaları biçimde sağlanacaktır. yürütülecek olup yerli üretim ve ihracatın artırılması ile teknolojinin geliştirilmesi için kurumlar arası koordinasyon sağlanacaktır. Tedbir 442.2. Türkiye İlaç ve | Sağlık Bakanlığı (S) 1. Ulusal Kontrol Laboratuvarının DSÖ Tıbbi Cihaz Kurumunun tarafından listelenen ön yeterli uluslararası alanda tanınırlığını laboratuvarlar (WHO PO Lab) arasında artırmak amacıyla uluslararası yer alması sağlanarak uluslararası üyelik ve işbirliklerinde aktif tanınırlığı artırılacaktır. rol oynanacak, yeni işbirlikleri gerçekleştirilecektir. Tedbir 442.3. İlaç ve tıbbı Sanayi ve Teknoloji 1. Akılı Yaşam ve Sağlık Ürün ve cihaz sektörünün üretiminde Bakanlığı (5), İlgili Kamu Teknoloji Yol Haritasında yer alan ilgili yurtiçinde üretilen hammadde | Kurum ve Kuruluşları eylemin çıktıları değerlendirilerek teşvik ve ara malı kullanımı teşvik edilecek hammadde ve ara malları edilecek ve ulusal hammadde belirlenecek ve bu çerçevede ürüne ve ara malı üretim planı uygun teşvik mekanizması oluşturulacaktır. geliştirilecektir. Tedbir 442.4. Laboratuvar, Sağlık Bakanlığı (S) 1. Sağlık Tesisleri Yönetimi Uygulaması test ve ekipmanı envanterinin kapsamında geliştirilecek alt modülle oluşturulmasına yönelik tüm ünite ve cihazların performans internet tabanlı bir sistem ölçümleri yapılacaktır. eliştirilecektir. Tedbir 442.5. İlaç ve tıbbi Ticaret Bakanlığı (S), 1. Tıbbi cihazların gümrük iş cihaz sektörüne yönelik dış Sağlık Bakanlığı süreçlerindeki takibine yönelik sistem ticaret veri altyapısı kamu iyileştirmeleri yapılacaktır. kurumları arasında eşgüdüm sağlanarak geliştirilecektir. Tıbbi cihaz sektöründe uluslararası standartlara uygun yatırım, üretim ve ihracat kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.443) Tedbir 443.2. Tıbbi Sağlık Bakanlığı (5) 1. Tıbbi cihazların izinsiz satış, reklam ve cihazlarla ilgili mevzuat tanıtım faaliyetlerine ilişkin olarak altyapısı ulusal ihtiyaçlar caydırıcılığı artırmak amacıyla ihtiyaç doğrultusunda yeniden duyulan yasal düzenlemenin yapılması düzenlenecek ve için çalışmalar yürütülecektir. güçlendirilecektir. 2. Tıbbi cihaz satış ve uygulama merkezlerine ilişkin mevzuat ihtiyaçlar doğrultusunda güncellenecektir. Tedbir 443.4. Dijital sağlık Sağlık Bakanlığı (S) 1. Başta yoğun bakım ünitelerinde uygulamalarının sağlık bulunan cihazlar olmak üzere sağlık sistemimize entegrasyonuyla tesislerinde tanı, tedavi ve izlem amaçlı ilgili düzenlemeler yapılacaktır. kullanılmakta olan tüm dijital cihazlardan elde edilen sağlık verilerinin ilgili kişinin elektronik sağlık dosyasına kayıt edilmesi için gerekli çalışmalar yürütülecektir. 2. Yeni tedarik edilecek tanı, tedavi ve izlem amaçlı kullanılacak dijital cihazların elektronik ortama veri aktarabilen özelliklere sahip olması ve cihazların sağlık tesislerindeki diğer sistemlerle enteğre çalışması sağlanacaktır. 3. İnternet erişimi olmayan durumlarda mobil uygulama üzerinden e-reçete düzenlenmesi sağlanacaktır. Ülkemizin biyoteknolojik ilaçların üreticisi ve ihracatçısı olma hedefine katkı sağlayacak şekilde ruhsatlandırma, fiyatlandırma ve geri ödeme ile Ar-Ge, yatırım ve ihracata yönelik devlet yardımları gözden geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.444 Tedbir 444.1. İlaç, tıbbi Sağlık Bakanlığı (S) 1. Sağlık hizmetlerinde ve Ar-Ge cihaz ve biyoteknolojik faaliyetlerinde kullanılan, katma değeri ürünlere yönelik test, yüksek ve dışa bağımlılığı bulunan sertifikasyon ve ürünlerin tespitine yönelik “adi ihtiyaçlar ruhsatlandırma alanında envanterine” ilişkin bir veri tabanı uluslararası akreditasyona oluşturulacaktır. sahip test ve analiz altyapısı oluşturulacaktır. Tedbir 444.4. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı (5) 1. Beşeri Tıbbi Ürünler Öncelik geliştirilen biyoteknolojik Değerlendirme Kurulu Çatışma Usul ve ilaçlara ait ruhsat başvuruları Esaslarına İlişkin Kılavuz kapsamında piyasa arz süreçleri göz avantaj sağlayan yenilikçi ve önünde bulundurularak biyoteknolojik ürünler öncelikli bir biçimde önceliklendirilecektir. değerlendirilecektir. Tedbir 444.5. İlaca erişimin | Sağlık Bakanlığı (S), 1. Patent süresi dolan veya yakın artırılması amacıyla patent Sanayi ve Teknoloji zamanda dolacak ilaçlarla ilgili tespit kuralları göz önünde Bakanlığı çalışmaları gerçekleştirilecektir. bulundurularak patent süresi yeni dolan veya yakın sürede dolacak biyoteknolojik ilaçların ülkemizde üretilmesi için mali ve altyapı destek mekanizmaları oluşturulacaktır. Ürün geliştirme ve talep planlamasında sağlık hizmet sunumu verisinden yararlanılacaktır. Kalkınma Planı p.445) Tedbir 445.1. Sağlık hizmeti | Çalışma ve Sosyal 1. Yapılacak veri analizleri sonucunda ve harcamalarına yönelik Güvenlik Bakanlığı (5), ihtiyaçlar doğrultusunda yeni SUT anonimleşmiş veriler işlenerek | Hazine ve Maliye kodlarının planlaması yapılacaktır. uzun vadeli ihtiyaç planları Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı hazırlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2023 2024(1) 2025 (2)

Üretim Endeksi 2021-100 113,0 109,8 119,7

Milyar Dolar

İthalat Milyar Dolar | 54| o0 56,0 60)

İmalat Sanayli İhracatı İçindeki Pay Yüzde 0,9 0,9 0,9

Kaynak: TÜİK, TCMB

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.1.1.3. Elektronik

a) Mevcut Durum

Elektronik sektörünün üretimi 2023 yılında bir önceki yıla göre yüzde 23,7, Ocak- Temmuz 2024 döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 6,8 azalış göstermiştir. Sektörün kapasite kullanım oranı 2023 yılında ortalama yüzde 80,1 iken, 2024 yılı ilk sekiz ayında ise ortalama yüzde 74,6 olarak gerçekleşmiştir. 2023 yılında sektörün ihracatı bir önceki yıla göre yüzde 22,1, ithalatı ise yüzde 26,4 artış göstermiştir. Ocak-Temmuz 2024 döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 1,9, ithalat ise yüzde 7,9 azalmıştır.

b) Amaç

Ar-Ge'ye dayalı, rekabetçi, yüksek katma değerli ve yüksek teknolojili ürünlerin üretiminin ve ihracatının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika /Tedbir Sorumlu/ Işbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler 5G ve ötesi teknolojiler başta olmak üzere yerli elektronik haberleşme şebeke ve altyapı bileşenlerinin Ar-Ge ve üretim faaliyetleri desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.450) Tedbir 450.1. 5G ve ötesi Ulaştırma ve Altyapı 1. 5G alanında yerli ve milli teknolojilerde sanayi, tarım, Bakanlığı (5), İlgili Kamu teknolojilerin geliştirilmesi için ulaşım, enerji gibi dikey Kurum ve Kuruluşları yerli elektronik haberleşme sektörlerin gereksinimlerinin şebeke altyapı bileşenlerine Aruçtan uca karşılanmasına Ge desteği verilecektir. yönelik çalışmalar yapılarak cihaz ve uygulamalar geliştirilecektir. Tedbir 450.2. 5G baz Ulaştırma ve Altyapı 1. 5G alanında yerli ve milli istasyonlarının yerli üretimi Bakanlığı (5), İlgili Kamu teknolojilerin geliştirilmesi ile baz desteklenecek, kurulumu Kurum ve Kuruluşları istasyonlarının yerli üretimi yaygınlaştırılarak altyapı desteklenerek kurulumunun yetersizlikleri giderilecektir. yaygınlaştırılması ve altyapı yetersizliklerinin giderilmesi için Ar-Ge desteği verilecektir. Yarı iletkenler ve bileşenleri teknolojilerinin geliştirilmesi sağlanacak ve bu alandaki yatırımlar desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.451) 1. Yeni kurulacak Yarı İletken Tedbir 451.1. Sanayi ve Teknoloji Mikroelektronik alanında Bakanlığı (5), TÜBİTAK Enstitüsü ve çip tesisi inşaat tasarım ve üretim altyapısının (temiz oda) ihalesi güçlendirilmesi sağlanacaktır. gerçekleştirilecek, inşaat ve temiz oda kurulum işleri tamamlanacaktır. 2. Hazırlanan temiz oda yerleşim planı ve altyapı gereksinimleri (elektrik, su, gaz hatları, gücü) gözden geçirilerek bunlara son hali verilecektir. 3. Gihaz alım işleri için sözleşme imzalanacaktır. Yapay zekâ, siber güvenlik, kuantum bilişim ve nesnelerin interneti gibi alanlardaki yeniliklere uyum sağlanacak ve bu alanlardaki yetkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.452) Tedbir 452.1. Yapay zekâ ve | Sanayi ve Teknoloji 1. Dijital ikiz platformu çeşitli nesnelerin interneti Bakanlığı (5), TÜBİTAK özellikleriyle analitik işlemler ekosistemlerinde kullanılan yaparak performans takibi ve donanım ve yazılım ürünlerinin sorun giderme gibi faaliyetleri yerli imkânlarla üretilmesi destekleyecek şekilde desteklenecektir. geliştirilecektir. 2. Kullanıcı dostu arayüze sahip IoT verilerini tek bir platform üzerinde toplamaya ve yönetmeye imkân sağlayacak ölçeklenebilir ve güvenli bir ToT platformu geliştirilecektir. 3. Mikroservis mimarisine dayanan kubernetes tabanlı ve açık kaynak büyük veri teknolojilerinin kullanıldığı büyük veri platformu geliştirilecektir. 4. Makine öğrenmesi modellerinin geliştirilmesini ve kaydedilmesini mümkün kılan nitelikli bir makine öğrenmesi latformu geliştirilecektir.

d) Hedefler

İ Performans Göstergeleri | Sirim (2023 2024(1) | 2025(2) Üretim Endeksi 2021x100 138,7 128,5 140,1 İhracat Milyar Dolar 3,6 3,7 4,0 İthalat Milyar Dolar İ 20,4 17,3 18,7 İmalat Sanayli İhracatı İçindeki Pay Yüzde — | 1,5 1,5 1,5 Kaynak: TUİK, TCMB

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

2.2.1.1.4. Makine

a) Mevcut Durum

Makine sanayiinde 2023 yılı yurt içi üretimi 37,1 milyar dolar olarak gerçekleşmiş olup üretim bir önceki yıla göre yüzde 29,7 artmıştır. Ocak-Temmuz 2024 döneminde bu sektörde üretim endeksi 110,9 olarak gerçekleşmiş olup 2023 yılının aynı dönemine göre yüzde 7,1 düşmüştür. Makine imalat sanayiinde kapasite kullanım oranı 2023 yılında yüzde 75,2 olarak gerçekleşmiştir. Makine sanayiinde ihracat 2022 yılındaki 15,8 milyar dolar düzeyinden 2023 yılında yüzde 15,8 artarak 18,3 milyar dolara yükselmiştir. Sektör ithalatı 2023 yılında yüzde 20,5 artarak 31,2 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Ocak-Temmuz 2024 döneminde sektör ihracatı yüzde 2,9 artmış, ithalatı yüzde 2,2 azalmıştır. Bir önceki yılın aynı dönemine göre motor ve türbinler, tarım ve orman, gıda ve içecek ile tekstil-giyim makineleri ihracatında yüksek oranlı artışlar gerçekleşmiştir. Yurt içi talebe bağlı olarak endüstriyel fırın ve ocaklar, tarım ve orman, metalürji, tekstil-giyim ve diğer özel amaçlı makinelerin ithalatında yüksek oranlı düşüşler gerçekleşmiştir.

b) Amaç

Makine sektöründe verimlilik ve dayanıklılık artırılarak rekabetçi ve teknoloji düzeyi yüksek üretim altyapısının geliştirilmesi, ikiz dönüşümün sağlanması ve ürün yerlileştirmesi ile küresel pazardan alınan payın artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Yapılacak Karlar ve Projeler

#w N Sorumlu/Işbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Makine sektörünün Ar-Ge ve yenilik kapasitesi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.458 Tedbir 458.5. Sanayi ve Sanayi ve Teknoloji 1. Ar-Ge ve Tasarım Merkezleri Teknoloji Bakanlığı destekli Bakanlığı (5), İlgili değerlendirme ve denetim makine sektörü Ar-Ge ve tasarım | Kamu Kurum ve komisyonlarında üç Ar-Ge ve merkezlerinin niteliklerinin Kuruluşları Tasarım Merkezine öncelikli konulara iyileştirilmesine yönelik ilişkin görevler verilerek niteliksel programlar tasarlanacaktır. açıdan gelişimleri desteklenecektir. Kamu alımları ve devlet yardımlarının sektörün gelişimine katkısı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.459) Tedbir 459.6. İşletmelerin Sanayi ve Teknoloji 1. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi dijital ve yeşil dönüşümleri yerli || Bakanlığı (S), İlgili kapsamında açılacak proje çağrıları teknoloji ve teçhizatın Kamu Kurum ve ile işletmelerin dönüşümü geliştirilmesi ve kullanılması Kuruluşları desteklenecektir. yoluyla desteklenecektir.

d) Hedefler

Birim 2024(1) | 2025(2)

Üretim Endeksi 2021100 123,8 114,1 124,4

İhracat Milyar Dolar 20,6

İthalat Milyar Dolar 31,2 28,2 30,5

| İmalat Sanayii İhracatı İçindeki Pay Yüzde 7,6 7,6 77 Kaynak: TÜİK, TCMB

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.1.1.5. Elektrikli Teçhizat

a) Mevcut Durum

Elektrikli teçhizat sektöründe 2023 yılında bir önceki yıla göre sektörel üretim endeksi yüzde 10,3, ithalat yüzde 29,3, ihracat yüzde 5,5 artmıştır. Ocak-Temmuz 2024 döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre sektörel üretim endeksi yüzde 5,2, ithalat yüzde 0,7 azalırken ihracat yüzde 3,8 artmıştır. Ev aletleri imalatında Ocak-Temmuz 2024 döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ithalat yüzde 0,6 artmış, ihracat ise yüzde İ,i azalmıştır. Türkiye Beyaz Eşya Sanayicileri Derneği verilerine göre bir önceki yılın aynı dönemine göre altı ana üründe miktar bazında üretim yüzde 3 ve iç satışlar yüzde 10 artmıştır.

b) Amaç

Elektrikli teçhizat sektöründe yüksek katma değerli ürünler üretilerek yerlileşmenin artırılması, sürdürülebilirliğin sağlanması, uluslararası marka oluşturulması ve uluslararası ürün standartları hazırlanmasında söz sahibi olunması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

pa : Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politka/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Elektrikli ev aletleri sektörünün AB standart ve uygulamalarına uyumu sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p. 466) Tedbir 466.1. “Avrupa Enerji Ticaret Bakanlığı (S) 1. Avrupa Enerji Etiketleme Ürün Veri Tabanı”na Etiketleme (EPREL) dâhi! olunması sağlanacaktır. veritabanına ticari sır ve kişisel verilerin korunması bağlamında gerekli güvenceler sağlanarak ülkemizin erişimi için Avrupa Komisyonu nezdindeki çalışmalara devam edilecektir. Sektörün döngüsel ekonomiye yönelik yol haritası belirlenecektir. (Kalkınma Planı p. 467) Tedbir 467.1, Elektrikli ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Yeşil Mutabakat elektronik eşya ve bileşenlerinde (S), Ticaret Bakanlığı kapsamında, AB mevzuat eko tasarım gerekliliklerinin uyumlaşmasına paralel uygulanması sağlanacaktır. olarak ürün denetim ve | gözetimleri yürütülecektir. Tedbir 467.4, Sanayide kullanılan | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Sanayide kullanılan verimsiz elektrik motorlarının (S) verimsiz elektrik verimli olanlarla değiştirilmesine motorlarının verimli yönelik olarak uygulanan “TEVMOT olanlarla değiştirilmesine Projesi” kapsamı genişletilerek yönelik olarak uygulanan sürdürülecektir. TEVMOT Projesinin kapsamı, deprem bölgesindeki illere yönelik olarak genişletilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2023 2024(1) | 2025(2) |

Üretim Endeksi 2021100 111,7 116,2 | 1

İhracat Milyar Dolar 16,9 178 19,4

ithalat Milyar Dolar 15,5 14,2 15,3

İmalat Sanayli İhracatı İçindeki Pay Yüzde

Kaynak: TUİK, TCMB

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.1.1.6. Otomotiv

a) Mevcut Durum

Dünya otomotiv sanayiinde 2023 yılında bir önceki yıla kıyasla yüzde 10,3 artışla 94 miyon araç üretilmiştir. Aynı yılda otomobil üretimi yüzde 10,5 artmış, 68 milyon adetle toplam araç üretiminin yüzde 72,7'sini oluşturmuştur. Türkiye otomotiv sanayii üretimi 2023 yılında yüzde 8,6 artarak 1,5 milyon olmuştur. Otomotiv sanayiinin kapasite kullanım oranı yüzde 74,1 olarak gerçekleşmiş, otomobil üretimi yüzde 17,5 artarak 953 bin olmuştur. 2023 yılında otomotiv satışlarında yüksek artışlar yaşanmış, otomotiv sanayii toplam yurt içi pazarı yüzde 55,2 artarak 1,3 milyon olarak gerçekleşmiştir. 2023 yılında 683 bin otomobil ihraç edilmiş, toplam otomotiv sanayii ihracatı yüzde 5,0 artarak 1 milyon adedi geçmiştir. Otomotiv sanayii üretiminde ihracatın payı yüzde 69,3 olmuştur. Aynı yılda 650 bini otomobil olmak üzere 816 bin araç ithal edilmiştir. Yurt içi pazarda ithalatın payı yüzde 63,5 olmuştur. 2023 yılında otomotiv sanayii genelinde 32,5 milyar dolar ihracat, 35,9 milyar dolar ithalat gerçekleştirilmiştir. Ocak-Ağustos 2024 döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre otomobil üretimi yüzde 4,7 azalırken, toplam otomotiv sanayii üretimi ise yüzde 7,0 azalmıştır. Bununla birlikte otomotiv sanayii yurt içi pazarı Ocak-Ağustos 2024 döneminde geçen yılın aynı dönemiyle benzer düzeyde kalırken, otomobil satışları yüzde 3 artış göstermiştir. 2024 yılı ilk yedi ayında değer olarak otomotiv sanayii genelinde ihracat yüzde 4,0, ithalat yüzde 4,2 artmıştır.

b) Amaç

Gelişen küresel mobilite vizyonu çerçevesinde yeşil ve dijital dönüşüm sürecine uyum sağlanarak tasarımdan üretime tüm aşamalarda yerli tedarik ve teknolojik gelişmenin gerçekleştirilmesi, katma değerin artırılması ve markalaşmanın sağlanmasıyla sektörün uluslararası piyasalardan aldığı payın yükseltilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

a N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Otomotiv ana ve tedarik sanayiinde rekabet gücünü etkileyen yeni nesil üretim teknolojilerinin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.469) Tedbir 469.1. Mobilite Araç ve | Sanayi ve Teknoloji 1. Mobilite Araç ve Teknolojileri Yol Teknolojileri Yol Haritası Bakanlığı (S), Çevre, Haritası kapsamındaki uygulamalara çalışması tüm araç grupları ve Şehircilik ve İklim ilişkin izleme ve değerlendirme gelişmeler doğrultusunda Değişikliği Bakanlığı, faaliyetleri yürütülecektir. güncellenecektir. Ulaştırma ve Altyapı 2. Ufuk Avrupa Ecomaobility projesi Bakanlığı, EPDK, TÜBİTAK, | kapsamında otonom veya bağlantılı ILBANK, Ilgili Belediyeler, araçların merkezi istasyonlar ve İlgili Özel Sektör birbirileri ile güvenli haberleşmesi için Kuruluşları uygun protokollerin belirlenmesi ve gerekli altyapı çalışmaları yürütülecektir. 3. Mevcut projeler kapsamında hâlihazırda gerçekleştirilen otonom/bağlantılı araçların sensör ve aktüatör bilgileri standart altyapıdan elde edilerek değerlendirme çalışmaları yapılacaktır. 4. Otomotiv Sektöründe Sanayi İşbirliği Projeleri (SİP)'nin artırılması için faaliyetler yürütülecektir. Bu kapsamda kamu kurum, kuruluşları ve belediyelere yönelik SİP konulu bilgilendirme faaliyetleri erçekleştirilecektir. Sanayi ve Teknoloji 1. Yakıt pilli ağır ticari araç platformu Tedbir 469.2. Hidrojen yakıt hücresi ve bileşenleri ile Bakanlığı (5), Enerji ve için tahrik sistemi ana bileşenlerinin hidrojen temelli motorlara Tabii Kaynaklar Bakanlığı, | (PEM yakıt pili sistemi, basınçlı yönelik yatırım ve teknolojilerin o! TÜBİTAK, İlgili Özel Sektör | kompozit tanklar, batarya grubu, geliştirilmesi çalışmaları Kuruluşları elektrik motoru, hidrojen dolum hatti) yürütülecektir. entegre sistem modeli geliştirilerek farklı rota ve çalışma algoritması optimizasyonları gerçekleştirilecektir. 2. Yaktt pili modül (100 kW) geliştirme ve testlerine yönelik sistemlerinin kurulumu tamamlanarak laboratuvar tam kapasite faal hale getirilecektir. 3. Ağır ticari araçlarda kullanıma yönelik yakıt hücresi sistemi ve hidrojen yakıtlı motor teknolojileri araştırılacak ve ihtiyaca göre geliştirme çalışmaları desteklenecektir. 4. Hidrojen Temelli Karbon-Nötr İçten Yanmalı Motor Geliştirilmesi Projesi kapsamında çalışmalara devam edilecektir. Enerji ve Tabii Kaynaklar 5. Hidrojen yakıt hücresi ve bileşen Bakanlığı (S), Sanayi ve teknolojilerinin geliştirilmesi, Teknoloji Bakanlığı, mevcutların iyileştirilmesi ve kullanım TÜBİTAK, İlgili Özel Sektör | alanlarının yaygınlaştırılmasına yönelik Kuruluşları üç Ar-Ge projesi başlatılacaktır. Tedbir 469.5. Tüm araç Sanayi ve Teknoloji 1. Yeni Nesil Akıllı, Entegre ve gruplarını kapsayacak şekilde Bakanlığı (S), Ulaştırma Yüksek Hızlı Şarj Teknolojileri şarj altyapısı kurulumu için yol | ve Altyapı Bakanlığı, kapsamında sunulan projelerden haritası belirlenecek ve devlet | EPDK, TSE, TÜBİTAK, destek kriterlerini sağlayanlara ek yardımları oluşturulacaktır. İlgili Özel Sektör puan verilerek bu projeler öncelikli Kuruluşları olarak desteklenecektir. 2. Şarj teknolojileri konusunda üniversite-üniversite ve üniversitesanayi İşbirliği içeren projelerden destek kriterlerini sağlayanlara ek puan verilerek bu projeler öncelikli olarak desteklenecektir. 3. Ağır ticari araçlar için şarj altyapısı ihtiyaç analizi yapılacak ve yaygınlaşma projeksiyonuna göre lanlama yapılacaktır. Tedbir 469.6. Elektrikli Sanayi ve Teknoloji 1. Sanayi İşbirliği Projeleri (SİP) otobüslerin kullanımı Bakanlığı (S), Çevre, kapsamında, elektrikli otobüslerin yaygınlaştırılacaktır. Şehircilik ve Iklim yerliliğinin geliştirilmesi kapsamında Değişikliği Bakanlığı, önemli parçaların yerli üretilmesi ve Ulaştırma ve Altyapı KOBİ/lerin üretim sürecine dâhil Bakanlığı, İLBANK, İlgili edilmesi sağlanarak ekosistem Belediyeler, ligili Özel oluşturulacaktır. Sektör Kuruluşları Otomotiv sanayii tedarik zincirinde tasarımdan üretime tüm aşamalarda yerli tedarikin ve katma değerin artırılması desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.471) Tedbir 471.2. Batarya, Sanayi ve Teknoloji 1. AB Destekli SAFELOOP ve algılayıcı, elektronik kontrol Bakanlığı (5), TÜBİTAK, STREANS projeleri kapsamında üniteleri, elektronik gösterge, | jigili Özel Sektö LİLİ i elektrikli motor sistemleri ve Kuruluşlar r çalışmalar yürütülecektir. otomotiv yazılımı gibi alanlarda teknoloji ve üretim kabiliyetleri geliştirilecektir. Otomotiv sanayiine yönelik işgücü niteliğinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.473) Tedbir 473.1. Müfredatın ve | Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. Özel sektörün eğitim eğitim yöntemlerinin günümüz | Sanayi ve Teknoloji teknolojilerinde yapmış olduğu yeni teknolojik gerekliliklerine Bakanlığı, YÖK, İlgili çalışmalar ekosisteme dâhil uygun şekilde güncellenmesi Özel Sektör Kuruluşları edilecek, eğitim teknolojileri sağlanacak, özel sektörün ülke kapsamı ve standartları belirlenecek rekabetçiliğine destek olacak şekilde yürüteceği programlar ve eğitim teknolojilerinin sınıf içi desteklenecektir. kullanımına yönelik test ve ilotlama yapılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri

2025 (2)

Üretim Endeksi

2021-100 129,7 125,6

136,9

ihracat

Milyar Dolar 32,5 33,8

30,8

Milyar Dolar |

İthalat

İmalat Sanayii İhracatı İçindeki Pay

Yüzde

Kaynak: TÜİK, TCMB

1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.1.1.7. Raylı Sistem Araçları

a) Mevcut Durum

Raylı sistem araçlarının güvenli ve konforlu bir yolculuk imkânı sağlaması ve yük taşımacılığında ekonomik, verimli ve çevre odaklı fırsatlar sunması sebebiyle hem şehir içi hem şehirlerarası ulaşımda raylı sistem araçları yaygın olarak tercih edilmekte ve bu nedenle küresel ölçekte raylı sistem araçlarına yapılan yatırımlar hızla artmaktadır. Türkiye'de de demiryolu ve kentiçi ulaşım sektörlerinde artan kamu yatırımlarına paralel olarak önemli ölçüde çeken ve çekilen araç ihtiyacı bulunmaktadır. Bu doğrultuda, yerli raylı sistem araç sanayiinin gelişimi ve üretilen araçların ve demiryolu araç bileşenlerinin ihracatının artırılmasıyla ülke ekonomisine katkı sağlanması önem arz etmektedir. Türkiye'de raylı sistem araçlarının yerli üretiminde önemli bir kapasite oluşmakla birlikte söz konusu üretim kabiliyetleri farklı firmalara dağılmış durumdadır. Ayrıca çoğunlukla yabancı firmaların lisanslarıyla üretim yapılmaktadır. Raylı sistem araçlarının talep tarafında ise belediyeler ile kurum ve kuruluşların faydalanması amacıyla ortak raylı sistem araç standardı oluşturulması ihtiyacı bulunmaktadır. Öte yandan, raylı sistem araçlarının yerli ve milli şekilde ulusal ve uluslararası standartlara uygun olarak üretilmesi amacıyla kurulan TÜRASAŞ'ın milli demiryolu sanayisini hızlı bir şekilde geliştirmesi ve demiryolu araçları imalat sanayiinde küresel ölçekte bir marka konumuna gelmesi hedeflenmektedir. Bu doğrultuda, TÜRASAŞ bünyesinde 160 km/sa hıza uygun Milli Elektrikli Tren Seti prototipinin montajı ve fabrika testleri tamamlanmış olup 2023 yılında iki adet tren seti TCDD Taşımacılık A.Ş.'ye teslim edilmiştir. Bu projeden kazanılan tecrübeyle 225 km/sa hıza uygun Milli Hızlı Tren Seti ile Milli Banliyö Tren Seti projelerinin 2025 yılında prototip üretimlerinin tamamlanması hedeflenmektedir. 250 km/sa hıza uygun Yüksek Hızlı Tren Seti tasarım çalışmalarının ise 2027 yılında tamamlanması öngörülmektedir. Yerli ve milli imkanlarla üretilen tren setleri mevcut hatlar ile hizmete alınacak olan Ankara-İzmir, Bandırma-Bursa-Osmaneli, Mersin-Gaziantep ile Halkalı- Kapıkule hatlarında kullanılacaktır. Üretilecek Milli Banliyö Tren setleri de Gaziray'da kullanılacaktır. TÜRASAŞ tarafından geliştirilen Milli Elektrikli Lokomotifin prototip üretimi tamamlanmış olup test süreci devam etmektedir. TÜRASAŞ'ın hâlihazırda üretmekte olduğu ve tasarım çalışmaları devam eden çeken ve çekilen raylı sistem araç üretimlerinin artırılması için kapasite artışı sağlayacak tesis, makine ve teçhizat yatırımları devam etmektedir.

b) Amaç

Demiryolu ulaştırması ve kentiçi ulaşımda ihtiyaç duyulan raylı sistem araçlarının yerli imkânlarla tasarımı ve üretimi ile kritik bileşenlerindeki yerlilik oranının artırılması, yerli sanayiin Ar-Ge, tasarım ve üretim kabiliyetlerinin geliştirilmesi, her türlü raylı sistem araçlarının ve alt bileşenlerinin imalatı ile bakım ve onarımının yapılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/ Tedbir | Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

mi N Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Kamu alımlarının raylı sistemlerde yerli üretimi daha etkin destekleyecek şekilde kullanılması sağlanacak, tasarım ve Ar-Ge faaliyetleri teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.476) Tedbir 476.6. Raylı sistem Ulaştırma ve Altyapı 1. Mevcut tasarım, Ar-Ge ve araçlarının yerli üretiminde mevcut | Bakanlığı (9), Hazine ve | üretim kabiliyetlerine ilişkin tasarım, Ar-Ge ve üretim Maliye Bakanlığı, Sanayi | devam eden envanter çalışması kabiliyetlerine ilişkin envanter ve Teknoloji Bakanlığı, tamamlanarak düzenli çalışması yapılacak, orta vadede Ticaret Bakanlığı periyotlarla güncellenecektir. oluşması beklenen talep ve ihtiyaçlar belirlenerek mahalli idareler de dâhil olmak üzere yerli taylı sistem araçlarının tedarik edilmesi yönünde gerekli düzenleme ve finansal tedbirler hayata geçirilecektir. Tedbir 476.7. TÜRASAŞ Ulaştırma ve Altyapı 1. Milli Elektrikli Tren Seti (225 bünyesinde devam eden yerli Bakanlığı (S) km/sa) Projesi'nde tasarım tasarım ve prototip çalışmaları çalışmaları tamamlanacaktır. tamamlanarak demiryolu 2. Coco Aks Tertibatlı Mili sektörünün raylı sistem araç Lokomotif Platformu Projesi'nde ihtiyacı karşılanacaktır. tasarım çalışmaları tamamlanacaktır. Tedbir 476.8. Sanayi İşbirliği Sanayi ve Teknoloji 1. Kritik bileşenlerin yerlilik Projeleri (SİP) ile raylı sistem Bakanlığı (5), Ulaştırma oranlarının artırılması amacıyla araçlarındaki yerlilik oranı ve Altyapı Bakanlığı Sanayi İşbirliği Projeleri ile yerli artırılacaktır. üreticiler TÜRASAŞ'ın tedarikçi ekosistemine dâhil edilecektir. Ülkemizde üretilen raylı sistem araç ve bileşenlerinin sertifikalandırılabilmesi için dışa bağımlılığı ortadan kaldıracak çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.477) Tedbir 477.1. Yurt dışındaki test | Ulaştırma ve Altyapı 1. Karşılıklı İşletilebilirlik merkezlerine ve onaylanmış Bakanlığı (S), Sanayi ve | Yönetmeliği hazırlanacaktır. kuruluşlara bağımlılığın azaltılması | Teknoloji Bakanlığı 2. Demiryolu Uygunluk için mevcut yerli test sistemlerinin Değerlendirme Kuruluşları kurulmasına ve yerli onaylanmış Yetkilendirme Yönetmeliği kuruluş görevlendirilmesine hazırlanacaktır. yönelik çalışmalar tamamlanacaktır. Tedbir 477.2. Ülkemizde Karşılıklı | Ulaştırma ve Altyapı 1. Yurt içi demiryolu işletilebilirlik Teknik Şartnamesinin | Bakanlığı (5), Sanayi ve | taşımacılığında ihtiyaç duyulan geçerli olmadığı yurt içi hatlarda Teknoloji Bakanlığı demiryolu aracı tipleri için yerli işletilecek araçlar için ulusal ve milli endüstrinin üretim kurallar belirlenecektir. şartlarına ve emniyet gerekliliklerine uygun tip onay değerlendirme kriterlerine dair tebliğler hazırlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2023 2024(1) 2025 (2)

Hizmete Alınan TÜRASAŞ Marka Çeken Lokomotif ve

Adet 2 i 30

Tren Seti Sayısı

Elektrikli Çeken (Anahat Lokomotifi - Tren Seti) Araç

Yüzde 32 32 35

Sayısının Toplam Çeken Araç Sayısına Oranı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.2. Öncelikli Gelişme Alanları

2.2.2.1. Tarım ve Gıda

a) Mevcut Durum

Jeopolitik krizlerin yol açtığı enerji ve girdi maliyetlerindeki dalgalanmalar ile tedarik zincirlerindeki aksaklıklar, tarım ürünleri üretim ve ticaretini olumsuz yönde etkilemektedir. Ayrıca iklim değişikliğinin etkisiyle artan kuraklık, sel ve aşırı sıcaklık gibi olumsuz hava koşulları, tarımsal üretimi ve dolayısıyla gıda güvenliğini tehdit etmektedir. Bu durum, ülkelerin tarım sektöründe kendine yeterliliği sağlamaya yönelik sürdürülebilirlik esaslı politikalar geliştirmelerini zorunlu kılmaktadır. Tarımsal üretimin arz-talep dengesini sağlayacak şekilde planlı bir biçimde gerçekleştirilmesi, iklim değişikliğine dirençli tarımsal faaliyetlerin yaygınlaştırılması ve teknolojik yeniliklerin sektöre entegrasyonu, gıda güvenliğinin temini açısından önemini korumaktadır. Bununla birlikte toprak ve su kaynaklarının etkin yönetimi, toplumun yeterli ve dengeli beslenmesinin sağlanması amacıyla gıdaya erişimin kolaylaştırılması, gıda kayıp ve israfının azaltılmasının yanında çevre dostu üretim modellerine geçiş, tarım politikalarının öncelikleri arasında yer almaktadır. Küçük ölçekli çiftçilerin desteklenmesi, tarımsal üretimde dijitalleşmenin hızlandırılması ve biyolojik mücadele yöntemlerinin yaygınlaştırılması, tarım sektörünün sürdürülebilirliği açısından artan öneme sahiptir. 2023 yılında yüzde 0,2 oranında artan tarımsal üretimin 2024 yılında yüzde 4,2 büyüyeceği tahmin edilmektedir. Tarımsal katma değerin GSYH içindeki ağırlığı 2023 yılında yüzde 6,2 seviyesinde gerçekleşmiş olup 2024 yılında bu oranın yüzde 5,2'ye gerilemesi beklenmektedir. 2023 yılında yüzde 14,8 olan tarım sektöründe çalışanların toplam istihdam içindeki payı, Haziran 2024 itibarıyla yüzde 14,7'ye gerilemiş olup yıl genelinde bu oranın yüzde 14,6 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2023 yılında tarım ve gida ürünlerindeki ihracat önceki yıla göre yüzde 5,9 oranında artarak 27,2 milyar dolar, ithalat ise yüzde 2,7 oranında azalarak 21,8 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Ocak-Ağustos 2024 döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre, ithalatta balıkçılık dışındaki alt sektörlerde azalış, ihracatta ise ormancılık dışındaki alt sektörlerde artış gerçekleşmiştir. Toplam tarım ve gıda ürünleri ithalatında 2023 yılı itibarıyla yüzde 43,8 oranındaki payla Rusya, Ukrayna ve Brezilya ilk üç sırada yer almaktadır. Bitkisel ürün ihracatında Rusya, Irak ve Almanya, hayvansal ürünlerde Birleşik Arap Emirlikleri ve Irak, orman ürünlerinde Suriye ve Hollanda, balık ve balık ürünlerinde Rusya ve İtalya, işlenmiş gıda ürünlerinde ise Irak ve Almanya önde gelen ülkelerdir. TABLO II: 7- Tarım Sektöründe Büyüme, İstihdam ve Dış Ticaret Göstergeleri Yıllar Yüzde Değişim Gösterge 2021 (o 2022 O 2023 a) Xa) 2021-2022 2022-2023 O 20272024 Katma Değer (2) Tarım (3) 114866 o 116325 o 116522 29577 30817 13 0,2 4,2 Katma Değer (4) Tarım (3) 401537 o 972302 1635079 362821 596225 142,1 68,2 64,3 Tarımsal GSYH (Yüzde) 5,5 6,5 6,2 İstihdam (5) Tarım İstihdam: (3) 4 948 4 866 4 695 4650 o 4783 6,8 29 34 Tarım İstihdamı (Yüzde) 72 15,8 14,8 14,8 147 İthalat (6) Bitkisel Üretim 11176 14 049 12021 9 466 6850 25,7 -144 -27,6 Hayvancılık 409 282 1274 656 550 31,0 352,2 -16,2 Ormanaılık 109 133 130 95 74 22,2 -1,7 -21,6 Balıkçılık 49 7 67 36 41 44,4 -4,9 13,8 Gıda Ürünleri ve İçecek 6 009 7856 8297 5832 5 640 30,8 5,6 3,3 Toplam 17750 o 22391 Oo 21789 16086 (o 13155 26,1 27 18,2 İhracat (6) Bitkisel Üretim 6 603 6453 8 169 4499 O 4908 2,3 26,6 9,1 Hayvancılık 519 579 521 330 381 11,5 -10,0 15,4 Ormancılık 68 81 41 24 2 19,1 49,7 -6,0 Balıkçılık 651 656 709 497 597 0,7 8,0 20,1 Gıda Ürünleri ve İçecek | 14758 o 17911 (o 17746 11388 (o 12097 214 -0,9 6,2 Toplam 22600 o 25680 o 27186 16738 o 18005 13,6 5,9 7,6 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK

(1) Ocak-Ağustos dönemi verileridir (istihdam verileri ilk iki çeyrek ortalamasıdır). (2) Zincirlenmiş Hacim, Milyon TL, (3) Katma değer verileri Ocak-Haziran 2024 dönemine ait olup 2023 yılı karşılaştırması da aynı bazda yapılmıştır. (4) Cari Fiyatlarla, Milyon TL, (5) Bin Kişi, (6) Milyon Dolar Not: Diş ticaret verilerinde ISIC Rev.3 esas alınmıştır. Türkiye'de tarımsal üretim planlamasına geçişi düzenleyen 5 Nisan 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 7442 sayılı Orman Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile 14 Eylül 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Tarımsal Üretimin Planlanması Hakkında Yönetmelik kapsamında bitkisel üretim, hayvancılık ve su ürünlerine ilişkin il teknik komiteleri tarafından hazırlanan planlar Tarımsal Üretimin Planlanması Kurulu tarafından onaylanmış olup 1 Eylül 2024 tarihi itibarıyla planlama süreci başlamıştır. 7442 sayılı Kanunla sözleşmeli üretimin yaygınlaştırılmasında en önemli sorunlardan biri olan sözleşme tarafları arasındaki uyuşmazlıkların kolaylıkla çözülebilmesi amacıyla uzman arabulucu ve basit yargılama usulü mekanizmasının uygulamaya konulmasına yönelik düzenleme yapılmıştır. 15 Eylül 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Sözleşmeli Üretimin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelikle tarımsal üretim sözleşmelerinde yer alan tarafların haklarının korunması ve sorumluluklarının belirlenmesi için sözleşmenin taraflarında aranacak vasıflar, sözleşmeye konu ürünün teslim ve tesellüm koşulları, fiyat ve miktardaki değişim oranları gibi hususlara ilişkin usul ve esaslar düzenlenmiştir. Bununla birlikte, söz konusu Kanunla çeşitli nedenlerle boş bırakılan tarım arazilerinin tarımsal üretime kazandırılmasına yönelik düzenleme uygulamaya konulmuştur. Kanunun ilgili maddesine dayanılarak hazırlanan ve 22 Ağustos 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan İşlenmeyen Tarım Arazilerinin Tarımsal Amaçlı Kiraya Verilmesine İlişkin Yönetmelikle iki yıl süreyle işlenmeyen tarım arazilerinin kiralanmasına ilişkin usul ve esaslar düzenlenmiştir. Bahse konu Kanun değişikliğiyle Türkiye'de lif, tohum ve sap üretiminin yanı sıra ilaç etkin maddesi elde etmeye yönelik çiçek ve yaprak üretimi amacıyla Tarım ve Orman Bakanlığından izin alınması koşuluyla kenevir yetiştiriciliği yapılmasına imkân tanınmıştır. TMO'ya ilaç etkin maddesi üretimi amaçlı kenevir yetiştiriciliği ile işlenmesini yapma ve yaptırma görevi verilmiş olup konuya ilişkin uyulması gereken kurallar 13 Eylül 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan İlaç Etkin Maddesi Üretimi Amaçlı Kenevir Yetiştiriciliği ve Kontrolüne Dair Yönetmelik ile hüküm altına alınmıştır. 28 Kasım 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Tarımsal Amaçlı Örgütlerin Derecelendirilmesine İlişkin Yönetmelik kapsamında tarımsal amaçlı kooperatifler ve üretici birlikleri ile ıslah amaçlı hayvan yetiştirici birliklerinden öncelikli olarak etkin olanların desteklenmesi amacıyla Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından belirlenen kriterler dâhilinde derecelendirme sistemine geçilmiştir. Tarım ürünleri fiyat seviyesinin sağlıklı oluşması için gıda arz zincirine ilişkin kayıt sisteminin güçlendirilmesi, lisanslı depoculuğun yaygınlaştırılması, yaş meyve-sebze tedarik zincirinde lojistik altyapının ve yatırımların iyileştirilmesi, paketleme, nakliye, depolama ve perakende satışta uyulması gereken standartların belirlenmesiyle toptancı hallerinin modernizasyonu ve etkin çalıştırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülecektir. Tarım sektörünün daha iyi yönlendirilebilmesi için tarım envanterinin oluşturulması yanında mevcut bilgi sistemlerinin iyileştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu kapsamda Tarım ve Orman Bakanlığı ve TÜİK arasında imzalanan protokolle tarım sayımının sağlıklı bir şekilde yapılabilmesi için idari kayıtların iyileştirilmesine yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Tarım envanterinin oluşturulmasıyla birlikte önümüzdeki süreçte rekolte tahmini ve üretim planlamasının yapılmasında tarım bilgi sistemlerinden en yüksek seviyede yararlanılması amacıyla mevcut sistemlerin yazılım ve donanım altyapısının iyileştirilmesine yönelik çalışmaların yürütülmesi hedeftenmektedir. Tarım Arazileri ve Sulama 2023 yılı itibarıyla 24 milyon hektar tarım arazisinin 16,7 milyon hektarını ekilen, 2,8 milyon hektarını nadasa bırakılan, 712 bin hektarını sebze yetiştirilen ve 3,7 milyon hektarını meyvecilik, bağcılık ve zeytin ağaçları için ayrılan alanlar oluşturmaktadır. Tarım arazilerinin korunması ve etkin kullanılmasına yönelik arazi kullanım planlarının tamamlanması, toprak veri tabanının oluşturulması, erozyonla (mücadelenin etkinleştirilmesi, karbon salımını azaltacak toprak işleme yöntemlerinin yaygınlaştırılması, toprakların organik madde içeriklerinin artırılması ve toprak yönetiminde koordinasyonun güçlendirilmesi öncelikli konular arasında yer almaktadır. Tarım sektörünün önemli sorunlarından birisi olan çok parçalı arazi yapısının ortaya çıkardığı küçük tarım parsellerinin uygun ölçeğe getirilmesi amacıyla hız verilen arazi toplulaştırma çalışmalarında toplulaştırması tamamlanan alanın 2024 yılı sonunda 9,9 milyon hektara, tescili tamamlanmış toplulaştırma alanının ise 7,6 milyon hektara ulaşması beklenmektedir. 2025 yılında ise 456 bin hektar alanda toplulaştırma çalışmasının başlatılması ve 464 bin hektar alanda tescil iştemlerinin tamamlanması planlanmaktadır. Kentleşme ve sanayileşme gibi tarım dışı sektörlerden gelen talepler nedeniyle arazi ihtiyacı giderek artmakta olup tarım, orman, çayır ve mera alanlarındaki koruma-kullanma dengesinin sağlanması için arazi kullanım planlarının hazırlanmasına yönelik çalışmalar hızlandırılmıştır. 2024 yılında arazi kullanım planlarının hazırlanması amacıyla 941 bin hektar alanda detaylı toprak etütleri ve haritalandırma çalışmalarının o tamamlanması beklenmektedir. Sınırlı olan su kaynaklarının büyük bir kısmının tarımda kullanıldığı ve gıda ihtiyacının arttığı göz önüne alındığında, son yıllarda gıda üretiminin artırılmasında sulu tarımın yaygınlaştırılmasıyla verimli sulama sistem ve tekniklerinin rolü daha da önem kazanmıştır. Bu kapsamda bir yandan sulamaya açılan alanların genişletilmesine yönelik çalışmalar yürütülürken diğer yandan eski kanal ve kanaletli sulama sistemleri yenilenerek kapalı sistem borulu sulama sistemlerine dönüştürülmekte ve tarımda suyun verimli kullanılmasına yönelik tedbirler alınmaktadır. 2023 yılı sonu itibarıyla toplam depolama hacmi 183.183 hm3 olan depolama tesislerinin sayısı 1.744'e, DSİ tarafından inşa edilerek işletmeye açılan sulama tesislerinin sayısı ise 3.131'e ulaşmıştır. 2024 yılında ise toplam depolama hacmi 258 hm3 olan 58 depolama tesisinin inşaatının tamamlanacağı, sulamaya açılan alanın ise 7,2 milyon hektara ulaşacağı öngörülmektedir. DSİ'nin sulama yatırımlarına hız verilmesi amacıyla Orta Vadeli Programda (2025-2027) ilan edilen yatırım teklif tavanları kapsamında DSİ sulama sektörü ödenek tahsisleri yüksek oranda artırılmıştır. Bu artışın etkisiyle 2025 yılında 120 bin hektar alanın sulamaya açılması ile toplam sulama alanının 7,32 milyon hektar olacağı beklenmektedir. TABLO II: 8- DSİ Tarafından İnşa Edilen Sulama Tesislerinin İşletme Sahipliği

(2023)

İşletmeden Sorumlu Kuruluş Sulama Tesisi Sayısı

DSİ

Su Kullanıcı Teşkilatları ve Mahalli İdareler

Bedeli Karşılığında DSİ'ce İnşa Edilip Çeşitli Kurumlarca İşletilen Sulamalar Yeraltı Suyu (YAS) Sulama Kooperatifleri TOPLAM 2023 yılında yenilemesi yapılan brüt sulama alanı 66 bin hektara ulaşmış olup yatırım programında toplam 89 sulama tesisini kapsayan 261 bin hektarlık sulama alanında yenileme çalışmaları, yaklaşık 950 bin hektar alanda ise yenileme projelerinin planlama ve proje aşamaları devam etmektedir. DSİ tarafından geliştirilen sulama sistemlerinin 2023 yıl sonu itibarıyla yüzde 31'i klasik sistemlerden, yüzde 34'ü kanaletli sulama sistemlerinden, yüzde 35'i ise borulu sistemlerden oluşmaktadır. DSİ tarafından yeni yapılacak projelerin borulu sistemle inşa edilmesi ve eski sulama sistemlerinin yenilenmesiyle birlikte gelecekte borulu sulama sistemlerinin oranı artırılarak tarımda önemli miktarlarda su tasarrufunun sağlanacağı tahmin edilmektedir. Tarımda suyun kullanım miktarını esas alan yöntemlere göre fiyatlandırılması ile kullanılan su miktarına göre ücretlendirme yapılarak etkin su kullanımının sağlanması ve aşırı su kullanımının önlenmesi amaçlanmaktadır. Bu çerçevede, işletmedeki mevcut sulama şebekelerine sayaç takılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. 2023 yıl sonu itibarıyla 297 sulama tesisine sayaç takılmış olup 2024 yılında ise 80 sulama tesisinde daha sayaç takma işlemlerinin tamamlanması planlanmaktadır. Atıksuların sulamada yeniden kullanılmasına yönelik araştırma ve geliştirme çalışmaları devam etmekte olup bu çalışmaların sulama suyundan elde edilecek tasarruf miktarının artırılarak tarımda suyun etkin ve verimli kullanılmasına katkıda bulunacağı öngörülmektedir. Ayrıca yağmur suyu hasadı ve bu suyun sulamada kullanımıyla ilgili yeni araştırma ve geliştirme faaliyetlerine başlanmış olup bu çalışmaların önümüzdeki dönemde genişletilerek sürdürülmesi planlanmaktadır. Yağmur suyu gibi alternatif su kaynaklarının sulamada kullanılmasının su kaynaklarının sürdürülebilir yönetimine önemli faydalar sunması beklenmektedir. Bitkisel Üretim Küresel gelişmeler çerçevesinde gıda güvenliğinin sağlanması amacıyla tarımsal üretimi artırabilmek için öncelikle ekilebilir alanların ve nadas alanlarının boş kalmasının engellenmesi, üretimde verimliliğin artırılması ve ithal tarım ürünlerinin ülke içinde üretilebilmesine yönelik faaliyetler önemini korumaktadır. TÜİK tarafından açıklanan bitkisel üretim ikinci tahminlerine göre 2024 yılında üretim miktarlarının, bir önceki yıla göre tahıllar ve diğer bitkisel ürünlerde yüzde 5,2 oranında azalması, sebzelerde yüzde 6 oranında, meyveler, içecek ve baharat bitkilerinde yüzde 3,5 oranında artması beklenmektedir. Tahıl ürünleri üretim miktarlarının 2024 yılında bir önceki yıla göre yüzde 7,1 oranında azalarak yaklaşık 39,2 milyon ton olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Tahıl piyasalarında istikrarın sağlanmasına yönelik dış ticaret önlemleri dâhil olmak üzere gerekli tedbirler uygulanmaya devam edilmektedir. Jeotermal kaynakların etkin bir şekilde değerlendirilerek bitkisel üretim miktarının artırılması amacıyla organize tarım bölgeleri yatırımlarına hız verilmiştir. Bu kapsamda toplam 35 bin hektar alanda devam eden projelerle 2025 yılında 852 hektar alanda altyapı çalışmalarının tamamlanarak altı organize tarım bölgesinin yatırımcıların kullanımına sunulması planlanmaktadır. Bitkisel üretim sektöründe yerel çeşitlerin ve bitki gen kaynaklarının korunması, biyoteknoloji, ıslah, çeşit geliştirme, etkin piyasa denetimi, sertifikalı tohumluk üretimi ve kullanımı ile yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımının yaygınlaştırılması amacıyla altyapının iyileştirilmesine yönelik kamu yatırımları hızlandırılmış olup bu alanlarda kamu ile özel sektörün etkin işbirliğinin sağlanması konusunda çalışmalar devam etmektedir. İklim değişikliğinin etkileri, artan insan hareketleri ve ticaret nedeniyle ülkelerin aldığı karantina tedbirleri çoğu zaman yetersiz kalmakta, bunun sonucunda bitki hastalık ve zararlılarının yayılım alanı sürekli olarak genişlemektedir. Yüzlerce bitki türüne zarar verebilen istilacı bir böcek türü olan kahverengi kokarca Türkiye'de ilk olarak 2017 yılında Doğu Karadeniz Bölgesi'nde tespit edilmiş olup diğer bölgelere yayılmaya devam etmektedir. Söz konusu zararlı ile ağırlıklı olarak biyolojik yöntemlerin kullanılması yoluyla gerçekleştirilen entegre mücadele yaygın bir şekilde sürdürülmektedir. Tarımda izlenebilirlik ve sürdürülebilirliğin temini açısından organik tarım, iyi tarım uygulamaları, tıbbi ve aromatik bitkiler alanında yetiştiriciliğin geliştirilmesi, ihracatın artırılması, izlenebilirliğin iyileştirilmesiyle kurumsal kapasitenin geliştirilmesine ilişkin çalışmalara devam edilmektedir. Hem üretici gelirlerinin artırılması hem de katma değerli ürünlerin ekonomiye kazandırılması açısından önem taşıyan yöresel ve coğrafi işaretli tarımsal ürünlerin tespit ve sertifikalandırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir. Hayvancılık Türkiye'de hayvancılık işletmeleri genelde küçük ölçekli aile işletmesi niteliğinde olup son yıllarda uygulanan projelerle orta ve orta-büyük ölçekli işletme sayılarında önemli artışlar görülmüştür. 2023 yılı itibarıyla yaklaşık 16,4 milyon baş olan sığır mevcudunun yüzde 44,5'i kültür melezi, yüzde 49,1'i ise saf kültür ırklarından oluşmaktadır. 42,1 milyon baş olan koyun mevcudunun içerisinde yerli koyun ırklarının oranı yüzde 90,8 gibi yüksek bir seviyededir. Hayvan niteliğindeki iyileşmeye bağlı olarak 2022 yılında 2,2 milyon ton olan et üretimi yüzde 8,8 oranında artarak 2023 yılında yaklaşık 2,4 milyon tona ulaşmıştır. Hayvancılıkta sağlanan gelişmeler kapsamında 2023 yılında artışa geçen toplam canlı sığır ithalatı 2024 yılında da artmaya devam etmiştir. 2022 yılında 21,6 milyon ton olan süt üretimi yüzde 3,8 azalarak 2023 yılında yaklaşık 21,5 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Süt üretiminin teşviki amacıyla tarımsal destekleme bütçesi kapsamında sağlanan desteklerin artırılarak devam ettirilmesi planlanmaktadır. Tavuk eti üretimi 2022 yılındaki 2,4 milyon ton seviyesinden yüzde 3,7 azalışla 2023 yılında 2,3 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. 2022 yılında 546 bin ton olan tavuk eti ihracatı yüzde 10,3 oranında artarak 2023 yılında 602 bin tona yükselmiştir. TABLO 11: 9- Başlıca Hayvancılık Göstergeleri 2018 2019 2020 2021 2022 2023 Sığır Varlığı (Bin Baş) 17043 17688 17965 17851 16852 16421 Kültür 8 419 8 560 8 833 8 825 8 296 8 070 Melez 7 030 7 555 7 594 7641 7325 7304 Yerli 1593 1574 1533 1385 1231 1047 Koyun Varlığı (Bin Baş) 35195 37276 42127 45178 44688 42060 Yerli 32513 34199 38580 41183 40729 38209 Merinos 2 682 3077 3547 3 995 3959 3852 Keçi Varlığı (Bin Baş) 10922 11205 11986 12342 11578 10303 Manda Varlığı (Bin Baş) 178 184 192 186 172 162 Süt Üretimi (Bin Ton) 22121 22960 23504 23200 21563 21482 Et Üretimi (Bin Ton) 1662 1741 1786 1952 2192 2384 Yumurta Üretimi (Milyon Adet) 19644 19898 19788 19298 19809 20638 Tavuk Eti Üretimi (Bin Ton) 2157 2138 2136 2246 2418 2329 Bal Üretimi (Bin Ton) 108 109 104 96 118 115 Canlı Sığır İthalatı (Bin Baş) 1461 688 401 262 117 818 Damızlık Sığır 116 16 17 24 23 650 Besilik Sığır 1212 665 384 238 94 92 Kasaplık Sığır 133 Tavuk Eti İhracatı Kaynak: TÜİK, ESK Et ve süt ihtiyacının yurt içinden sürdürülebilir şekilde karşılanması amacıyla hayvan varlığının artırılmasına, niteliğinin geliştirilmesi için suni tohumlama çalışmalarının yaygınlaştırılmasına ve hayvancılık işletme ölçeklerinin büyütülmesine yönelik destekleme programları sürdürülmektedir. Sektörün desteklenmesinde et ve süt üretiminde dengeli bir artışın sağlanması amacıyla etçi ve kombine tip sığır yetiştiriciliğinin yaygınlaştırılması öncelikli konular arasında yer almaktadır. Yem bitkileri üretiminin talebi karşılayabilmesi için meraların kalite ve verimliliğinin artırılmasına yönelik ıslah çalışmalarına hız verilmiştir. Mera tespit ve tahdit çalışmaları tamamlanmış olup meraların yetiştiriciler tarafından etkin kullanımının sağlanması ile kaba yem üretimi ve işlenmesine yönelik altyapı destekleri sürdürülmektedir. Otlatmaya yardımcı yapıların inşasının da ıslah projelerine dahil edilerek mera ıslah çalışmalarının bütüncül bir çerçevede yürütülmesi planlanmaktadır. Hayvan hastalıkları ve zararlıları ile daha etkin mücadele edilebilmesi amacıyla aşı üretiminde miktar ve kalitenin artırılabilmesi için özel sektörle işbirliği içerisinde aşı geliştirme merkezinin kurulmasına yönelik olarak en uygun modelin belirlenmesi için çalışmalara devam edilmektedir. Veteriner tıbbi ürünlerin tüm kalite kontrol testleri ve analizleri ile hayvanlarda yapılması gereken farmakolojik, toksikolojik ve güvenlik çalışmalarının yürütüleceği veteriner tibbi ürünler konusunda uzmanlaşmış, bağımsız ve uluslararası akreditasyona sahip bir kurumun kurulması planlanmaktadır. Bu kapsamda yatırım programında yer alan Veteriner Ürünleri Kontrol Merkezinin Kurulması Projesiyle söz konusu kurumun altyapısının inşasına yönelik çalışmalar başlatılmıştır. Veteriner aşılarının tamamının yurt içinde üretiminin sağlanabilmesi amacıyla aşı suş bankası ve Ar-Ge altyapısına sahip bir aşı üretim merkezi kurulacaktır. Aşı üretim merkezinin projelendirilmesinde özel sektörün üretim kapasitesi ile kamu ve özel sektör arasında işbirliği imkânlarının dikkate alınması önem taşımaktadır. Su Ürünleri Dünya genelinde su ürünleri üretimi geçmişte daha çok avcılık yoluyla yapılırken nüfusun artması, doğal kaynakların giderek azalması ve birim alanda daha fazla üretime imkân sağlaması nedeniyle yetiştiricilik yoluyla gerçekleştirilen üretimin payı son yıllarda giderek artmaktadır. Türkiye'nin bulunduğu coğrafi konum ve doğal kaynaklar, su ürünleri sektörü açısından önemli fırsatlar sunmaktadır. Sulama ve enerji amacıyla yapılan gölet ve barajlara bağlı olarak su ürünleri yetiştiriciliği yapılabilecek alan artmaktadır. 2023 yılında su ürünleri üretimi 1 milyon ton olarak gerçekleşmiş olup bunun yüzde 41,6'sı deniz avcılığı, yüzde 3,3'ü iç su avcılığı ve yüzde 55,1'i yetiştiricilik üretiminden oluşmaktadır. Avcılık ve yetiştiricilik dâhil toplam su ürünleri üretiminin yüzde 18,8'i iç sularda gerçekleştirilmiştir. Avcılık üretimi yıllar itibarıyla dalgalanma gösterirken yetiştiricilik üretiminde istikrarlı bir artış eğilimi görülmektedir. 2022 yılında 514,8 bin ton olan su ürünleri yetiştiriciliği yüzde 8,1 artışla 2023 yılında 556 bin tona yükselmiştir. İç sularda alabalık, denizlerde ise çipura, levrek ve özellikle son dönemde Türk somonu üretiminde önemli artışlar görülmüştür. 2023 yılı itibarıyla 536 bin ton/yıl kapasiteli 554 deniz balıkları yetiştiriciliği tesisi, 277 bin ton/yıl kapasiteli 1.831 iç su balıkları yetiştiriciliği tesisi olmak üzere 813 bin ton/yıl kapasiteli 2.385 su ürünleri yetiştiriciliği tesisi faaliyet göstermektedir. 2022 yılında 656,2 milyon dolar olan balıkçılık ihracat tutarı yüzde 8 artışla 2023 yılında 708,8 milyon dolar, dönem sonunda su ürünlerinin toplam tarımsal ihracattaki payı da yüzde 2,6 olarak gerçekleşmiştir. Su kaynaklarının korunması ve sürdürülebilir işletilmesi ile yasadışı avcılıkla mücadele edilmesi kapsamında deniz ve iç sulardaki av sahalarında, karaya çıkış noktaları dâhil olmak üzere tüm güzergâh, tesis, balık halleri, balık unu ve yağı fabrikaları, perakende satış yerleri ve soğuk hava depolarında çapraz denetimler yapılmaktadır. Mevcut stokların korunması ve sürdürülebilir işletilmesi amacıyla 2023 yılında 103,3 milyon yavru balık su kaynaklarına bırakılmıştır. Bunun yanı sıra 2023 yılında 55 bin ton/yıl kapasiteli su ürünleri yetiştiricilik alanı yatırıma açılmıştır. Türk karasularında yayılım gösteren istilacı balık türlerinin mevcut popülasyonlarının ve stoka katılım oranlarının düşürülmesi, sucul biyolojik çeşitliliğin ve stokların korunması, kaynakların sürdürülebilir ve rasyonel kullanımının sağlanmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Ayrıca yapay resif alanlarının oluşturulmasına yönelik çalışmalara 2025 yılında devam edilecek ve denizlerin terk edilmiş av araçlarından temizlenmesine yönelik faaliyetler hızlandırılacaktır. Tarımsal Üretimin Planlanması Yönetmeliği kapsamında su ürünleri üretiminde stokların korunarak sürdürülebilirliğin sağlanabilmesi amacıyla üretim planlaması sürecine girilmiştir. Bu kapsamda başta hamsi olmak Üzere avcılık yoluyla elde edilen yedi türde (mavi yüzgeçli orkinos, deniz patlıcanı, inci kefali, tıbbi sülük, beyaz kum midyesi, yılan balığı), yetiştiricilik faaliyetlerinde ise dört türde (Türk somonu, çipura, levrek ve Akdeniz midyesi) üretimin planlanmasına başlanmıştır. Su ürünleri sektörünün gelişiminin sürdürülebilirliğini temin etmek üzere avcılık ve yetiştiricilikte üretim faaliyetleri ve yeni türlerin desteklenmesi amacıyla Ar-Ge çalışmalarına, su ürünleri araştırma enstitülerinin altyapılarının güçlendirilmesine ve balıkçı barınaklarına yönelik ihtiyaç analizi çalışmalarına devam edilmektedir. Ormancılık Ormanlarımız, sürdürülebilir orman yönetimi kriterleri ile birlikte koruma, rehabilitasyon, yeni yutak alanları oluşturma ve karbon depolama kapasitesini artırma yaklaşımı çerçevesinde modern ormancılık tekniklerine uygun olarak yönetilmektedir. Ormancılık faaliyetleri ile iklim değişikliği nedeniyle giderek artan kuraklık, sel, orman yangınları gibi afetlere karşı mücadele edilmekte, çölleşme ve arazi tahribatının dengelenmesine, biyoçeşitliliğin ve su kaynaklarının korunmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Biyoçeşitliliğin sürdürülebilir yönetimi amacıyla ekosistem tabanlı fonksiyonel ormancılık ilkeleri esas alınarak biyoçeşitliliğin orman amenajman planlarına entegrasyonu sürecine geçilmiştir. Bu kapsamda 2024 yılında 31,8 bin hektar alanda bozuk orman alanı rehabilitasyonu, 16,1 bin hektar alanda ağaçlandırma çalışması, 16,6 bin hektar alanda erozyon kontrolü, 13,5 bin hektar alanda sel kontrolü faaliyetinin tamamlanması ve orman varlığının ülke yüzölçümünün yüzde 30,1'ine ulaşması beklenmektedir. Orman yangınları, önemli mal ve can kayıplarına yol açmakta olup orman varlığının azalmasıyla erozyon, sel, taşkın gibi afetler meydana gelmekte ve biyoçeşitlilik zarar görmektedir. TABLO II: 10- Türkiye ve Seçilmiş Ülkelerde Orman Yangınları İspanya Yunanistan Türkiye Yangın Yanan Yangın Yanan Yangın Yanan Sayısı Alan Sayısı Alan Sayısı Alan (Adet) (Hektar) (Adet) (Hektar) (Adet) (Hektar)

Bir Yangında Yanan 9,82 33,00 8,53

Ortalama Alan (Hektar

Kaynak: OGM, Avrupa Orman Yangını Bilgi Sistemi (EFFIS)

(1) 2013-2022 dönemini kapsamaktadır.

İklim değişikliğinin neden olduğu sıcaklıklarda artış ve hava neminde azalma ile orman yangını riski artmaktadır. Türkiye benzer iklim özelliklerine sahip İspanya ve Yunanistan'da 2013-2022 yılları arasında yangın vakası başına sırasıyla ortalama 9,84 ve 33 hektar orman alanı yanarken Türkiye'de 8,53 hektar orman alanı yanmıştır. 2023 yılında 2.579 yangında 15.520 hektar ve Ağustos 2024 sonu itibarıyla 2.835 yangında 25.143 hektar orman alanı yanmıştır. Bu sekiz aylık sürede yanan alan, 2021 yılında yaşanan büyük orman yangınları hariç tutulduğunda son 15 yılın en yüksek seviyesidir. Ülkemizde son 10 yıllık dönemde çıkan orman yangınlarının adet olarak yaklaşık yüzde 37'si ihmal-kaza (yanan alan olarak yüzde 40), yüzde 5'i kasıt (yanan alan olarak yüzde 24), yüzde 14'ü doğal nedenler (yanan alan olarak yüzde 1) ve yüzde 44'ü ise nedeni tespit edilemeyen yangınlardır (yanan alan olarak yüzde 35). Son yıllarda anız yangını gibi tarım alanlarından çıkıp orman alanlarına sıçrayan yangınlarda, sigara izmariti, ateş yakma vb. ihmaller nedeniyle çıkan yangın sayılarında artış görülmektedir. Orman yangınlarıyla mücadele kapasitesinin artırılması kapsamında ülkemiz kara ve hava araç filosunun artırılmasına, yangınlara müdahale süresinin kısaltılarak zararların en aza indirilmesine, yangınlarda görev alan personelin eğitilmesine yönelik tedbirler alınmaktadır. Bu kapsamda yangınlarla mücadelede kullanılan kara araçlarından arazöz, ilk müdahale ve su ikmal araçları, su tankeri ile diğer iş makinelerinin sayısının artırılmasına ve yangın söndürme uçak ve helikopterlerinin alımına yönelik çalışmalara devam edilecektir. İklim değişikliği nedeniyle artan orman yangınlarıyla mücadele stratejilerinin geliştirilmesine, yangınlara karşı mücadelede daha sistematik ve bütüncül bir yaklaşım benimsenerek yangınların neden olduğu ekolojik, ekonomik ve sosyal zararların en aza indirilmesine, iklime dirençli ormancılık projelerinin yürütülmesine, kuraklıkla mücadele, sel ve taşkın felaketleri ile beraberinde getirdiği doğal kaynak bozulumunu önlemek için havza rehabilitasyon projelerinin uygulanmasına devam edilecektir. Orman ekosistemlerinin sağladığı defne, ıhlamur, sumak, adaçayı, kekik gibi tıbbi ve aromatik bitkiler ile doğal mantarlar, doğal meyveler ve benzeri birçok odun dışı orman ürününün sürdürülebilir kullanımları kapsamında yapılan tespit, teşhis ve envanter çalışmaları doğrultusunda tür bazlı faydalanma planları hazırlanmış, 350 farklı tür ve taksonda 2,1 milyon hektar alanda envanter ve planlama çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Söz konusu ürünlerden ekonomik değeri yüksek olanların üretimleri sağlanarak ülke ekonomisine kazandırılması hedeflenmektedir. Ormanlardan en uygun düzeyde faydalanılması için ekoturizm alanları ve rotaları oluşturularak hizmete sunulmuştur. İlk defa 2017 yılında tesis edilen ekoturizm alanları ve rotaları 2023 yıl sonu itibarıyla 98'e ulaşmış olup bu sayının 2024 yıl sonuna kadar 124'e ulaşması öngörülmektedir. Ayrıca günübirlik ve konaklamalı olarak faydalanma imkânı bulunan orman parkları oluşturulmakta olup bu parklarda spor, kampçılık, piknik, fotoğrafçılık, yürüyüş gibi birçok aktivitenin yapılabilmesine imkân sağlanmaktadır. Avrupa Komisyonu tarafından sunulan ormansızlaşmaya yol açmayan ürünlere yönelik AB Tüzüğü teklifine ilişkin uzlaşı metni 2023 yılında AB Konseyi tarafından kabul edilmiştir. Söz konusu tüzükle sığır eti, kereste, soya, palm yağı, kauçuk, kakao ve kahvenin yanı sıra deri, çikolata, mobilya, basılı kâğıt ürünleri ile palm yağı bazlı belirli türev ürünlerin AB piyasasına arzında belgelendirme kuralları getirilmiştir. Bu kapsamda bahse konu tüzük ile ilgili uyumlaştırma çalışmalarına devam edilmektedir. Tarım Destekleri ve Piyasa Düzenlemeleri Bitkisel üretimde destekler, Tarım Havzaları Üretim ve Destekleme Modeli çerçevesinde ilçe düzeyinde belirlenen ürün listeleri esas alınarak uygulanmaktadır. Hayvancılıkta verim ve kalitenin artırılmasını amaçlayan çerçevede destekleme çalışmaları yürütülmektedir. Su ürünlerinde ise kayıt dışılığın önlenmesi ve verimliliğin artırılmasına yönelik destekleme uygulamalarına devam edilmektedir. 2024 yılında tarımsal destekleme bütçesinin 91,6 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Destekleme bütçesi 2025 yılında, 2024 yılına kıyasla yüzde 47,5 oranında artırılarak 135 milyar TL'ye çıkarılmıştır. TABLO 11: 11- Tarımsal Destekleme Bütçesinin Dağılımı M N Destekleme Destekleme Bütçesi (1) N kani , Destekleme Konusu (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) Artış (Yüzde) DS üzde) Payı 2024 2025 2024 2025 2023 o) 03)! 2024 2025 2023 (0) 8) Alan Bazlı Tarımsal 18456,8 23720,1 32521,66) 28,5 37,4) 2941 259 24,1 Destek Ödemeleri Alan Bazlı Ek Ödeme (4) 342,0 503,4 910,0) 47,2 o 80,8 0,5 0,5 0,7 Mazot 11318,7 o16057,0 20077,0) 41,9 25,0 179 17,5 14,9 Gübre 4 638,9 4 965,0 8 281,0 70 66,8 7,3 5,4 6,İ Sertifikalı Tohum ve Fidan i i 2352,6 18 763 2,1 1,5 17 Kullanımı 311,1 334,7 Fındık 846,0 860,0 901,0 1,7 4,8 13 0,9 0,7 Telafi Edici Ödemeler 1320,5 2029,7 2076,0| 53,7 2,3 2,1 2,2 1,5 Bitki Karantina Tazminatı 15,8 idi 0,0) -10,7 -100,0 0,0 0,0 0,0 Patates Siğili Desteği 0,0 0,0 28,0| -100,0 100,0 0,0 0,0 00 Çay Budama Tazminat ve 1 304,7 2 015,6 2048,0| 54,5 1,6 2,1 2,2 1,5 Masrafları Fark Ödemesi 8042,3 24896,2 42327,0| 209,6 70,0 12,7 27,2 314 Hububat ve Bakliyat 207/6,6 o 18425,2 o32489,2|) 787,3 o 76,3 33 20,1 24,1 Çay 379,5 435,0 2500,0| 14,6 474,7 0,6 0,5 1,9 Arz Açığı Olan Ürünler (5) 5 586,2 6 036,0 7337,8 81 21,6 8,8 6,6 5,4 öğle Destek 15305,5 197398 271505) 29,0 37,55) 24,2 21,65 2041 emeleri Kırsal Kalkınma Amaçlı 4867/9 (78290 10200,0) 60,8 30,3 7/7 86 7,6 Tarımsal Destekteme (6) Tarım Sigortası 9477/9 12750,0 20000,0) 34,5 56,9) 15,0 139 14,8 Destekleme Hizmetleri Diğer Tarımsal Amaçlı 5 854,9 584,7 724,9| -90,0 24,0 9,2 0,6 0,5 Destekler (7 63325,7 91549,5 135 000,0 Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı .

(1) 2023 yılında ilgiti kurum bütçesi kesin hesap verileridir. (2) Gerçekleşme Tahmini, (3) Program, (4) Organik Tarım, İyi Tarım, Toprak Analizi, Beş Dekar Altındaki Küçük işletme, Geleneksel Zeytin Bahçelerinin Rehabilitasyonu, Organik Organominera| Gübre desteğini kapsamaktadır. (5) Kütlü pamuk, zeytinyağı, dane zeytin, ayçiçeği, soya fasulyesi, kanola, aspir ve dane mısıra verilmektedir. (6) Bütçe tutarının 2023 yılında 2.988 milyon TEsi, 2024 yılında 2.200 milyon Tsi ve 2025 yılında 3 milyar TL'si Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu hibe karşılığıdır. (7) Sertifikalı tohum üretim, sertifikalı fidan üretim, tarımsal yayım danışmanlık Çiftlik Muhasebe Veri Ağı (ÇMVA), Ar-Ge, fisanslı depoculuk, tarımsal sulama elektrik desteği, tarımsal sulama amaçlı su kullanım hizmet bedeli desteklerini kapsamaktadır. Alan bazlı destekler arasında yer alan gübre, sertifikalı tohum ve fidan kullanımı ile çay, hububat ve bakliyat için yapılan fark ödemesi destekleri 2025 yılı bütçesinde en fazla artış öngörülen destek kalemleridir. 2024 Yılında Yapılacak Bitkisel Üretime Yönelik Desteklemeler ile Diğer Bazı Tarımsal Desteklemelere İlişkin Cumhurbaşkanı Kararı 24 Ağustos 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Söz konusu Kararın ardından bitkisel üretimde yeni destekleme modeline geçişi sağlayan 2025-2027 Yıllarında Yapılacak Bitkisel Üretime Yönelik Desteklemeler ile Diğer Bazı Tarımsal Desteklemelere İlişkin Cumhurbaşkanı Kararı 29 Ağustos 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Hayvancılık desteklemeleri kapsamında ise yeni modele geçiş 26 Temmuz 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 2024-2026 Yıllarında Yapılacak Hayvancılık Desteklemelerine İlişkin Cumhurbaşkanı Kararıyla gerçekleşmiştir. Böylece tarımsal desteklerin planlı üretime uygun olarak verilmesi ve destekleme politikasının uzun dönemli bir çerçevede oluşturulmasına yönelik önemli bir adım atılmıştır. Bitkisel üretime ilişkin yeni destekleme modelinde desteklerin daha sade, etkin, sürdürülebilir ve yönlendirici bir yapıya kavuşturulması için mevcut durumda çok sayıda olan destekleme konusu azaltılmış, tüm destek konuları temel destek, planlı üretim desteği ve üretimi geliştirme desteği olmak Üzere üç ana başlık altında toplanmıştır. Yeni modelde bitkisel üretimle ilgili tüm destek konularında alan bazlı ödeme yapılması öngörülmektedir. Planlı üretim desteği kapsamında stratejik ürünlerde kendine yeterliliğin temin edilmesi amacıyla bu ürünlerin uygun tarım havzalarında Tarımsal Üretimin Planlanması Kurulu tarafından belirlenen üretim planları çerçevesinde yetiştirilmesi teşvik edilecektir. Su kısıtı olan 11 ilin 52 ilçesinde yetiştirilen bazı ürünlere ilave destek verilerek yer altı su kaynaklarının sürdürülebilir kullanımının sağlanması hedeflenmektedir. Söz konusu Kararla sertifikalı tohum ve fidan kullanımı ile organik ve iyi tarım uygulamalarını yaygınlaştırmak amacıyla üretimi geliştirme desteği verilmesi hükme bağlanmıştır. Yeni destek modeliyle hayvancılıkta verimin artırılması, hayvan sağlığının korunması, planlı üretim kapsamında belirlenen havzalar bazında üretimin artırılması, üretici örgütlülüğünün güçlendirilmesi, küçük işletmelerin sürdürülebilirliklerinin sağlanması ile genç ve kadın yetiştiricilerin sektörde faaliyet göstermelerinin teşvik edilmesini temin etmek üzere hayvancılık desteklerinin daha etkin uygulanması hedeflenmektedir. Yeni modelde su ürünleri desteklemeleri su ürünleri yetiştiriciliği ve su ürünleri avcılığı destekleri olmak üzere iki başlık altında toplanmıştır. Su ürünleri yetiştiriciliğine verilen destekler dört temel destekleme programı ve dört teknik kriteri dikkate alacak şekilde daha etkin ve sade bir yapıya dönüştürülmüştür. Su ürünleri avcılığı kapsamında ise uzunluğu 12 metrenin altında olan gemilerin sahiplerine verilen destek küçük ölçekli balıkçılık desteği olarak değerlendirmeye alınmış olup boy gruplarına göre verilecek destek tutarları bir önceki yıla göre artırılmıştır. Ayrıca kadın gemi sahiplerine/ortaklarına yüzde 35 daha fazla destekleme ödemesi yapılması öngörülmektedir. Bunun yanında su ürünleri avcılığı desteği kapsamında balon balığı avcılığının desteklenmesine devam edilmektedir. Tarımsal desteklemelerde etkinliğin sağlanması için desteklerin havza, ürün ve su kısıtı temelinde farklılaştırılarak bunların idare ve kontrolünün alan bazlı yapılmasına, çeşitli kurumlar tarafından uygulanan farklı destek programları arasında tamamlayıcılığın sağlanmasına, üretici veya işletmelerin gelir seviyelerinin desteklerde dikkate alınmasına öncelik verilmektedir. Mülkiyet sorunları nedeniyle desteklerden faydalanamayan çiftçilerin tarımsal desteklerden yararlanabilmelerini sağlayarak tarımsal üretimde kayıtlılığın artırılması amacıyla Çiftçi Kayıt Sistemi (ÇKS) Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 18 Kasım 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Söz konusu Yönetmelikle mülkiyet sorunu bulunan parselleri işleyen çiftçilerin destekleme başvurusu için arazi hissedarlarından muvaffakat alma zorunluluğu kaldırılmış ve başvurunun taahhütnameyle yapılabilmesine imkân tanınmıştır. Ayrıca 29 Ağustos 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan aynı isimli Yönetmelikle ÇKS son başvuru tarihi olan 31 Aralık tarihinden sonra edinilen veya kiralanan tarım arazileri için son başvuru tarihi üretim yılının 30 Haziran tarihi olarak belirlenmiştir. Tarımsal destekleme sisteminde desteklenecek ürünler ve destekleme birim tutarlarının kurulacak bir sistemle düzenli olarak yapılacak etki analizlerinin sonuçlarına göre her yıl yeniden belirlenmesine, hayvancılık ve meyvecilik için uzun dönemli destekleme modelinin oluşturulmasına, ticari işletmeciliği destekleyecek tarımsal ve kırsal kalkınma yardımlarının önceliklendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Gıda 2022 yılı Küresel Gıda Güvenliği Endeksine göre Türkiye genel puanlamada 113 ülke arasında 49'uncu sırada yer almaktadır. Tarım ürünleri girdi fiyatlarındaki dalgalanmalar, iklim değişikliğinin olumsuz etkileri, ulusal ve uluslararası ölçekte gıda tedarik zincirinde yaşanan aksaklıklar ve ülkelerin korumacı politikalara yönelik söylemleri gibi nedenlerle gıda sektöründe ülkemizde ve küresel boyutta sorunlar yaşanmaktadır. Yaşanan bu olumsuz gelişmelere karşın girdi ve navlun fiyatlarındaki dönemsel geri çekilmenin de etkisiyle dünya tarım ürünleri fiyatlarında düşüş yaşanmıştır. Gida ve Tarım Teşkilatı (FAO) Gıda Fiyat Endeksi 2024 yılı Ağustos ayında, bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 1,1 ve endeksin tarihi yüksek seviyeye ulaştığı Mart 2022'ye göre yüzde 24,7 azalmıştır. Gıda tedarik zincirindeki bozulmalar, iklim değişikliği ve afetler, başta gübre olmak üzere tarımsal girdilere erişimde yaşanan aksaklıklar, üretim ve ihracat açısından önemli sorunlar olarak görülmektedir. Gıda güvenliği ve güvenilirliği perspektifinde sürdürülebilir üretime ve erişilebilir gıdaya yönelik politikalar izlenmeye devam edilmektedir. Birincil üretimden tüketime kadar gıda zincirinin her aşamasında gıda kayıplarını ve israfını azaltmak, gıda üretim ve ambalaj teknolojilerinin geliştirilmesi, gıda işleme süreçlerinin iyileştirilmesi önemli görülmektedir. Gıda güvenliğinin en önemli unsurlarından birisi olan hayvan hastalıklarıyla mücadele kapsamında aşılamaya önem verilmektedir. Bitkisel üretimde ilaç kullanımının azaltılması amacıyla bütüncül mücadele yöntemlerinin yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar yürütülmektedir. 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu kapsamında yürütülen denetimlere ek olarak, gıda işletmelerinin teknik ve hijyenik gerekliliklere uygunluğunu doğrulamak amacıyla 81 ilde eş zamanlı sektörel gıda denetim programları uygulanmaktadır. 2023 yılında Türkiye genelinde toplam 1,3 milyon gıda resmi kontrolü gerçekleştirilmiş ve kuralları ihlal eden işletmelere 18,9 bin adet cezai işlem uygulanmıştır. Ayrıca gıda taklit ve tağşişi ile mücadele amacıyla gıda kontrol laboratuvar altyapılarının güçlendirilmesine ilişkin çalışmalar devam etmektedir.

b) Amaç

Üretimin ekonomik, sosyal ve çevresel boyutlarını bütüncül olarak ele alan, teknoloji kullanım düzeyi ve verimliliği yüksek, örgütlü, rekabetçi, arz-talep dengesi çerçevesinde planlı üretim yapılan, doğal kaynakları etkin ve sürdürülebilir kullanan, toplumun yeterli ve dengeli beslenmesini sağlayan bir tarım sektörünün oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

e : Sorumlu/ Işbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Tarım istatistikleri uluslararası standartlara uygun olarak geliştirilecek, tarım bilgi sistemleri tarımsal üretimin tüm süreçlerinin sağlıklı şekilde kayıt altına alınması ve izlenmesini temin edecek şekilde etkin işler hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.488 Tedbir 488.1. Tarımsal Tarım ve Orman 1. Mevcut idari kayıt sistemlerinde Üretici Kayıt Sistemi diğer Bakanlığı (5), Hazine ve | kayıtlı olmayan tarım arazileri ve kayıt sistemleriyle entegre Maliye Bakanlığı bunların tasarruf durumu kayıt altına edilerek iyileştirilecek ve tarım alınacaktır. 2. Sayım personeline yönelik eğitim sayımıyla kapsamlı tarım envanteri oluşturulacaktır. programı düzenlenecektir. Tedbir 488.3. Tarım Hazine ve Maliye 1. Genel Tarım Sayımı kapsamında istatistiklerinin derlenmesi, Bakanlığı (S), Tarım ve | sahadan temel veriler toplanacak ve işlenmesi, analizi ve Orman Bakanlığı analiz edilecektir. kontrolünün etkin bir şekilde yapılması amacıyla düzenlemeler yapılacaktır. Tedbir 488.4. Kayıt ve bilgi | Tarım ve Orman 1. Tarımsal işletmelere ait kayıtların sistemleri erken uyarı, piyasa | Bakanlığı (5), Sanayi ve bir bütün halinde tutulabilmesi için kontrolleri, üretim planlaması | Teknoloji Bakanlığı, mevcut kayıt ve bilgi sistemlerini ve stok yönetimini sağlayacak | Ticaret Bakanlığı içerecek bütünleşik bir kayıt sistemi şekilde bütüncül bir geliştirilmesine yönelik çalışmalar yaklaşımla tasarlanacak, yürütülecektir. yazılım ve donanım altyapısı iyileştirilecektir. Tarım arazilerinin korunması, sürdürülebilir kullanımı ve etkin yönetimi sağlanacaktır. Kalkınma Planı p.490 Tedbir 490.1. Tarımsal arazi | Tarım ve Orman 1. Altı ilde 2,4 milyon hektar tarım

kullanılmayan araziler üretime | Değişikliği Bakanlığı

çalışmalar yürütülecektir.

kazandırılacaktır.

Tedbir 490.5. Arazi Tarım ve Orman 1. 456 bin hektar alanda arazi toplulaştırma çalışmalarına Bakanlığı (S), Çevre, toplulaştırma çalışmaları sulama yatırımlarıyla entegre | Şehircilik ve Iklim başlatılacaktır. bir şekilde devam edilecektir. | Değişikliği Bakanlığı 2. 464 bin hektar alanda tescil işlemleri tamamlanacaktır. 1. Tarımsal atıkların toprağa Tedbir 490.6. Tarım Tarım ve Orman arazilerinde toprağın organik | Bakanlığı (5), Çevre, uygulanarak organik maddeyi madde içeriğinin artırılması ile | Şehircilik ve İklim artırması için Ar-Ge projeleri toprak erozyonu ve kirliliğinin | Değişikliği Bakanlığı yürütülecektir. önlenmesine yönelik 2. Nitrat eylem planlarında yer alan uygulamalar desteklenecektir. hayvansal gübre yönetimine yönelik örnek uygulamalar yürütülecektir. Bitkisel üretimde planlı üretime geçilecek, nitelikli genetik materyal kullanılarak verimin yükseltilmesi ve başta nüfusu yüksek büyükşehirlerde olmak üzere örtü altı etiştiriciliğinin geliştirilmesi yoluyla üretim artırılacaktır. (Kalkınma Planı p. Tedbir 491.5, Yurt içinde Tarım ve Orman 1. 1.500 hektar alanda kenevir geliştirilen çeşitler kullanılmak | Bakanlığı (5) yetiştiriciliği yapılacaktır. suretiyle endüstriyel amaçlı kenevir üretimi artırılacaktır. Hayvansal üretimde verim ve kalite yükseltilecek, en önemli hayvansal üretim girdisi olan yem maliyetlerinin azaltılmasına yönelik mera ıslah çalışmalarına hız verilecek, ürün ve pazar çeşitliliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.492) Tedbir 492.3. Mera ıslah Tanım ve Orman 1. 200 bin hektar çayır mera alanında çalışmaları otlatmaya Bakanlığı (5), Hazine ve | ıslah ve amenajman projesi yardımcı yapıların da Maliye Bakanlığı uygulanacaktır. kurulmasını içerecek şekilde bütüncül bir yaklaşımla sürdürülecek, yönetim (amenajman) planlarının etkin uygulanması sağlanacaktır. Tedbir 492.6. Arıcılıkta ürün | Tarım ve Orman 1. Arı Zehri Yönergesi hazırlanacaktır. çeşitliliği ve üretim Bakanlığı (S), Hazine ve | artırılacaktır. Maliye Bakanlığı Su ürünleri üretiminde sürdürülebilirliğin sağlanması amacıyla denetimler etkinleştirilecek, yetiştiricilik üretiminde doğal kaynaklar ve biyoçeşitlilik korunarak apılacak yeni yatırımlar ile üretim ve ihracat artırılacaktır. (Kalkınma Planı p. Tedbir 493.1, Su ürünleri Tarım ve Orman 1. Yasadışı su ürünleri avcılığının kaynaklarının korunması, Bakanlığı (S), İçişleri önlenmesine yönelik 158 bin denetim geliştirilmesi ve yasadışı Bakanlığı yapılacaktır. avaılığın önlenmesi ile istilacı 2. 200 bin m? terkedilmiş av aracı su ve yabancı türlerin yayılımının kaynaklarından temizlenecektir. önlenmesine yönelik kontrol, 3. İç su kaynaklarında 70 milyon denetim ve izleme faaliyetleri yavru balık ile balıklandırma etkin şekilde yürütülecektir. apılacaktır. Tedbir 493.3. Küçük ölçekli | Tarım ve Orman 1. Küçük ölçekli balıkçı gemilerinin av balıkçılık işletmeleri, Bakanlığı (5), Hazine ve | araçlarına marka takılma işlemine ekonomik Maliye Bakanlığı devam edilecektir. sürdürülebilirliklerinin 2. Tarımsal destekleme bütçesi sağlanması ve çevreye olan kapsamında 15 bin küçük ölçekli olumsuz etkilerinin en aza balıkçı desteklenecektir. indirilmesi amacıyla desteklenecektir. Tedbir 493.4, Yeni su Tarım ve Orman 1. Yeni su ürünleri yetiştiricilik ürünleri yetiştiricilik bölgeleri Bakanlığı (S), Çevre, bölgelerinin belirlenmesine yönelik planlanacak, yetiştiricilik Şehircilik ve İklim çalışmalar kapsamında tespit edilen tesislerinin kapasite kullanım | Değişikliği Bakanlığı, 7.500 ton/yıl kapasiteli yeni oranları ve üretim verimliliği Hazine ve Maliye yetiştiricilik alanı üretime açılacaktır. yükseltilecektir. Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı Gıda güvenilirliğini teminen altyapının iyileştirilmesine yönelik yatırımlar sürdürülecek, gıda denetimi, bitki ve hayvan hastalık ve zararlılarıyla mücadele hizmetleri etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.494 Tedbir 494,2. Ülkemizde Tarım ve Orman 1, Veteriner Tıbbi Ürün Kontrol piyasaya arz edilen veteriner Bakanlığı (S), Çevre, Merkezinin ÇED ile Çevresel ve Sosyal tibbi ürünlerin tüm test ve Şehircilik ve Iklim Etki Değerlendirmesi çalışmaları analizlerini yapacak olan Değişikliği Bakanlığı tamamlanacaktır. Veteriner Tıbbi Ürün Kontrol 2. Veteriner Tıbbi Ürün Kontrol Merkezi kurulacaktır. Merkezinin laboratuvar, aşı suş bankası ve deney hayvanları ünitelerinin detay projeleri tamamlanacaktır. Tedbir 494.6. Gıda kontrol Tarım ve Orman 1. Yapılan ihtiyaç analizi kapsamında hizmetlerinin etkin bir şekilde | Bakanlığı (S) gıda kontrol laboratuvar altyapısı yürütülebilmesi amacıyla güçlendirilecektir. yapılacak ihtiyaç analizi kapsamında laboratuvar altyapısı güçlendirilecektir. Tarımsal amaçlı üretici örgütlerinin beşeri ve kurumsal yapıları güçlendirilerek üretimden pazarlamaya kadar tüm süreçlerde etkin rol alabilmeleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.496) Tedbir 496.3. Tarımsal Tarım ve Orman 1. Proje bazlı hibe desteklerinin amaçlı kooperatif ve üretici Bakanlığı (S), Hazine ve | sağlanmasında birinci derece tarımsal birliklerinin fiziki altyapılarının | Maliye Bakanlığı, Sanayi | örgüt belgesi almaya hak kazanan iyileştirilmesi ve Teknoloji Bakanlığı, tarımsal amaçlı örgütler öncelikli desteklenecektir. Ticaret Bakanlığı, olarak değerlendirilecektir. Strateji ve Bütçe Başkanlığı Tarımsal araştırmalar ile eğitim ve yayım çalışmalarında kurumlar arası koordinasyon sağlanarak etkinlik artırılacak, tarımsal Ar-Ge ve yayımın bağı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.498) Tedbir 498.3. Tarımsal Ar- Tarım ve Orman 1. Ar-Ge personelinin çalışmalarının Ge çalışmalarında nitelikli Bakanlığı (S), Hazine ve | teşvik edilmesine yönelik mevzuat personelin çalışmasının teşvik | Maliye Bakanlığı, hazırlık çalışması yürütülecektir. edilmesi amacıyla Strateji ve Bütçe araştırmacıların performans Başkanlığı kriterlerine göre desteklenmesine yönelik düzenleme yapılacaktır. Çiftçilerin risklerden korunması ve gelirlerinin garanti altına alınmasına yönelik uygulamaların kapsamı genişletilerek etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.499) Tedbir 499.2. Gelir koruma | Tarım ve Orman 1. Gelir koruma sigortası kapsamına sigortası ülke genelinde Bakanlığı (S), Hazine ve | arpa dâhil edilecektir. yaygınlaştırılacaktır. Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı SKA'lar, BM Küresel Orman Hedefleri ve Rio Sözleşmeleri dâhil ilgili uluslararası sözleşmeler ve ulusal taahhütlerimiz dikkate alınarak ormanlarımız sürdürülebilir orman yönetimi kriter ve göstergelerine uygun şekilde yönetilecek ve orman alanları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p. 500) Tedbir 500.1. İklim Tarım ve Orman 1. İklim değişikliği uyum stratejisi değişikliğine dayanıklı Bakanlığı (S), Çevre, hazırlanacaktır. ormanlar kurulacak ve Şehircilik ve İklim 2. Birincil orman ağacı türlerinde ormanların yutak alan Değişikliği Bakanlığı karbon stok miktarı belirlenecektir. fonksiyonlarını artıracak 3. Kızılçam ormanlarında meydana şekilde yönetim planlari gelen yangınların su kalitesi geliştirilecektir. parametrelerine etkileri belirlenecektir. 4. Akdeniz iklim kuşağında yer alan dokuz orman bölge müdürlüğünde orman ekosistemleri kırılganlık analizleri yapılacaktır. Tedbir 500.2. Ormanların Tarım ve Orman 1. İki havzada entegre havza afetler, kuraklık ve Bakanlığı (5), Çevre, rehabilitasyon etüt çalışmaları çölleşmeyle mücadele Şehircilik ve İklim tamamlanacaktır. edilmesi, biyoçeşitliliğin ve su | Değişikliği Bakanlığı 2. Ulusal arazi örtüsü haritası yıllık kaynaklarının korunması, olarak üretilecek ve arazi üstünde ekosistem hizmetlerinin meydana gelen değişimler geliştirilmesi ve arazi raporlanacaktır. tahribatının dengelenmesi konuları ile sağlık, gıda, turizm ve enerji sektörlerine katkısı artırılacaktır. Tedbir 500.3. Toprağın Tarım ve Orman 1. 13 ağaçlandırma, erozyon, sel korunması ve erozyonla Bakanlığı (5), Çevre, kontrol, çığ kontrol, heyelan ile mücadele için yukarı Şehircilik ve İklim entegre havza plan ve etüt projesi havzalarda heyelan, sel ve çığ | Değişikliği Bakanlığı yapılacaktır. kontrol projeleri 2. Havza bazlı çölleşmeyle mücadele yürütülecektir. eylem planları hazırlanacaktır. 3. Türkiye Çölleşme Modeli ve Haritasına yönelik mevcut veriler güncellenecektir. 4. Toprak kaybının azaltılmasına yönelik 40 bin hektar alanda erozyonla mücadele ve yukarı havza sel ve çığ kontrolü çalışması yapılacaktır.

firmalarının ormancılık Bakanlığı (S), Kültür ve | devletleri başta olmak üzere ilgili sektöründe uluslararası Turizm Bakanlığı ülkelerle ormancılık işbirliği alanda faaliyet göstermesi çalışmaları geliştirilecektir. desteklenecektir. Orman kaynaklı ürün ve hizmetler sürdürülebilir orman yönetimi ilkeleri çerçevesinde ihracat odaklı çeşitlendirilecek, sektörün ekonomideki payı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p. Tedbir 501.2. Sertifika Tarım ve Orman 1. Sertifikalı orman alanımızın toplam uygulamaları Bakanlığı (S) orman alanına oranı yüzde 50'ye yaygınlaştırılarak orman çıkarılacaktır. ürünlerinin ticareti kolaylaştırılacaktır. İl 1. Özel sektörün teşvik edilmesi için Tedbir 501.4. Genetiği Tarım ve Orman iyileştirilmiş ve hızlı gelişen Bakanlığı (5) mevzuat düzenlemesi çalışmaları türler kullanılarak özel sektör yapılacaktır. tarafından yapılan endüstriyel 2. 5 bin hektar alanda endüstriyel ağaçlandırma, 40 bin hektar alanda ağaçlandırma uygulamaları desteklenecektir. bakım çalışması yapılacaktır. Tedbir 501.5. Toplumsal Tarım ve Orman 1. Orman köylülerinin gelir getirici refahın artırılması ve orman Bakanlığı (5), Ticaret faaliyetleri çeşitlendirilerek köylerinden göçün önlenmesi | Bakanlığı sürdürülecek ve nihai ürünün pazara amacıyla orman köylüleri ulaşması kolaylaştırılacaktır. yerinde istihdam edilecek ve kalkındırılacaktır. Tedbir 501.6. Orman Tarım ve Orman 1. Odun hammaddesinin sektöre adil dağılımı konusunda üretim ve satış ürünlerinde başta girdi Bakanlığı (S) maliyetlerine yönelik olmak yöntemleri geliştirilecektir. üzere gerekli düzenlemeler yapılarak fiyat istikrarı i sağlanacaktır. Tedbir 501.7. Orman Tarım ve Orman 1. Orman ürünlerinin katma değeri ürünlerinin daha fazla Bakanlığı (S) yüksek nihai ürüne istihdam ve katma değer dönüştürülmesinin teşvik edilmesi sağlayan sektörlerde çalışmaları yürütülecektir. kullanımı artırılacaktır. Tedbir 501.8. Orman Tarım ve Orman 1. 16 ekoturizm alanı oluşturularak ekosistem hizmetlerine erişim | Bakanlığı (S), Kültür ve | hizmete alınacaktır. kolaylaştırılarak çevreye Turizm Bakanlığı duyarlı bir yaklaşımla ekolojik turizm alanları artırılacaktır. Orman yangınlarını önleyici tedbirler artırılacak, yangınlara müdahale kapasitesi üçlendirilecektir. (Kalkınma Planı Tedbir 502.1. Orman Tarım ve Orman 1. Silvikültürel bakım tedbirlerinin yangınları ile etkin mücadele, | Bakanlığı (S) güçlendirilmesi ve karbon odaklı biyoçeşitliliğin geliştirilmesi ve bakım tedbirlerinin geliştirilmesi karbon depolamanın çalışmaları yürütülecektir. sağlanması için başta genç meşcereler olmak üzere tüm bakım müdahalelerine öncelik verilecektir. Tedbir 502.3. Orman Tarım ve Orman 1. 20 bin hektar alanda Yangına alanları ile yerleşim yerleri ve | Bakanlığı (S) Dirençli Orman Tesisi (YARDOP) tarım alanları arasında çalışması yapılacaktır. yangına dirençli türler kullanılarak tampon bölgeler oluşturulacaktır. Sulama alanlarının genişletilmesine yönelik yatırımlar önceliklendirilecek ve finansman imkânları yeni modellerle artırılacaktır (Kalkınma Planı p.503) Tedbir 503.1. Kamu sulama | Tarım ve Orman 1. Öncelik seti çerçevesinde brüt 120 yatırımları, mevcut proje Bakanlığı (S) bin hektar alan sulamaya açılacaktır. stokunun sürdürülebilirliği, ilerleme yüzdesi, depolama tesisi durumu, cazibeli sulama sistemine sahip olması, emsal sulama oranları yüksekliği, ekonomiye en kısa sürede kazandırılabilme imkânı ve diğer projeler ile eş zamanlı yürütülme gerekliliği kriterleri dikkate alınarak önceliklendirilecektir. Tedbir 503.2. Sulama Tarım ve Orman 1. Sulama yatırımlarının alternatif yatırımlarının finansmanında Bakanlığı (S), Hazine ve | finansmanına yönelik değerlendirme özel sektör katılımını teşvik Maliye Bakanlığı çalışmaları yürütülecektir. eden yeni iç ve dış finansman modelleri geliştirilecektir. Mevcut sulama sistemlerinin rehabilitasyonuna devam edilecek, suyun kalite ve miktar olarak korunması ve etkin kullanımının sağlanmasına yönelik uygulamalara öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.504) Tedbir 504.1. Sulama Tanm ve Orman 1. 20 bin hektar alanda mevcut açık sistemlerinin rehabilitasyonu (| Bakanlığı (5) kanal sulama şebekelerinin kapalı ve modemizasyonuna yönelik borulu sisteme dönüştürülmesi yatırımlarda sulama oranı, çalışmaları tamamlanacaktır. sulanmama sebepleri, projeli durumda öngörülen zirai gelir artışı ve rantabilite katsayısı kriterleri dikkate alınacaktır. Tedbir 504.3. Suyun Tarım ve Orman 1. 90 tesise elektronik ölçüm sistemi kullanım miktarını esas alan Bakanlığı (S) takılacaktır. yöntemlere göre fiyatlandırılması sağlanacaktır. Tedbir 504.5. Tarımsal Tarım ve Orman 1. Marjinal Suların Tarımsal Sulamada sulamada alternatif su Bakanlığı (S), Çevre, Kullanımının Araştırılması ve Döngüsel kaynakları kullanımının Şehircilik ve İklim Ekonomiye Katkısının Belirlenmesi artırılması için yağmur Değişikliği Bakanlığı “MARSUDE” Projesi kapsamında sularının hasadı, arıtılmış atık çalışmalara devam edilecektir. suların sulama suyu kalitesine 2. Kurak ve yarı kurak iklimlerde getirilmesi ve deniz suyunun yağmur suyu hasadı konusunda Ar-Ge tuzdan arındırılarak sulamada çalışmaları yapılacaktır. kullanımına yönelik Ar-Ge faaliyetleri yürütülecektir. Sulama yönetiminde bilgi ve iletişim teknolojilerinin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.505) Tedbir 505.1. Uzaktan Tarım ve Orman 1. Yedi araştırma enstitüsünde Dijital algılama teknolojisi ile coğrafi | Bakanlığı (S) Sulama Yönetim Sisteminin (DİSU) bilgi sistemi tabanlı Geliştirilmesi Projesi yürütülecektir. tekniklerin sulama programlarının oluşturulmasında kullanımına yönelik Ar-Ge faaliyetleri yürütülecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim

Arazi Toplulaştırma Faaliyet Alanı (Kümülatif) (3) Milyon Hektar Tescil İşlemleri Tamamlanan Arazi Toplulaştırma Alani Milyon Hektar (Kümülatif) (4) (5) Merkezi Yönetim Bütçesinden Yapılan Toplam Tarımsal Yüzde Desteklerin Tarımsal Katma Değere Oranı (6) Yağlı Tohum Üretimi Milyon Ton Hububat Ekiliş Alanı Sığır Varlığı İçinde Kültür Irkı Oranı Yüzde Mera Islah ve Amenajman Alanı (Bin Hektar, Kümülatif)! Bi in Hektar Büyükbaş Hayvan Sayısı Küçükbaş Hayvan Sayısı İ Orman Alanlarının Ülke Yüzölçümüne Oranı ü Endüstriyel Ağaçlandırma (Yılık) Bin Hektar E 5 Ekoturizm Alan Sa El Kümütati Adet 124 140 EE 77 Yenilemesi Yapılan Brüt Sulama Alanı (Kümülatif) Bin Hektar

(1) Gerçekleşme Tahmini, (2) Program, (3) Tarım ve Orman Bakanlığı faaliyetleri esas alınmıştır. (4) DSİ tarafından inşa editen alanları kapsamaktadır. (5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Toprak ve Su Kaynaklarının Kullanımı ve Yönetimi Programının performans göstergelerinden biridir. (6) Merkezi yönetim bütçesinde yer alan tarımsal yatırım ödenekleri ve KİT'lere yapılan transferler dâhil edilmiştir. 2.2.2.2. Enerji

a) Mevcut Durum

Ekonomik büyüme ve nüfus artışının beraberinde getirdiği enerji talep artışı ile küresel riskler ve diğer konjonktürel gelişmeler, enerji arz güvenliğinin sürdürülebilirliğinin sağlanmasına ve enerjide dışa bağımlılığın azaltılmasına yönelik politikaların önemini artırmaktadır. Bu kapsamda enerji arz güvenliğinin sağlanması başta olmak üzere yeşil dönüşümün hızlandırılması, yenilenebilir enerji üretim kapasitesinin ve enerji verimliliğinin artırılması gerek ekonomik gerekse stratejik açıdan daha da önem kazanmıştır. Enerji arz güvenliğinin artırılması ve net sıfir emisyon hedeflerine ulaşılması kapsamında teknolojik gelişmelerin de etkisiyle özellikle son yıllarda temiz enerji yatırımları ivme kazanmış olup küresel enerji yatırımlarında temiz enerji yatırımlarının, fosil kaynaklara yönelik yapılan yatırımların iki katına ulaştığı görülmektedir. Temiz enerji yatırımlarının büyük çoğunluğunu yenilenebilir enerji, enerji verimliliği ile şebeke ve depolama yatırımları oluşturmaktadır. Enerji sektörü politikaları net sıfır emisyon hedefi doğrultusunda belirlenmektedir. 2000-2023 yılları arasında yıllık ortalama elektrik enerjisi talep artışı dünyada yüzde 3 iken büyüyen ekonomisine paralel olarak ülkemizde bu oran yüzde 4,2 olarak gerçekleşmiştir. Hızla artan enerji ihtiyacı göz önüne alındığında arz güvenliği tehlikeye atılmadan yerli enerji kaynaklarının kullanımının ve enerji verimliliğinin artırılması ile nükleer dahil yeni teknolojilerin üretim portföyüne dâhil edilmesi öncelik arz etmektedir. Küresel birincil enerji talebi 2021 yılında yaklaşık 14,7 milyar ton eşdeğer petrol (TEP) iken 2022 yılında yüzde 1,3 artarak yaklaşık 14,9 milyar TEP'e ulaşmıştır. Bu talebin yüzde 30,2'si petrolden, yüzde 27,6'sı kömürden, yüzde 23,1'i doğal gazdan, yüzde 4,7'si nükleerden, yüzde 14,4'ü ise yenilenebilir ve diğer kaynaklardan karşılanmıştır. Türkiye'nin 2022 yılında birincil enerji talebi 157,8 milyon TEP olarak gerçekleşmiş olup birincil enerji kaynaklarında petrolün payı yüzde 29, doğal gazın payı yüzde 27, kömürün payı yüzde 27 ve yenilenebilir kaynakların payı yüzde 17 olmuştur. Birincil enerji kaynaklarında ithalat yüzde 68 seviyesindedir. Mevcut linyit rezervlerine ilave olarak son yıllarda keşfedilen ve ekonomiye kazandırılmasına yönelik çalışmaları devam eden doğal gaz ve petrol rezervleri ile birlikte birincil enerjide dışa bağımlılığın kademeli olarak azaltılması hedeflenmektedir. Dünyada toplam elektrik üretiminde doğal gazın payı 2001 yılında yüzde 18 iken 2023 yılında yüzde 22,3 seviyesine çıkmıştır. Ülkemizde büyük ölçüde hidrolik kaynaklı elektrik üretimindeki dalgalanmalara bağlı olarak değişen doğal gazın elektrik üretimindeki payı 2000'li yıllarda ortalama yüzde 45 düzeyinde seyrederken bu oran 2022 yılında yüzde 22,9, 2023 yılında ise yüzde 21 olarak gerçekleşmiştir. Diğer yandan 2022 yılında 53,2 milyar m3 olan doğal gaz tüketimi, 2023 yılında yüzde 5,6 azalarak 50,2 milyar m? olarak gerçekleşmiştir. 2023 yılında tüketilen doğal gazın yüzde 27,7'si elektrik üretiminde, yüzde 24,5'i sanayide ve yüzde 47,8'i bina ve diğer alanlarda ağırlıklı olarak ısınma amaçlı kullanılmıştır. Sakarya Sahasında keşfedilen 710 milyar m”lük doğal gazın üretim kapasitesinin artırılmasına yönelik yatırımlara devam edilmesi ve denizlerimizde bulunması muhtemel yeni rezervlerin ekonomiye kazandırılmasıyla birlikte enerjide dışa bağımlılığın, cari işlemler ile dış ticaret açıklarının ve enerji maliyetlerinin azalması beklenmektedir. Arz güvenliğinin yanı sıra, kaynak ülke ve güzergâh çeşitliliği de sağlaması bakımından önem arz eden yüzer LNG depolama ve gazlaştırma ünitesi (FSRU) iskele ve bağlantı hattı yatırımları tamamlanmış olup 1,5 milyar m3/yıl doğal gaz sevk kapasiteli Hatay-Dörtyol FSRU Terminali 2022 yılında, aynı kapasiteye sahip Edirne-Saros FSRU Terminali 2023 yılında devreye alınmıştır. Arz güvenliği hususu ve mevsimsel talep dalgalanmaları doğal gaz depolama kapasitesinin artırılmasını zorunlu kılmıştır. AB ülkelerinin doğal gaz depolama kapasitelerinin yıllık tüketimi karşılama oranı yaklaşık ortalama yüzde 25-30 düzeyindeyken, ülkemizde bu oran yaklaşık yüzde 11,5 seviyesindedir. Hâlihazırda işletmede olan 4,6 milyar m” depolama ve 75 milyon m3/gün geri üretim kapasiteli Kuzey Marmara Doğal Gaz Yer Altı Depolama Tesisi ile 1,2 milyar m3 depolama ve 40 milyon m3/gün geri üretim kapasiteli Tuz Gölü Doğal Gaz Yer Altı Depolama Tesisiyle ülkemizin yer altı doğal gaz depolama kapasitesi 5,8 milyar m”e ulaşmıştır. Tuz Gölü Doğal Gaz Yer Altı Depolama Projesi kapsamında genişletme çalışmalarına devam edilmektedir. TABLO TI: 12- Elektrik Kurulu Gücü, Üretimi, Tüketimi ve Dış Ticareti Birim 2010 2015 2020 2023 2024(1) 2025(2) KURULU GÜÇ MW 49524 o 73147 95891 110914 115992 122289 TERMİK MW 32182 (41541 46 309 47 441 46 826 47 437 Yerli Kömür MW 9 161 10 085 11 336 11 440 11437 11437 İthal Kömür MW 3281 6 064 8 987 10374 10374 10374 Doğal Gaz MW 19213 24 945 25 675 25 369 24 749 24 160 Nükleer MW 0 0 0 0 0 1200 Diğer (3) MW 1 526 446 312 258 266 266 YENİLENEBİLİR (O(MW 17342 31 606 49 582 63473 69 166 74 852 Hidrolik MW 15831 25 868 30 984 31 962 32 505 32 965 Rüzgâr MW 1320 4 503 8832 11 806 13300 14 800 Güneş MW 0 249 6 667 15 613 19 100 22 600 Diğer (4) MW 191 986 3 098 4092 4261 4 487 ÜRETİM GWh (O211208 261783 306703 331149 355551 373507 TERMİK GWh (155370 177608 177066 189720 195596 194972 Yerli Kömür GWh 40 515 36 180 43 306 47 077 51243 51 097 İthal Kömür GWh 14 532 39 986 62 506 72719 70 156 72123 Doğal Gaz GWh 98 144 99 219 70931 69 454 73 584 71 077 Nükleer GWh 0 0 0 0 0 64 Diğer (3) GWh 2 180 2224 323 470 613 611 YENİLENEBİLİR o GWh 55838 84175 129637 141429 159955 178535 Hidrolik GWh 51 795 67 146 78 094 64 002 72 984 77783 Rüzgâr GWh 2916 11 652 24 828 34 109 38 578 42 807 Güneş GWh 0 194 10 950 22091 26 766 35 597 Diğer (4) GWh 1 126 5 183 15 764 21227 21 627 22348 İTHALAT GWh 1144 7136 1890 6 094 2229 2341 İHRACAT GWh 1918 3194 2484 2076 72229 2341 TÜKETİM GWh (210434 265724 306109 335167 355551 373507 Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Fuel-Oil, Motorin, LPG, Nafta vb.

(4) Biyokütle, Jeotermal, Atık Isı

275 metre yüksekliğe, 558 MW kurulu güce ve yıllık ortalama 1.888 GWh elektrik üretim kapasitesine sahip Yusufeli Barajı ve HES'in üç türbininden ilki 2 Kasım 2023 tarihinde, üçüncü türbini ise 6 Mart 2024 tarihinde devreye alınmıştır. 2023 yılında santralden 247 GWh, 2024 yılının ilk sekiz aylık döneminde ise 1.429 GWh elektrik üretimi gerçekleştirilmiştir. Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanları (YEKA) modeli kapsamında bugüne kadar toplam 3.000 MW kurulu güce sahip güneş enerjisine dayalı yarışmalar ile toplam 2.850 MW kurulu güce sahip rüzgâr enerjisine dayalı yarışmalar tamamlanmıştır. 1.000 MW kurulu güce sahip YEKA RES-2 ve 1.000 MW kurulu güce sahip YEKA GES-4 kapsamında santral kurulumlarına başlanmış olup YEKA GES-4'ün 2024 yılı sonuna kadar, YEKA RES-2'nin ise 2025 yılı sonuna kadar devreye alınması planlanmaktadır. Elektrik iletim şebekesinin geliştirilmesi, şebeke kısıtlarının bertaraf edilmesi ve yenilenebilir enerji santrallerinin şebekeye entegrasyonunun artırılması amacıyla elektrik iletim sistemi planlama ve yatırım çalışmalarına devam edilmiştir. Bu kapsamda 2024 yılı Ocak-Ağustos döneminde toplam kurulu gücü 1.119 MVA olan yedi transformatör merkezi tesis edilmiş ve toplam 890 km uzunluğa sahip 71 enerji iletim hattının geçici kabulü tamamlanmıştır. Böylece mevcut transformatör merkezi ve iletim hatlarındaki kapasite artışları neticesinde 2024 yılı Ağustos ayı sonu itibarıyla toplam transformatör merkezi kurulu gücü 228.981 MVA'ya, toplam enerji iletim hattı uzunluğu ise 75.331 km'ye ulaşmıştır. Talep tarafı katılımının geliştirilmesine ve elektrik şebekelerinin esneklik ihtiyacının karşılanmasına katkı sağlaması amacıyla 2022 yılı sonunda elektrik piyasası mevzuatına dâhil edilen toplayıcılık faaliyetine ilişkin ikincil mevzuat çalışmalarının 2024 yılı sonuna kadar tamamlanması öngörülmektedir. 2053 yılı net sıfır emisyon hedefi doğrultusunda enerji verimliliği çalışmalarına devam edilmektedir. 2024-2030 yılları arasını kapsayan Enerji Verimliliği 2030 Stratejisi ve TI. Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı'nda 10 stratejik amaç ve 23 hedef belirlenmiştir. Belirlenen hedeflere ulaşmak için sanayi ve teknoloji, bina ve hizmetler, enerji, ulaştırma, tarım, start-up ve dijitalleşme ile yatay konular olmak üzere toplam yedi tematik başlıkta 61 eyleme ve 266 faaliyete yer verilmiştir. II. Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı ile 2024- 2030 yılları arasında kamu ve özel sektör tarafından toplam 20,2 milyar dolar enerji verimliliği yatırımı yapılması ve kümülatif olarak 37,1 milyon TEP enerji tasarrufu sağlanması hedeflenmektedir. Böylece 2024-2030 yılları arasında ülkemizin birincil enerji tüketiminde yüzde 16 oranında ve emisyonlarında 100 milyon ton karbondioksit düşüş sağlanacağı öngörülmektedir. Verimlilik artırıcı projelere (VAP) yönelik destekleme programı kapsamında 2009 yılından bu yana 632 projeye 179 milyon TL destek sağlanmıştır. Verilen destekler sonucunda yıllık 1,3 milyar TL mali karşılığı olan 149,809 TEP enerji tasarrufu sağlanmıştır. Projelerin ekonomik ömrü boyunca sağlanacak kümülatif enerji tasarrufunun 1 milyon TEP olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2024 yılı Ağustos ayı sonu itibarıyla 104 projeye 50,7 milyon TE destek verilmiştir. Tasarruf potansiyeli yüksek, teknolojik, yenilikçi ve dijitalleşmeye katkı sağlayan enerji verimliliği yatırımlarının da desteklenmesini teminen 5627 sayılı Enerji Verimliliği Kanununda 5 milyon TL tutarındaki proje yatırım bedeli limiti kaldırılmıştır. Bu kapsamda başvuruların alınması için ikincil mevzuat değişikliği çalışmalarına devam edilmektedir. Kamu binalarında enerji verimliliğinin artırılması amacıyla 2019/18 sayılı Cumhurbaşkanı Genelgesi ile tanımlanan yüzde 15 enerji tasarruf hedefi, 2023/15 sayılı Cumhurbaşkanı Genelgesi ile 2030 yılına kadar yüzde 30 olarak güncellenmiştir. Bu kapsamda yürütülecek faaliyetlerin tanımlandığı Kamu Binalarında Tasarruf Hedefi ve Uygulama Rehberi 2024-2030 yayımlanmıştır. Ayrıca kamu kurumlarının yapacakları enerji verimliliği iyileştirmeleri için uzun vadeli sözleşme yapabilmelerine imkân sağlayan enerji performans sözleşmelerinin kamu sektöründe uygulanabilmesi için gerekli mevzuat altyapısı oluşturulmuştur. Türkiye'nin ilk nükleer santrali olan Akkuyu Nükleer Güç Santralinin tamamlanmasına yönelik çalışmalar devam etmekte olup 2023 yılında nükleer yakıt sahaya ulaştırılmıştır. Tamamlandığında Türkiye'nin elektrik ihtiyacının yaklaşık yüzde 10'unu karşılayacak olan ve 4.800 MW toplam kurulu güce sahip santralin ilk ünitesinin 2025 yılında devreye alınması planlanmaktadır. 2023 yılında yayımlanan Türkiye Hidrojen Teknolojileri Stratejisi ve Yol Haritası'nda yer alan hedefler kapsamında temiz hidrojen üretim, depolama ve sıvılaştırma teknolojileri ile yakıt hücresi teknolojilerinin geliştirilmesine ilişkin projelerin desteklenmesine yönelik çalışmalar yürütülmüştür. Ayrıca Karbon Yakalama, Kullanım ve Depolama Teknolojileri Yol Haritası hazırlık çalışmalarına devam edilmiştir. Ülkemizde elektrikli araçların gelişimine paralel olarak şarj istasyonu sayısı da artış göstermektedir. 2024 yılı Eylül ayı itibarıyla toplam 9.455 şarj istasyonu bulunmakta olup bu istasyonlarda 14.500'ü alternatif akımlı (AC), 8.726'sı doğru akımlı (DC) olmak üzere toplam 23.226 şarj noktasına ulaşılmıştır. Ayrıca hâlihazırda ülkemizde kurulu olan şarj istasyonlarının 4.176'sı yeşil şarj istasyonu niteliğine sahiptir.

b) Amaç

Enerjinin sürekli, kaliteli, sürdürülebilir, güvenli ve karşılanabilir maliyetlerle arzını, enerji temininde kaynak çeşitlendirmesini ve 2053 yılı net sıfır emisyon hedefini esas alarak yerli ve yenilenebilir enerji kaynaklarını değerlendirerek enerjide kendine yeterliliğini en üst seviyeye yükselten, nükleer teknolojiyi elektrik üretiminde kullanan, enerji verimliliğini artıran, enerji teknolojilerinde yerlileşmeyi önceleyen, yeni teknolojileri entegre eden, uluslararası enerji ticaretinde stratejik konumumuzu güçlendiren rekabetçi bir yapıya ulaşılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Enerji sektöründe rekabete dayalı yatırım ortamı geliştirilecek ve mali açıdan güçlü, istikrarlı, şeffaf, öngörülebilir, tüketicinin korunduğu ve sürdürülebilirliği de dikkate alan bir enerji piyasasının sürekliliği gözetilecektir. (Kalkınma Planı p.

altındaki tüketici gruplarının

desteklenmesi uygulamasına

eçilecektir.

Enerjinin her alanda verimli kullanımına yönelik çalışmalar sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.508) Tedbir 508.1. Kamu Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Dokuz ilde toplam 190 binalarının daha verimli hale Değişikliği Bakanlığı (5) kamu binasında enerji getirilmesine yönelik verimliliği uygulamaları için uygulamalara devam inşaat ihalelerine yönelik edilecektir. sözleşmeler imzalanarak enerji verimliliği uygulamalarına başlanacaktır. Enerji ve Tabii Kaynaklar 2. Kamu binalarında 2030 yılı Bakanlığı (S) için tanımlanan yüzde 30 tasarruf hedefi kapsamında 2.500 binada izleme faaliyeti yürütülecektir. Tedbir 508.2. Binaların Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Yıllık elektrik tüketimlerinin enerji dönüşümünün Değişikliği Bakanlığı (S), Enerji | yüzde 25'ini karşılayacak hızlandırılması amacıyla ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı şekilde 343 kamu kurumunda yenilenebilir enerjiyle toplam 163 MW kurulu güce desteklenen enerji verimli sahip GES kurulumuna ilişkin binaların yaygınlaştırılması fizibiliteler hazırlanacaktır. sağlanacak ve buna yönelik 2. Dokuz ildeki kamu düzenlemeler geliştirilecektir. binalarında GES kurulumuna yönelik inşaat ihalelerine Ikılacaktır. Tedbir 508.3. Başta Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Enerji performans Bakanlığı (5), Çevre, Şehircilik binalarda olmak üzere enerji sözleşmelerine yönelik ve İklim Değişikliği Bakanlığı verimliliği alanında enerji bilinçlendirme faaliyetleri performans sözleşmeleri, kapsamında 100 kamu personeline eğitim verilecektir. enerji hizmet şirketleri modeli ve kredi garanti fonunun kullanılması gibi alternatif yöntemler yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 508.6. Toplumdaki Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Sanayide ve binalarda enerji verimliliği farkındalığının | Bakanlığı (5), Milli Eğitim enerji verimliliği proje geliştirilmesi amacıyla Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji | yarışmaları, ilkokullarda enerji bilinçlendirme, tanıtım ve Bakanlığı, YÖK verimliliği konulu resim eğitim gibi faaliyetler yarışması, ortaokullarda enerji yürütülecektir. verimliliği konulu öykü yarışması ve liselerde enerji verimliliği proje yarışması düzenlenecektir. Enerji arz güvenliğinin sağlanması kapsamında çevresel etkiler azami ölçüde göz önünde bulundurularak yerli kömürün kullanımına devam edilecektir. (Kalkınma Planı .509) Tedbir 509.2. Kömürün Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Kömür ve türevlerinden hidrojen, metanol ve amonyak | Bakanlığı (S), TKİ leonardit hammaddeli tarımsal üretimi gibi daha çevreci gübre üretimi için şekilde kullanılabilmesine organomineral gübre üretim yönelik Ar-Ge faaliyetleri ve tesisi kurulmasına lişkin rezervlerimizin temiz kömür çalışmalar tamamlanacaktır. teknolojileriyle 2. Yerli Kömür ve Grafit değerlendirilmesine yönelik Kaynaklarının İleri Teknoloji çalışmalar yürütülecektir. Karbon Ürünleri Üretiminde Kullanılabilirliğinin Araştırılması Projesi tamamlanacaktır. 3. Kömürden hidrojen üretilmesine yönelik Ar-Ge çalışmaları yürütülecekür. Nükleer enerji, elektrik üretim portföyüne dâhil edilecek, nükleer teknolojilerin kurulumu ve yerlileştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir, (Kalkınma Planı Tedbir 510.1. Akkuyu Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Akkuyu NGS'de inşaat Nükleer Güç Santrali (NGS) Bakanlığı (5), NDK çalışmaları sürdürülecek ve bütün üniteleri ile elektrik birinci ünitede ilgili testleri de üretimine başlayacaktır. içeren deneme üretimlerine başlanacaktır. Tedbir 510,2. Nükleer Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Yeni bir NGS'nin daha Bakanlığı (5), NDK hayata geçirilmesine yönelik santral kurulu gücünün artırılmasına yönelik milletlerarası anlaşma çalışmalara devam edilecektir. müzakereleri tamamlanacaktır. Tedbir 510.3. Küçük Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Yeni nesil nükleer reaktör, modüler reaktörler, füzyon Bakanlığı (5), TENMAK, küçük modüler reaktör, mikro teknolojileri ve ileri nesil TÜNAŞ reaktör ve araştırma reaktörü reaktörler gibi yeni tasarım teknolojilerine yönelik teknolojilere yönelik çalışmalar yürütülen üç projenin yüzde yapılacaktır. 30 oranında tamamlanması sağlanacaktır. 2. Nükleer füzyon teknolojilerine yönelik çağrı başvurusu yapılan iki Ar-Ge projesinin yüzde 50 oranında tamamlanması sağlanacaktır. 3. Küçük modüler reaktör teknolojilerinin ülkemizde yerli imkânlarla kurulumuna yönelik iş planı ve yol haritası hazırlanacaktır. Tedbir 510,4. Nükleer Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Yakın Yüzey Bertaraf Tesisi atıkların güvenli bir şekilde Bakanlığı (5), NDK, TENMAK kurulumuna yönelik saha bertarafı için atık tesisi tahsis çalışmaları kurulmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. yürütülecektir. 2053 yılı net sıfır emisyon hedefi kapsamında artan elektrifikasyonun daha temiz kaynaklarla karşılanması amacıyla yenilenebilir enerji kaynaklı elektrik üretimi artırılacak ve şebekeye entegrasyonu sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.511) Tedbir 511.1. Yerli aksam Enerji ve Tabii Kaynaklar 1, En az bir adet YEKA yükümlülüğü olan yeni Bakanlığı (S) yarışması yapılacaktır. Yenilenebilir Enerji Kaynak 2. En az bir adet deniz üstü Alanları (YEKA) ihaleleri rüzgâr santrali alanı yapılacak, deniz üstü YEKA belirlenecektir. projeleri geliştirilmesine yönelik çalışmalar ürütülecektir, Tedbir 511.3. Elektrik Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Toplam 1.585 MVA kurulu şebekelerinin, potansiyel Bakanlığı (5), TEİAŞ güce sahip 10 adet 154 kV ve yenilenebilir kaynak alanları ile üzeri transformatör yenilenebilir enerji ve elektrikli merkezinin yapımı araçların gelişim hızı da tamamlanacaktır. dikkate alınarak 2. 688 km uzunluğunda enerji geliştirilmesine yönelik iletim hattının yapımı planlama ve yatırım tamamlanacaktır. çalışmaları yürütülecektir.

sağlanmasını teminen en tamamlanacaktır.

doğru şekilde tahmin 2. Rüzgâr İzleme ve Tahmin

edilebilmesine yönelik Geliştirme Projesi çalışmaları

kurumsal kapasite yüzde 80 oranında

geliştirilecektir. tamamlanacaktır.

Kesintili yenilenebilir enerji kaynaklarından sağlanan üretimin şebeke üzerinde oluşturduğu olumsuz etkilerin azaltılması amacıyla elektrik şebekelerinin esnekliği artırılacaktır, (Kalkınma Planı p.512) | Tedbir 512.2. Uluslararası Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Tortum-Ahıska elektrik enterkoneksiyon Bakanlığı (S), TEİAŞ enterkoneksiyon hattının kapasitesi artırılacaktır. tesisine yönelik çalışmalara başlanacaktır. 2. Babaeski-Nea Santa ve Vize Havza-Maritsa East 2 enterkoneksiyon tesislerinin anlaşmasının imzalanmasına önelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 512.3, Akılı şebeke Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Milli SCADA Sistemi altyapısının güçlendirilmesini Bakanlığı (S), TEİAŞ projesinde yüzde 30 oranında teminen akıllı sayaçlar ilerleme sağlanacaktır. yaygınlaştırılacak, SCADA sistemleri geliştirilecektir. Doğal gaz arz güvenliği güçlendirilecek, yerli doğal gazın ekonomiye kazandırılmasına önelik çalışmalara devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.513 Tedbir 513.1. Karadeniz'deki Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Sakarya Doğal Gaz Sahasında Sakarya Gaz Sahasında Bakanlığı (S), TPAO 10 kuyuda sondaj, yedi kuyuda keşfedilen doğal gaz rezervinin alt tamamlama, beş kuyuda üst ekonomiye kazandırılması tamamlama faaliyetleri amacıyla sahanın geliştirilmesi tamamlanacaktır. ve üretim kapasitesinin artırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülecektir. Tedbir 513.2. Tuz Gölü Doğal | Enerji ve Tabii Kaynaklar TT Tuz Gölü Doğal Gaz Yer Altı Gaz Yer Altı Depolama Bakanlığı (5), BOTAŞ Depolama projesinde 0,5 milyar projesinde depolama kapasitesi m3'lük depolama kapasitesi 8,8 milyar m#'e, geri üretim devreye alınarak tesisin toplam kapasitesi ise 80 milyon doğal gaz depolama kapasitesi ms/gün'e çıkarılacaktır. 1,7 milyar m”e çıkarılacaktır. Ülkemizin, enerjide üretici ve tüketici bölgeler arasında bulunan jeostratejik konumu etkin bir biçimde kullanıtarak enerji ticaret merkezi olması için faafiyetler sürdürülecektir. Kalkınma Planı p.514 Tedbir 514.1. Ülkemizin enerji | Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Bölge ülkeleri ile doğal gaz üretici ve tüketici ülkelerin Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, | ticaret hacmi artırılacaktır. buluştuğu bir ticaret merkezi BOTAŞ olması amacıyla yakın coğrafyamızdaki enerji kaynaklarının pazara ulaştırılmasını sağlayacak şekilde piyasanın ve teknik altyapının geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. Ülkemizin enerji teknolojileri alanındaki yetenekleri ve rekabetçiliği artırılacak, ihracat otansiyeli güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.515) Tedbir 515.2. Kritik ve katma Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Hidroelektrik santrallerde değerli ekipmanların yerli olarak | Bakanlığı (5), Sanayi ve kullanılan 100 MW güce sahip üretilmesi desteklenecek, yerli Teknoloji Bakanlığı, TÜBİTAK, francis tipi türbin çarkı tasarımı ürünlerin geliştirilmesine ilişkin EÜAŞ, TEMSAN geliştirilecektir. Ar-Ge ve Ür-Ge faaliyetleri 2. Alaçatı RES'in Yerli/Milli yürütülecek ve pilot tesisler Rüzgâr Türbinlerinin Ürettirilerek hayata geçirilecektir. Yenilenmesi projesi kapsamında üretilen iki rüzgâr türbininin sahada kurulumu gerçekleştirilecektir. Başta yeşil hidrojen olmak üzere hidrojen teknolojilerinin ve altyapısının geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacak ve ihtiyaç duyulan alanlarda uluslararası işbirlikleri desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.516) Tedbir 516.2. Yeşil hidrojen Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Güney Marmara Hidrojen üretiminin sağlanabilmesi için (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Kıyısı Platformu Yeşil Hidrojen yerli elektrolizör geliştirilmesine Bakanlığı, TENMAK, Eti Maden, Üretim Tesisi Projesi ve Yakıt Pili yönelik çalışmalar yapılacaktır. İlgili Üniversite ve Özel Sektör ve Elektrolizör Teknolojileri Kuruluşları Geliştirme ve Test Merkezi Projesi kapsamında 30 kW kapasiteli PEM elektrolizör hidrojen üretim tesisinin tasarımı, imalatı ve testleri tamamlanarak saha uygulaması gerçekleştirilecektir. 2. 250 kW PEM Elektrolizör Geliştirilmesi projesi kapsamında ölçek büyütme amaçlı modül tasarımı ve bileşen geliştirme alışmaları yürütülecektir. Tedbir 516.3. Hidrojenin Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Hidrojenin depolanması ve taşınmasına ve depolanmasına (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar hidrojenden yeşil amonyak yönelik Ar-Ge çalışmaları Bakanlığı, TÜBİTAK, TENMAK üretimi konularında ilgili sürdürülecektir. paydaşlarla proje çağrısı alışmaları yürütülecektir. Enerji teknolojilerinde kullanan hammaddelerin arz güvenliğinin artırılması ve söz konusu hammaddelerin çevreye olumsuz etkilerinin asgari düzeye indirilebilmesi amacıyla alışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.517 Tedbir 517.1. Kullanım ömrü Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Avrupa Birliğinin Yeni Batarya tamamlanan güneş paneli ve Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi Mevzuatına Uyum Sağlanması batarya gibi ekipmanların ve Teknoloji Bakanlığı, TOBB ve Elektrikli Araç Bataryaları İçin çevreye olumsuz etkilerinin Yönetim Sistemi Oluşturulması azaltılabilmesi ve döngüsel projesi kapsamında bataryalar ekonomiye geçişin sağlanması ve atık bataryalar ile ilgili olarak amacıyla geri dönüşüm tesisleri taslak ulusal mevzuat yaygınlaştırılacaktır. hazırlanacaktır. Enerji ve Tabii Kaynaklar 2. Kullanım ömrü tamamlanan Bakanlığı (S), TENMAK güneş panellerinin geri dönüşümü ve tekrar kullanılabilirliğinin araştınılmasına yönelik Ar-Ge projesi yürütülecektir. Tedbir 517.2. Enerji Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Atık fotovoltaik panel miktarı teknolojilerinde kullanılan Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve panellerde bulunan değerli hammaddelerin geri ve İklim Değişikliği Bakanlığı, metal/mineral oranları dönüşümüne ilişkin kapsamlı Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, hesaplanacak ve rapor düzenlemeler yapılacak, imalatçı | Ticaret Bakanlığı hazırlanacaktır. firmalar ve tüketiciler nezdinde farkındalık ve ödül mekanizmaları oluşturulacaktır.

d) Hedefler

2023 |2024(1) | 202512)

Performans Göstergeleri

16534511) | 171186) 177026

Birincil Enerji Talebi

BTEP

Kişi Başı Birincil Enerji Tüketimi TEP/Kişi 1,95(1) 1,95 1,99 Elektrik Enerjisi Talebi Th 335,2 | 355,6 373,5 Kişi Başı Elektrik Enerjisi Tüketimi kWh/Kişi 3926 4 046 4 204 Elektrik Kurulu Gücü 110 914 115 992 122 289 Rüzgar Kurulu Gücü MW 11806 13 300 14 800 Güneş Kurulu Gücü 15 613 19 100 Yerli Kaynaklardan Üretilen Elektrik Enerjisi Miktarı Yenilenebilir Kaynakların Elektrik Yüzde 42,7 45,0 48,0 Üretimindeki Payı Doğal Gazın Elekirik Üretimindeki Payı Yüzde 21 21 19 Yer Altı Doğal Gaz Depolama Kapasitesi 5,8 Enerji Verimliliğinden Sağlanan Tasarruf BTEP 900(1) 2 100 3 200 Miktarı Batarya Depolama Kapasitesi 0 Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Not: TEP: Ton Eşdeğer Petrol, BTEP: Bin TEP, kwh: Kilowatt-saat, TWh: Milyar Kilowati-saat, MW: Megawatt,

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.2.3. Savunma Sanayii

a) Mevcut Durum

Savunma ve Havacılık Sanayii İmalatçılar Derneği (SASAD) verilerine göre, savunma ve havacılık sektörü cirosu son 20 yılda 12 kat artarak 12 milyar doların üstünde gerçekleşmiş, sektör ihracatı ise 22 kat artış göstererek 5,5 milyar dolar seviyesine ulaşmıştır. Bununla birlikte savunma sanayiinde yerlileştrme çalışmaları aralıksız devam etmiş olup 2002 yılında yüzde 20 düzeyinde olanı savunma sanayii yerlilik oranı 2023 yılı itibarıyla yüzde 80 düzeyine ulaşmıştır. Ar-Ge çalışmalarına ayrılan kaynak ise 2 milyar dolar seviyesine ulaşmıştır. İstihdam boyutu ele alındığında, savunma sanayii sektöründeki toplam çalışan sayısı 91 bin düzeyine çıkmıştır. Savunma Sanayii Başkanlığı (59B) tarafından yürütülen proje sayısı hâlihazırda bini aşmıştır. Söz konusu projeler yürütülürken Türk savunma sanayiini Türkiye'nin küresel güç vizyonu doğrultusunda inşa etmek üzere savunma sanayii ekosistemini dışa bağımlılığı asgari seviyeye indirecek şekilde güçlendirmek gayesiyle hareket edilmektedir. Bu hedef doğrultusunda üstün teknik özellikleri haiz ürünleri içeren, farklı harekât ihtiyaçlarına ve görev alanlarına hitap edebilecek projelerin hayata geçirilmesine yönelik çalışmalara öncelik verilmekte sektörel yetkinlikleri artırmak ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere muhtelif destek mekanizmaları uygulanmaktadır. Dünyanın hızla dönüşüm geçirdiği, pek çok alanda teknolojik olarak sıçrama kaydedilen bir dönemin içinden geçerken çığır açan teknolojilerde yol haritaları oluşturulmaktadır. Bu çerçevede kompozit, yüksek malzeme, otonom ve sürü sistem, tahrip teknolojileri ile Kimyasal, Biyolojik, Radyoaktif, Nükleer (KBRN) teknolojilerinde proje faaliyetleri yürütülmüş olup ayrıca grafen ve iki boyutlu malzemeler, akustik teknolojileri, enerjik malzeme teknolojileri, bilişsel elektronik harp alanlarında Odak Teknoloji Ağları gerçekleştirilmiştir. Milli Teknoloji Hamlesine hız kazandırmak, aynı zamanda savunma sanayii alanında geliştirilen teknolojinin sivil sahada kendine yer bulmasını sağlamak ve geliştirilen kabiliyetlerin uygulama alanlarını genişletmek amacıyla hayata geçirilen Yetenek Envanteri Projesi'nde (YETEN) sistem e-Devlet üzerinden tüm paydaşların kullanımına açılmış ve halihazırda 3.326 firma tarafından kullanılır hale getirilmiştir. Projenin olgunlaşmasıyla beraber sektördeki işbirliğinin artırılması ve sektör kabiliyetlerinin daha verimli kullanımı sağlanabilecektir. Savunma sanayii ekosistemini güçlendirmek ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere ekosistemin ihtiyaç duyduğu nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesine yönelik olarak Savunma Sanayii Akademisi bünyesinde, Vizyoner Genç Projesi ile Endüstriyel Savunma Profesyonelleri Programı (ESAP) yürütülmektedir. Bu kapsamda Sistem Mühendisliği, Uçuşa Elverişlilik Sertifikasyonu, Elektronik Harp, Elektro-Optik, Proje Yönetimi, Savunma Sanayii Başkanlığı Tedarik Uzmanı Geliştirme Programı eğitim programları düzenlenmiş olup 6000” i aşkın sektör çalışanı eğitimlere katılmıştır. Endüstriyel Yetkinlik Değerlendirme ve Destekleme Programı (EYDEP) kapsamında savunma sanayiinin gelişimine önemli katkılar sağlayan KOBİ'ler, Savunma Sanayii Yatırım ve Geliştirme Faaliyetlerini Destekleme Programı kapsamında ise tüm savunma sanayii firmaları desteklenmektedir. 2023 yılında toplam 66 firma EYDEP desteklerinden faydalandırılmıştır. Askeri alanda teknoloji yoğun ürün ve hizmetler için kazanılan yeteneklerin sanayileşme hedefleri doğrultusunda sivil alanda kullanımını sağlamak amacıyla Savunma Sanayii Başkanlığı 2024-2028 Stratejik Planında da çift kullanımlılığa yer verilerek konu hakkında hedefler ve stratejiler belirlenmiştir. Bu kapsamda, sektörde yer alan paydaşlarla koordinasyon çalışmalarına başlanmıştır. Sektör genelinde yeşil dönüşüm alanında farkındalığı artırmak, sektörün ihracat potansiyelinin küresel ölçekte atılan düzenleyici adımlardan etkilenmemesi için yeşil dönüşüm yükümlülüklerine ilişkin bilgilendirici faaliyetler düzenlenmesine yönelik ilgili paydaşlarla koordinasyon çalışmalarına başlanmıştır. TABLO II: 13- Savunma Sanayiine İlişkin Temel Büyüklükler (Milyon Dolar) Yurt Dışı Ürün/ haz Yıl sinarizler Ciro Satış o—oOİthalat © Teknoloji id) Gelirleri Geliştirme

Kaynak: SASAD, Savunma ve Havacılık Sanayii Performans Raporları (2018-2022)

b) Amaç

Ülkemizin savunma ve güvenlik ihtiyaçlarını, milli teknolojilerin ve yeteneklerin azami ölçüde kullanımını temin ederek karşılamak, savunma ve havacılık sanayiinin rekabetçiliğini küresel ölçekte artırmak, savunma sanayiinde edinilen becerilerin sivil sektöre aktarımını da sağlayarak ülkemiz için önemli ekonomik değer üreten bir seviyeye taşımak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Türk savunma sanayii gerek yurtiçi savunma ve güvenlik ihtiyaçlarını, gerekse dost ve müttefik ülkelerin bu alandaki taleplerini yurtiçi imkânlarla karşılayabilecek yetkinliğe ulaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.520 Tedbir 520.1. Ülkemiz Savunma Sanayii 1. Savunma, anayurt güvenliği, havacılık savunma ve güvenlik Başkanlığı (S) ve uzay sanayi alanlarındaki yerli sanayi ihtiyaçlarında dışa kuruluşlarının yatırım ve nitelikli personel bağımlılığı azami ölçüde istihdam faaliyetleri desteklenecektir. ortadan kaldırmak amacıyla başta alt bileşenler olmak üzere yerli üretim yetkinlikleri geliştirilecektir. Tedbir 520.2. Kuantum Savunma Sanayii 1. Hipersonik Teknolojileri alanında çalışılan Kompozit Katı Yakıtlar İçin teknolojileri, yapay zekâ, Başkanlığı (S) Bağlayıcı-Katalizör Bileşeni Geliştirilmesi otonom sistemler, hipersonik teknolojiler gibi (KARBOSEN) Projesi ile Kompozit Katı derin ve çığır açan Yakıtlar için Bağlayıcı-Katalizör Geliştirme amacıyla Küçük Ölçek Üretimleri için teknolojilerde askeri ve sivil kullanıma yönelik Ar-Ge ve Altyapı Adaptasyon Çalışmaları Ür-Ge faaliyetleri yürütülecektir. desteklenecektir. 2. Kuantum Lidar Geliştirilmesi Projesi kapsamında kritik tasarım ve tasarım doğrulama faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 3. Mikrodalga Kuantum Radar Bileşenleri Geliştirilmesi (KUDAR) Projesi kapsamında kritik tasarım faaliyetleri gerçekleştirilecektir. , 4. Kuantum Odak Teknoloji Ağı (OTAĞ) çalışmaları gerçekteştirilecektir. 5. Soğuk Atom Tabanlı Ataletsel Sensör Geliştirilmesi (SOGUK ATOM) Projesi faaliyetleri yürütülecektir. 6. Rubidyum Atomik Saat Geliştirilmesi (GÜNEŞ) Projesi Sözleşmesi imzalanacak ve faaliyetleri yürütülecektir. 7. Kuantum Temelli Manyetik Anomali Tespiti Projesi'nin teklife çağrı dosyası yayımlanacaktır. 8. Yapay zekânın elektronik harp sistemlerinde kullanılmasına yönelik Bilişsel Elektronik Harp alanında YANKI, BİLRAD, BERAY projeleri yürütülecektir. 9. Otonomi ve haberleşme alanında TORAMAN ve KAPTAN projeleri yürütülecektir. 10. SAGA Çağrısı kapsamında uygun bulunan altı yeni projenin sözleşmesi imzalanacaktır. 11. Geleceğin Yapay Zekâ Teknolojileri Odak Teknoloji Ağı faaliyetleri erçekleştirilecektir. Tedbir 520.3, Sektörün Savunma Sanayii 1. Anadolu ve fen liseleri öğrencilerine artan nitelikli insan kaynağı | Başkanlığı (S) yönelik olarak iki farklı yetkinlik geliştirme ihtiyacını karşılamak programı sürdürülecektir. amacıyla eğitim altyapısı 2. Üniversite öğrencilerine yönelik dört güçlendirilecek, teknoloji farklı yetkinlik geliştirme programı yarışma ve programları sürdürülecektir. yoluyla savunma sanayiine 3. Gençlerin savunma sanayiine olan yönelik ilgi artırılacaktır. ilgilerini artırmak ve genç yetenekleri keşfedip geliştirmek amacıyla Gençlik Zirvesi düzenlenecektir. 4. Vizyoner Genç platformunun Savunma Sanayli'ne özel bir istihdam portalına dönüşümü sağlanarak sektörün yetenek ve yetkinlik haritası oluşturulacaktır. 5. Sektör profesyonellerinin yetkinliklerini geliştirmeye yönelik olarak Dijital Öğrenme Ağı projesi hayata geçirilerek çevrimiçi eğitimler düzenlenecektir. 6. Savunma Sanayii İK Analitiği Programı hayata geçirilecektir. 7. Sektörel etkileşimi artırmak için Stratejik/Operasyonel/Kültürel Yetkinlik Etkileşim Programları sürdürülecek ve bu anlamda yeni programlar hayata geçirilecektir. 8. 2025 yılında gerçekleştirilecek TEKNOFEST etkinliği ile birlikte Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi tarafından düzenlenecek Kariyer Fuarlarına katılım sağlanacaktır. Tedbir 520.4. Savunma Savunma Sanayii 1. Yetenek Envanteri (YETEN) 2.0 sanayiinde yüksek teknoloji | Başkanlığı (S) Sözleşmesi imzalanacaktır. geliştiren yenilik tabanlı girişimci firmaların sayısının artırılması ve büyük ölçekli savunma sanayii firmalarının yerli tedarik ekosistemlerini geliştirmesi ve girişimciliği desteklemesi sağlanacaktır. Tedbir 520.5. Sektörün Savunma Sanayii 1. Endüstriyel Yetkinlik Değerlendirme ve ülkemizin dijital Başkanlığı (S) Destekleme Programı (EYDEP) dönüşümüne öncülük kapsamında Endüstri 4.0 ile ilgili kriterler etmesi amacıyla savunma hakkında firmaların farkındalıklarının sanayii şirketlerinin dijital artırılmasına ilişkin çalışmalar yapılacaktır. dönüşüm olgunluğu artırılacak, verinin etkin kullanımı ve güvenliği sağlanacaktır. | Savunma sanayii ihracatı artırılacak, uluslararası işbirliği güçlendirilecek, yüksek teknolojili alanlarda yetenek kazanımı ve kullanımı çerçevesinde sivil pazarla etkileşimi desteklenerek ülkemizin sanayileşme hedefleri ve dış ticaret dengesi ile sektörün sürdürülebilirliğine katkı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.521) Tedbir 521.1. Türk Savunma Sanayii 1. Savunma sanayii kabiliyetlerimizin yurt savunma Sanayiini küresel Başkanlığı (S) dışına aktarılmasını teminen resmi ölçekte rekabetçi bir heyetler ülkemizde ağırlanacak ve konuma ulaştırmak savunma sanayii alanında ihracat amacıyla çalışmalar potansiyeli yüksek ülkelerle planlı 17 yürütülecektir. Savunma Sanayi İşbirliği (SSİ) toplantısı gerçekleştirilecektir. 2. Yurt dışında gerçekleştirilecek savunma sanayii fuarlarına milli ve stantlı katılım gerçekleştirilerek firmalarımıza destek sağlanacaktır. 3. Türk Savunma Sanayii firmalarının NATO ihalelerindeki payını artıracak şekilde sektör ve paydaşlarla konferans, çalıştay, ziyaret gibi faaliyetler gerçekleştirilecektir. Tedbir 521.2. Askeri Savunma Sanayii 1. Savunma sanayii yeteneklerinin sivil alanda teknoloji yoğun ürün ! Başkanlığı (S) alanda kullanımını yaygınlaştırmaya ve hizmetler için kazanılan yönelik paydaşlar arası etkileşim yeteneklerin sanayileşme artırılacaktır. hedefleri doğrultusunda sivil alanda etkin kullanımı sağlanacaktır. KA, Tedbir 521.3. Sektör Savunma Sanayii 1. Savunma sanayiinde faaliyet gösteren paydaşları arasında Başkanlığı (S) ana yüklenicilerin katılım sağlayacağı işbirliğini güçlendirmeye savunma sanayii il buluşmaları ile yönelik platformlar teknopark, kümelenme ve 05B oluşturulacaktır. buluşmaları düzenlenecektir. Tedbir 521.4. Gerek Savunma Sanayii 1. Bilişim projelerinde yerli siber güvenlik savunma ve güvenlik Başkanlığı (S) çözümleri uygulanacak ve yerli ürün gerekse sivil alanda siber geliştirme faaliyetlerine katkı güvenlik ihtiyaçları, azami sağlanacaktır. ölçüde yerli ve yetkin çözümlerle karşılanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri 2023 2024(1)

Birim 2025 (2)

Savunma Sanayii Yertilik Oranı Yüzde 80 81

Savunma ve Havacılık İhracatı (3)

Milyar Dolar

Savunma ve Havacılık Sanayii Cirosu | Milyar Dolar 15,1 10,5 18,2 Savunma ve Havacılık Sanayii Bin Kişi 90,9 99,0 108,9 İstihdamı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program Hedefi ,

(3) Mal ve Hizmet Dâhit İhracat (yurt dışı satış geliri) 2.2.2.4. Turizm

a) Mevcut Durum

Covid-19 salgını 2020-2021 yıllarında turizm sektöründe keskin bir düşüşe yol açmış ancak sektör, 2022 yılından itibaren güçlü bir toparlanma sürecine girmiştir. Küresel turizm pazarının 2024 yılı sonuna kadar pandemi öncesi seviyelere ulaşması ve uzun vadede sürdürülebilir bir büyüme göstermesi beklenmektedir. Birçok ülkede önemli iyileşmeler kaydedilmesine rağmen küresel ekonomik dalgalanmalar ve jeopolitik belirsizlikler turizm sektöründeki toparlanmanın dengesiz bir seyir izlemesine neden olmaktadır. 2023 yılında uluslararası turist sayısı bir önceki yıla göre yüzde 33,4 oranında artarak 1,3 milyar kişi olarak gerçekleşmiş ancak bu rakam 2019 yılı seviyesinin yüzde 11,2 altında kalmıştır. Aynı yıl uluslararası turizm gelirleri ise yüzde 33,8 oranında artarak 1,5 trilyon dolara ulaşmış ve nominal olarak pandemi öncesi seviyelere geri dönmüştür. Enflasyondan arındırıldığında turizm gelirlerinde 2019 yılı seviyesinin yüzde 2,5 gerisinde kalınmıştır. Türkiye, turizm sektöründe 2019 yılı seviyelerine ulaşma açısından küresel turizme kıyasla daha güçlü bir toparlanma performansı sergilemiştir. 2023 yılında gelen turist sayısı bir önceki yıla göre yüzde 9,3 artarak 55,2 milyona ulaşmış, turizm geliri ise yüzde 12,1 artarak 55,9 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. 2019 yılı verileri ile karşılaştırıldığında, turist sayısı açısından yüzde 7,7 oranında bir artış kaydedilirken yüzde 30,4 oranında daha fazla turizm geliri elde edilmiştir. Türkiye, 2023 yılında turist sayısı bakımından uluslararası turizm pazarından yüzde 4,2, Avrupa turizm pazarından yüzde 7,8 pay almış, turizm gelirlerinde ise bu paylar sırasıyla yüzde 3,3 ve yüzde 7,5 olarak gerçekleşmiştir. Türkiye 2023 yılında gelen turist sayısı bakımından dünyada beşinci, turizm gelirinde ise yedinci sırada yer almaktadır. 2022 yılında 971 dolar olan ziyaretçi başına ortalama harcama 2023 yılında 979 dolar seviyesine ulaşmıştır. 2023 yılında ülkemize gelen 49,2 milyon yabancı ziyaretçinin yüzde 43,1'i OECD, yüzde 24,3'ü de Bağımsız Devletler Topluluğu ülkelerindendir. Aynı dönemde ülkemize en çok ziyaretçi gönderen ülkeler sıralamasında Rusya birinci (yüzde 12,8), Almanya ikinci (yüzde 12,6), İngiltere ise üçüncü (yüzde 7,7) sırada yer almıştır. TABLO 11: 14- Dünyada ve Türkiye'de Turizm Hareketleri ve Turizm Gelirleri 2019 2020 2021 2022 2023 2024 (2) DÜNYA Turist Sayısı (Milyon Kişi) 1465 407 458 975 1300 1494 Yıllık Değişim (Yüzde) 3,5 -72,3 12,7 112,2 33,4 15,0 Turizm Geliri (Milyar Dolar) 1 488 554 632 1126 1507 1748 Yıllık Değişim (Yüzde) 3,8 -62,7 14,1 78,2 33,8 16,0 TÜRKİYE

Kaynak: Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü (UNWTO), Kültür ve Turizm Bakanlığı, TÜİK

(1) Yabancı ziyaretçi sayısı, Türkiye Cumhuriyeti pasaportu taşımayan, sınır kapılarından ülkemize giriş yapan ve yurt dışında ikamet eden ziyaretçileri yansıtmaktadır. Turist sayısı ise, yabancı ziyaretçi sayısı ile yurt dışında ikamet eden Türkiye Cumhuriyeti pasaportlu ziyaretçi sayısı toplamından günübirlikçilerin (Türkiye'de 24 saatten az kalan) çıkarılmasıyla elde edilmektedir. (2) Gerçekleşme Tahmini. (3) 2020 yılı verisi 1., 3. ve 4. çeyrekleri kapsamaktadır. Covid-19 salgını nedeniyle sınır kapılarında anket yapılamadığından 2020 yılı 2. çeyreğe ilişkin veri yayınlanamamıştır. (4) Turizm gelirleri TÜİK tarafından Nisan 2024'te revize edilmiştir. Küresel turizm pazarında 2024 yılı Ocak-Mart döneminde turist sayısının 2023 yılının aynı dönemine göre yüzde 19 arttığı ancak 2019 yılının aynı dönemine kıyasla yüzde 2,9 düşük kaldığı görülmektedir. Özellikle Çin kaynaklı seyahatlerin artmasıyla birlikte 2024 yılının sonuna kadar küresel turizmin tam anlamıyla toparlanması beklenmektedir. Bununla birlikte, süregelen enflasyon, yüksek faiz oranları, dalgalanan petrol fiyatları ve ticaretteki aksamalar; ulaşım ve konaklama maliyetlerinin yükselmesine neden olmakta ve hane halkı bütçesi üzerinde baskı oluşturmaktadır. Buna rağmen, seyahat talebi canlılığını korumaya devam etmekte; maliyet açısından avantajlı, yakın mesafedeki varış noktaları ile kısa süreli seyahatler ön plana çıkmaktadır. Ancak Rusya-Ukrayna savaşı ve Ortadoğu'da artan jeopolitik gerilimlerin yarattığı belirsizlikler turizm sektörü için aşağı yönlü risk oluşturmaya devam etmektedir. Bu gelişmeler ışığında, Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü (UNWTO) uluslararası turist girişlerinin 2024 yılı sonunda 2019 yılı seviyesinin yüzde 2 üzerinde gerçekleşeceğini öngörmektedir. Türkiye turizm sektörünün 2024 yılında güçlü bir biçimde toparlanması için ürün ve pazar çeşitliliğinin sağlanmasına yönelik çalışmalara yoğunluk verilmiştir. Bu çalışmalar neticesinde, Türkiye'ye 2024 yılı Ocak-Ağustos döneminde gelen yabancı ziyaretçilerin sayısı önceki yıla göre yüzde 7,1 artışla 35,8 milyon kişi olarak gerçekleşmiştir. Ülkemiz turizm geliri ise Ocak-Haziran 2024 döneminde önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 9,3 artışla 23,7 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Ülkemize gelen yabancı ziyaretçi sayısının 2024 yılı sonunda bir önceki yıla göre yüzde 7,1 artarak 52,7 milyon kişiye ve turizm gelirinin ise yüzde 6,7 artarak 59,6 milyar dolara ulaşacağı öngörülmektedir. Turizmin ekonomik etkilerini arz ve talep yaklaşımı ile ölçen Turizm Uydu Hesapları (2019-2022) verileri, hem ekonomik büyüme hem de istihdam oluşturma açısından Ülkemiz turizm sektörünün önemini ortaya koymaktadır. 2022 yılı verilerine göre, ülkemizdeki turizm amaçlı toplam tüketim değeri 1,3 trilyon TL olarak gerçekleşmiş ve bu değerin toplam yurt içi arz içerisindeki payı yüzde 3,3 olmuştur. Ayrıca aynı yıl turizm amaçlı gayrisafi katma değer 586,8 milyar TL olarak gerçekleşmiş ve doğrudan turizm amaçlı gayrisafi katma değerin toplam gayrisafi katma değer içindeki payı yüzde 4,4 olmuştur. Doğrudan turizm amaçlı istihdam edilen kişi sayısı 2019 yılında 935 bin kişiyken 2022 yılında 885 bin kişiye gerilemiştir. 2019 yılında turizm sektöründeki istihdamın toplam istihdam içindeki payı yüzde 3,3 iken 2022 yılında bu oran yüzde 2,9'a düşmüştür. Sürdürülebilir turizm faaliyetlerine hız vermek amacıyla Küresel Sürdürülebilir Turizm Konseyi (KSTK) ile 2022 yılında imzalanan üç yılık işbirliği anlaşması çerçevesinde çalışmalar sürdürülmektedir. Bu konudaki ilk ulusal program olma özelliği taşıyan Sürdürülebilir Turizm Programı ile uluslararası standartlara uyum sağlanması ve Türkiye'nin sürdürülebilirlik konusunda yaptığı çalışmaların dijital ortamda görünürlüğünün artırılması amaçlanmaktadır. Programın konaklama tesisleri, tur operatörleri ve varış noktalarını kapsayacak şekilde üç aşamalı bir geçiş süreciyle hayata geçirilmesi planlanmaktadır. Bu kapsamda, öncelikli olarak konaklama tesisleri için hazırlanan sürdürülebilir turizm kriterleri KSTK standartlarına göre onaylanmıştır. 25 Temmuz 2024 tarihli ve 2024/5 sayılı Genelge ile konaklama tesislerine 31 Aralık 2025 tarihine kadar en az 2. Aşama Belgesi alma zorunluluğu getirilmiş olup 2030 yılında ise konaklama tesislerinin tüm standartları karşılaması hedeflenmektedir. Eylül 2024 itibarıyla 1. Aşama Belgeli 16.850, 2. Aşama Belgeli ve 3. Aşama Sertifikalı 1.118 tesisle birlikte toplam belgeli ve sertifikalı konaklama tesisi sayısı 17.969'a yükselmiştir. Bu tesislerdeki belgelendirilen veya sertifikalandırılan yatak kapasitesi ise 1,6 milyona ulaşmıştır. Eylül 2024 itibarıyla Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından belgelendirilen 6.176 tesiste 1.154.626 yatak, basit konaklama belgeli 14.825 tesiste 661.566 yatak bulunmakta olup yatırım aşamasındaki 169.321 yatakla birlikte ülkemizdeki toplam yatak kapasitesi 1.983.513'e ulaşmıştır. Temmuz 2024 sonu itibarıyla biri kruvaziyer gemi limanı olmak üzere turizm işletme ve yatırım belgeli toplam 45 deniz turizmi tesisi hizmet vermekte olup 11.713'ü denizde, 4.128'i karada olmak üzere toplam 15.886 yat bağlama kapasitesi bulunmaktadır. Eylül 2024 itibarıyla sektörde faaliyet gösteren seyahat acentası sayısı ise 16.268'dir. Konutların gerçek ve tüzel kişilere turizm amaçlı kiralanmasına ilişkin usul ve esasları belirleyen 7464 sayılı Konutların Turizm Amaçlı Kiralanmasına ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 1 Ocak 2024 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Kısa süreli kiralamalar için denetim ve şeffaflığın artırılması amacıyla, 100 günden az süreyle kiralanan konutların envanteri çıkarılmış, sahip olunması gereken asgari standartlar belirlenmiş ve bu standartlara uygun olan konutlar belgelendirilerek kayıt altına alınmıştır. Ağustos 2024 sonu itibarıyla 88.730 konut için başvuru yapılmış olup bu başvuruların 37.172'si için turizm amaçlı kiralanan konut izin belgesi düzenlenmiştir. Turizm sektörünün çevresel, sosyo-kültürel ve ekonomik sürdürülebilirliğine katkıda bulunmak üzere çevreye duyarlı konaklama tesisleri belgelendirme faaliyetleri devam etmekte olup bu çerçevede Ağustos 2024 sonu itibarıyla 435 tesise Yeşil Yıldız Belgesi düzenlenmiştir. Çevre yönetimine önem veren Mavi Bayrak Uygulamasına dâhil olan ülkeler arasında Türkiye 2024 yılında 567 ödüllü plajla üçüncü sırada, 27 ödüllü marina ile yedinci sırada yer almıştır. Ayrıca dokuz bireysel yat ve 18 turizm teknesi de Mavi Bayrak ile ödüllendirilmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yürütülen altyapı çalışmaları kapsamında, yapımına Şubat 2023'te başlanan Antalya Kemer-Çamyuva Atıksu Arıtma Tesisi ve Bağlantılı Altyapı Tesisleri Yapım İşi Nisan 2024'te tamamlanmıştır. Ücretsiz, güvenli ve sıhhi plajların oluşturulması amacıyla turizmin yoğun olduğu bölgelerde yerel halkın ve ziyaretçilerin yararlanması için halk plajları yapımına devam edilmiştir. 2024 yılında Antalya ilinde Kemer Tekirova ve Manavgat Ilıca halk plajları hizmete açılmıştır. Böylece Antalya, Muğla ve İzmir illerinde halkın kullanımına sunulan plaj sayısı 17'ye yükselmiştir. Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansının koordinasyonunda reklam ve tanıtım faaliyetlerine 2024 yılında da devam edilmiştir. Hedef pazar ülkelerde yerel ajanslarla yapılan anlaşmalar kapsamında algı ve imaj çalışmaları ile pazar araştırmaları yürütülmüş, ülke bazında talebe yönelik ve üst gelir grubunu hedefleyen özelleştirilmiş tanıtım çalışmaları sürdürülmüştür. Türkiye'nin tek dijital küresel tanıtım platformu GoTürkiye.com yenilenmiş yapısıyla turizm potansiyelini varış noktası ve deneyim odaklı bir bakış açısıyla hedef pazarlardaki kullanıcılara sunmaktadır. Değişen eğilimler çerçevesinde çeşitli kullanıcı profilleri ve dijital tüketim alışkanlıklarına uygun içerikte hazırlanan, turizm ürün çeşitliliğini vurgulayan platformda, Ağustos 2024 itibarıyla 105 varış noktası, 58 deneyim tanıtımı yapılmış ve 10 dilde içerik sunularak 121 milyon tekil ziyaretçiye ulaşılmıştır. Ocak-Eylül 2024 döneminde Türkiye'nin küresel marka olarak konumlandırılması ve pazar çeşitliliğinin artırılması amacıyla varış noktası ve deneyim odaklı tanıtım faaliyetleri kapsamında 200'den fazla ülkede reklam faaliyetleri gerçekleştirilmiştir. Turizm faaliyetlerinin ülke geneline yayılması, marka bütünlüğünün sağlanması ve etkin tanıtımın yapılması amacıyla Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı tarafından il bazlı markalaşma ve tanıtım çalışmalarına devam edilmiştir. Kapadokya Üniversitesi işbirliğinde 59 il için turizm yol haritaları hazırlanmıştır. Bu kapsamda sosyal medyada etkili kişiler, basın mensupları, kanaat önderleri, tur operatörleri ve seyahat acentalarına yönelik tanıtım çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Ayrıca “Gezsen” (İngiliz dilinde “Go) marka çatısı altında açılan sosyal medya hesaplarında 81 il için oluşturulan toplam 161 hesapta ilterin turizm ürünlerinin tanıtımına devam edilmektedir. Gastronomi turizmi alanında ülkemizin sahip olduğu değerlerin yurt içi ve yurt dışi tanıtımında etkinliğinin artırılması, Türk mutfağı tanıtım faaliyetlerinin eşgüdümlü ve belirli bir tema altında yapılarak zaman ve kaynak israfının engellenmesi amacıyla 21-27 Mayıs 2024 tarihleri arasında üçüncü kez kutlanan Türk Mutfağı Haftası çerçevesinde çeşitli tanıtım etkinlikleri düzenlenmiştir. Turizm sektörü, yenilikçi hizmetler ve ürünler geliştirmek üzere yeni nesil teknolojilerin süreç ve verilerinden faydalanarak akıllı turizme dönüşmektedir. Bu çerçevede, ülkemizde de yeni dijital takip altyapısı oluşturulmuş, ziyaretçilerin davranışlarını büyük veriye dayanarak yapay zekâyla analiz etme, ürün geliştirme ve hedef ülke bazlı varış noktası tanıtım stratejisi oluşturma imkânı sağlanmıştır. Ziyaretçi ve konaklama istatistikleri, uçuş arama, uçuş kapasitesi ve uçuş biletleme istatistikleri büyük veri aracılığıyla günlük analiz edilebilmektedir. Ayrıca GoTürkiye ve diğer turizm platformlarının kullanım istatistikleri ile etkinlik ve ağırlama verileri de aynı yöntemle analiz edilerek Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı veri tabanına aktarılmaktadır. Bu verilerin karar mekanizmalarında kullanılması amacıyla ortak bir panel geliştirilmiş ve turizm çalışanlarının erişimine sunulacak şekilde tasarlanmıştır. Turizm istatistiklerinin daha hızlı ve kaliteli olarak hesaplanmasına yönelik idari kayıt kullanımının artırılması, yeni veri kaynaklarının ve araştırma sonuçlarının sisteme entegre edilmesi ve metodolojik iyileştirmelerin yansıtılması amacıyla TÜİK tarafından Ekim 2022'de bir revizyon gerçekleştirilmiştir. Bu revizyonla anket verilerini destekleyici olarak idari kayıt verileri kullanılmaya başlanmış ve turizm istatistiklerinin kalitesinde önemli gelişmeler sağlanmıştır. Söz konusu revizyonların devamı niteliğinde Nisan 20241e gerçekleştirilen diğer bir revizyonla Emniyet Genel Müdürlüğünden alınan günübirlik ziyaretçilere ilişkin verinin kullanımına başlanmış, sınır kapısı türü (deniz, demir, hava, kara) ayrımında yapılan hesaplamalarda ve örnekleme tasarımında güncellemeler yapılmıştır. Turizm sektöründe nitelikli personel ihtiyacını karşılamak amacıyla Milli Eğitim Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı arasında imzalanan protokoller çerçevesinde son altı yıldır sürdürülen ve öğrencilere konaklama tesislerinde staj imkânı sağlayan uygulama devam etmektedir. Ayrıca konaklama ve yeme içme işletmelerinde çalışan personelin mesleki bilgi ve becerilerini geliştirmek ve hizmet kalitesini artırmak amacıyla İşbaşı Eğitimi Kursları ile Kişisel Gelişim Seminerleri düzenlenmektedir. Türkiye'nin tanıtımını daha etkin bir şekilde gerçekleştirmek amacıyla sektör çalışanlarına yönelik olarak sunulan All in Türkiye isimli çevrimiçi eğitim platformundaki 30 kursa 113 farklı ülkeden 3.589 kişi kaydolmuş ve 9.129 sertifika verilmiştir. Covid-19 salgını sürecinde öne çıkan temassız iletişim, sanal deneyimler, çevrimiçi işlemler gibi uygulamalarla birlikte dijital dönüşüm turizm sektörünün gündemindeki önemli başlıklardan biri haline gelmiştir. Dünyadaki dijital dönüşüme paralel olarak, turizm sektörü için yapay zekâ, sanal gerçeklik gibi dijital uygulamaların yerli kaynaklarla ve yenilikçi yaklaşımlarla geliştirilmesi, ayrıca turizm sektörü çalışanlarına dijital beceriler kazandırılması önem arz etmektedir.

b) Amaç

Değişen tüketici eğilimleri doğrultusunda turizmin çeşitlendirilmesi ve geliştirilmesi, sezon süresinin uzatılması, hizmet kalitesinin yükseltilmesi ve daha fazla harcama eğilimi olan ziyaretçinin ülkemize çekilmesiyle ziyaretçi başına turizm gelirinin artırılması, varış noktası yönetimi yaklaşımıyla sektörde yeşil ve dijital dönüşümün gerçekleştirilerek rekabetçiliğin geliştirilmesi ve koruma/kullanma dengesi gözetilerek ekonomik ve sosyal kalkınmaya katkı sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapıtacak Kuruluşlar ve Projeler Turizm sektörünün sürdürülebilirlik ilkeleri çerçevesinde doğal, tarihi ve sosyal çevreyi koruyucu ve geliştirici bir yaklaşım içinde olması sağlanacak ve sektörde yeşil dönüşüm hızlandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.523) Tedbir 523.2. Turizm (| Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. İklim değişikliğinin turizm sektörüne sektörünün iklim (S), Çevre, Şehircilik ve etkilerinin somut anlaşılması amacıyla değişikliğine uyum İklim Değişikliği Bakanlığı, | Secilecek pilot bölgelerde sektörel risk kapasitesi artırılacaktır. | İçişleri Bakanlığı, haritaları üretilecek ve iklim eylem Üniversiteler, Yerel planları hazırlanacaktır. Yönetimler, İlgili STK'lar Tedbir 523.3. Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Turizm İşletmesi Belgesi veya Basit “Sürdürülebilir Turizm (S), Çevre, Şehircilik ve Konaklama Turizm İşletmesi Belgesi ile Programı” kapsamında (| İklim Değişikliği Bakanlığı, | belgelendirilen konaklama tesislerinin turizmde yeşil içişleri Bakanlığı, tamamının Türkiye Sürdürülebilir dönüşümün sağlanması | Üniversiteler Turizm Programı 2. Aşama Belgesini için çalışmalar alması sağlanacaktır. yürütülecektir. Tedbir 523.7. Turizmin | Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Dijital platformlar vasıtasıyla çevreye, sosyal ve (S), Çevre, Şehircilik ve turistlerin sorumlu turizm anlayışını kültürel dokuya karşı İklim Değişikliği Bakanlığı, | teşvik edecek bilgilendirici çalışmalar oluşturabileceği olumsuz | İçişleri Bakanlığı, RTÜK, yapılacaktır. etkilerinin en aza Türkiye Turizm Tanıtım ve indirilmesi amacıyla Geliştirme Ajansı, Yerel ziyaretçilerin “sorumlu Yönetimler, İlgili STK'lar turizm anlayışı”na sahip olmaları için bilinçlendirme faaliyetleri yürütülecektir. Turizm sektörünün hızlı değişen talebi karşılayabilen rekabetçi bir yapıya kavuşması için dijital dönüşüme uyum sağlaması desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.524) Tedbir 524.1. Turizm Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. Seyahat acentalarına ilişkin iş ve sektöründe dijital (S), İçişleri Bakanlığı, işlemlerin dijital ortama taşınması için teknolojilerin etkin Türkiye Turizm Tanıtım ve (| gerekli teknik altyapı oluşturularak kullanımı sağlanacak, Geliştirme Ajansı, uygulamaya konulacaktır. turizm değer zincirindeki Üniversiteler, İlgili STK'lar 2. işlemlerin hızlandırılması amacıyla Profesyonel Turist Rehberi tüm paydaşların dijital Ruhsatnameleri dijitat ortamda ortamda birbirine üretilecektir. bağlanmasıyla “kesintisiz uçtan uca seyahat” yaklaşımı sektöre kazandırılacaktır. Tedbir 524.3. Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. Tüm illeri ve turistik varış noktalarını Ziyaretçilere doğru (5), Çevre, Şehircilik ve kapsayan basılı ve OR kodlu broşürler kanallardan uygun İklim Değişikliği Bakanlığı, hazırlanacak ve bu materyaller dijital içeriklerin ulaştırılmasına (| Tarım ve Orman Bakanlığı, (| Platformlarda yaygın bir şekilde yönelik çalışmalar Türkiye Turizm Tanıtım ve tanıtılacaktır. gerçekleştirilecek ve Geliştirme Ajansı yenilikçi çözümlerle kullanıcı deneyimi iyileştirilecektir. Rekabetçi ve hızla değişen talebi karşılayabilen bir turizm sektörü için hizmet kalitesi iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.525) Tedbir 525.1. Hizmet Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. İşitme engelli bireylerin turist rehberliği kalitesini iyileştirerek daha | (S), Aile ve Sosyal Politikalar | hizmetlerine erişimini kolaylaştırmak rekabetçi bir turizm Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı | amacıyla profesyonel turist rehberlerine sektörü oluşturmak üzere | İnsan Kaynakları Ofisi yönelik işaret dili eğitimleri personelin mevcut düzenlenecektir. 2. Cumhurbaşkanlığı Uzaktan Eğitim becerilerini geliştirmesi ve Kapısı platformu üzerinden 3.500 kişiye yeni beceriler edinmesi mesleki işbaşı eğitimleri çevrimiçi olarak sağlanacaktır. verilecektir. Tedbir 525.3. Mesleki Milli Eğitim Bakanlığı (S), 1. Ulusal meslek standartları, ulusal ve eğitim müfredatı sektörün | Kültür ve Turizm Bakanlığı, uluslararası yeterlilikler, teknolojik ihtiyaçları doğrultusunda (| Üniversiteler, İlgili STK'lar gelişmeler ve sektörden gelen talepler yeniden düzenlenecektir. doğrultusunda mesleki ve teknik ortaöğretim programları güncellenecektir. Tedbir 525.4, Turizm Milli Eğitim Bakanlığı (5), 1. Mesleki ve Teknik Eğitimi Geliştirme İş sektörünün ihtiyacı olan Kültür ve Turizm Bakanlığı, Birliği Protokolü kapsamında Mesleki ve nitelikli ara eleman İlgili STK'lar Teknik Anadolu Lisesinde okuyan ihtiyacının karşılanmasına öğrencilerin en az üç yabancı dil yönelik uygulamalı eğitim öğrenmelerine ve turizm işletmelerinde programları geliştirilerek yoğunlaştırılmış beceri eğitimi almalarına sürdürülecektir. yönelik faaliyetler yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 525,5. Hizmet Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. Turizm tesislerinin hizmet kalitesini kalitesinin ve turist (S), İçişleri Bakanlığı, İlgili artırmak ve tesislerde standart birliği memnuniyetinin artırılması | STK'lar sağlamak amacıyla belgelendirme amacıyla turizm süreçlerine yönelik mevzuat çalışmaları tesislerinde fiziki şartların yürütülecektir. . İ iyileştirilmesine yönelik 2. Basit Konaklama Turizm İşletmesi mevzuat düzenlemesi Belgeli tesislerin, Turizm İşletmesi Belgesi'ne geçişi sağlanacaktır. yapılacak ve denetim 3. Turizmde hizmet kalitesini artırmak faaliyetleri artırılacaktır. amacıyla 3.750 turizm işletme belgeli tesis denetlenecektir. Tutarlı ve bütüncül turizm gelişimini sağlamak, varış noktalarının özgün kimliklerini oluşturmak ve yerel ekonomik döngüyü güçlendirmek üzere varış noktası yönetim örgütleri hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.526) Tedbir 526.1. Varış Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. İl Tanıtım ve Geliştirme Programı noktası yönetim (S), Türkiye Turizm Kurullarında bulunan üyelerin örgütlenmesine ilişkin Tanıtım ve Geliştirme imzaladığı işbirliği protokolüyle hukuki altyapı Ajansı, İçişleri Bakanlığı, oluşturulan altyapının devam etmesi oluşturulacaktır. Yerel Yönetimler, İlgili için 81 ilde en az 200 toplantı STK'lar gerçekleştirilecektir. Ziyaretçi başıma turizm gelirinin artırılması amacıyla daha fazla gelir bırakan turizm çeşitleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.527) Tedbir 527.2. Turizm Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Kış turizminin sürdürülebilir çeşitlerinin planlı (5), Uludağ Alan gelişimini sağlamak üzere Uludağ Alan gelişimini sağlamak Başkanlığı, Üniversiteler, Planı çalışması tamamlanacaktır. üzere ana plan ve Yerel Yönetimler, İlgili strateji çalışmaları STK'lar yürütülecektir. Tedbir 527.4. Turizm Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Antalya, Aydın, Muğla ve İzmir yatırımlarının (S), Çevre, Şehircilik ve illerinde dört ücretsiz halk plajı sürdürülebilir bir İklim Değişikliği Bakanlığı, | yapılacaktır. anlayışla İçişleri Bakanlığı, Yerel 2. Bingöl Haserek Kültür ve Turizm gerçekleştirilmesine Yönetimler, İlgili STK'lar Koruma ve Gelişim Bölgesi, Antalya Kaş Kalkan Kıyı Bandı Turizm Alanı, Güney yönelik planlama ve Antalya Turizm Alanı Adrasan arazi tahsis çalışmalarına Yerleşmesi Planlama çalışmaları devam edilecek, turizm yürütülecektir. altyapı yatırımları gerçekleştirilecektir. Tedbir 527.5. Kültür ve | Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Kültürel ve turistik etkinliklerin turizm güzergâhları (S), İçişleri Bakanlığı, tanıtımına yönelik faaliyetler artırılacak geliştirilerek ziyaretçi Türkiye Turizm Tanıtım ve | ve kültürel yolculuk rotalarının sayısı kalış süresinin ve Geliştirme Ajansı, 15'e çıkarılacaktır. harcamalarının Üniversiteler, Yerel artırılması sağlanacaktır. | Yönetimler, İlgili STK'lar | Turizm gelirinin artırılması, mevcut pazarlarımızın güçlendirilmesi, yeni pazarların oluşturulması ve harcama eğilimi yüksek ziyaretçilere ulaşılması amacıyla tanıtım faaliyetleri yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.528) Tedbir 528.1. Türkiye Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. GoTürkiye çatı markası altında yeni markası altında ve odaklı | (S), Türkiye Turizm temalar ve varış noktaları geliştirilecek, bir biçimde yapılan etkin | Tanıtım ve Geliştirme farklı mecralarda tanıtılacaktır. tanıtım faaliyetlerine Ajansı, RTÜK, Yerel 2. İç turizme yönelik paylaşımlar yapanı devam edilecektir. Yönetimler, İlgili STK'lar Gezsen hesaplarının takipçi sayısını artırmak amacıyla çalışmalar gerçekleştirilecektir. Tedbir 528.2. Değişen | Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Gelişen trendlere uygun olarak yeni tüketici eğilimleri ile (S), Türkiye Turizm mecralar belirlenecek ve hitap ettiği teknolojik gelişmeler Tanıtım ve Geliştirme ülkelere göre tanıtım faaliyetleri doğrultusunda yeni Ajansı, RTÜK, Yerel gerçekleştirilecektir. tanıtım stratejileri Yönetimler, İlgili STK'lar belirlenecektir. Tedbir 528.3. Yeni Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Amerika pazarı için hava yolu pazarlar oluşturulması (S), RTÜK, Türkiye Turizm | şirketleriyle ortak bütçeli olarak tanıtım amacıyla başta Amerika | Tanıtım ve Geliştirme projeleri yürütülecektir. ve Uzak Doğu ülkeleri Ajansı 2. Hedef pazarlarda yüksek gelir olmak üzere turist gruplarını hedef alan tanıtım faaliyetleri potansiyeli yüksek gerçekleştirilecektir. ülkelerde tanıtım çalışmaları yürütülecektir. İİ. Turizm sektörünün daha etkin analiz edilebilmesi için gerekli veri altyapısı oluşturulacak ve mevcut turizm istatistikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.529) Tedbir 529.2. Turizmin | Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Turizmin çevresel etkilerini ortaya sürdürülebilirliğini (5), Çevre, Şehircilik ve koyan karşılaştırılabilir nitelikte bir ölçmek için oluşturulan İklim Değişikliği Bakanlığı, | gösterge seti oluşturulacak ve uluslararası istalistiki Kültür ve Turizm Bakanlığı, | metodolojisi belirlenecektir. çerçeveye uygun ölçüm | TÜİK araçları geliştirilecek ve yeni veri setleri oluşturulacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2023 2024(1) 2025 (2)

Giriş Yapan Ziyaretçi Sayısı Milyon Kişi

Turizm Gelirinin GSYH İçerisindeki Payı Yüzde İ 4,9 |

Kişi Başı Ortalama Harcama Dolar

Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, TÜİK

(4) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.3. Sektörel Politikalar

2.2.3.1, Kamu Yatırım Politikaları

a) Mevcut Durum

2024 yılı kamu yatırım uygulamalarında sektörel, bölgesel ve proje bazındaki öncelikler dikkate alınarak ekonomik ve sosyal altyapıyı geliştirecek yatırımlara ağırlık verilmiştir. 2024 yılı Yatırım Programı sene başı değerleri dikkate alındığında, mahalli idare yatırımları ve yatırım işçilik giderleri hariç olmak üzere toplam tutarı 7.317,1 milyar TL, 2023 yılı sonu kümülatif harcaması 2.132,7 milyar TL ve 2024 yılı başlangıç ödeneği 1.006,9 milyar TL olan 3.799 kamu yatırım projesi yürütülmektedir. 2024 yılı Yatırım Programı kapsamında 1.006,9 milyar TL'lik yatırım ödeneğinden en yüksek payı yüzde 31,7 ile ulaştırma sektörü alirken, eğitim sektörünün payı yüzde 15 madencilik sektörünün payı yüzde 10,5, tarım sektörünün payı yüzde 10, sağlık sektörünün payı yüzde 9,4 ve enerji sektörünün payı yüzde 7,5'tir. İmalat, turizm, konut, içmesuyu ve kanalizasyon, teknolojik araştırma, güvenlik, adalet, çevre gibi diğer sektörlerin toplam payı ise yüzde 15,9'dur. Orta Vadeli Programda (2025-2027) ilan edilen kuruluşların yatırım teklif tavanları dikkate alındığında 2025 yılında yatırım projelerine ayrılan kaynağın önemli ölçüde artırılması hedeflenmiştir. 2025 Yılı Merkezi Yönetim Bütçesi Kanun Teklifinde 2024 yılı sene başında 912,8 milyar TL olan merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki yatırımlar için ayrılan ödeneklerin 2025 yılında yüzde 42,1 oranında artarak 1.297 milyar TL'ye ulaşması öngörülmüştür. Benzer şekilde, 15 Eylül 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 2024/12 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi eki 2025-2027 Dönemi Yatırım Programı Hazırlama Rehberinde yer alan 2025 yılı KİT yatırım teklif tavanları da 2024 yılında 271,6 milyar TL olan seviyesinden 405,5 milyar TL. seviyesine çıkarılmıştır. Ülkemizde Yap- İşlet-Devret (YİD), Yap-İşlet (Yİ), Yap-Kirala-Devret (YKD) ve İşletme Hakkı Devri (İHD) olmak üzere dört temel Kamu Özel İşbirliği (KÖİ) modeli uygulanmaktadır. Söz konusu modellerle 1986 yılından itibaren, Eylül 2024 itibarıyla 272 KÖİ projesi için uygulama sözleşmesi imzalanmıştır. Uygulama sözleşmesi imzalanan projelerin toplam yatırım büyüklüğü Eylül 2024 fiyatlarıyla 102,72 milyar dolara ulaşmaktadır. Bu tutar içinde ulaştırma sektörü 62,38 milyar dolar yatırımla ilk sırada yer almakta olup bunu 22,31 milyar dolarla enerji, 13,43 milyar dolarla sağlık sektörü takip etmektedir. Mevcut durumda, 254 proje işletmeye alınmış olup 18 projenin yapımına devam edilmektedir. TABLO II: 15- Genel Devlet Sabit Sermaye Yatırımlarının GSYH İçindeki Payı (Yüzde) Ülkeler 2015-19 2020 2021 2022 2023(1 2024(1 Avro Bölgesi Ortalaması 3,3 3,8 3,6 3,5 3,9 4,1 Belçika 25 28 2,8 27 2,9 31 Almanya 2,3 2,7 2,6 2,6 2,7 2,8 Estonya 5,2 5,7 5,6 5,1 63 7,0 İrlanda 20 24 21 2,1 23 26 Yunanistan 3,5 3,1 3,6 3,7 3,9 4,4 İspanya 72 26 27 2,8 3,0 31 Fransa 3,9 4,2 4,1 4,2 4,3 4,3 Hırvatistan 3,4 5,5 4,6 3,7 5,4 5,5 İtalya 2,3 2,6 2,9 2,7 3,2 3,2 Letonya 4,7 57 5,4 3,9 4,2 5,5 Litvanya 3,3 4,5 3,2 3,2 4,2 4,4 Lüksemburg 3,9 4,7 4,1 4,2 4,7 4,6 Malta 3,2 3,9 3,9 3,4 3,5 3,7 Hollanda 35 37 3,4 3,2 31 3,2 Avusturya 3, 3,3 3,6 3,4 3,5 3,5 Portekiz 1,8 2,3 2,6 2,4 2,5 3,1 Slovakya 41 3,4 3,1 3,1 4,7 4,1 Slovenya 3,7 4,1 4,7 5,4 5,3 5,8 Finlandiya 41 4,8 4,2 4,2 40 42 Avro Bölgesi Dışı AB 4,1 4,6 4,3 4,1 4,6 4,4 Ortalaması Bulgaristan 3,6 3,3 2,7 2,3 3,5 2,5 Çekya 4,0 4,8 4,7 4,7 5,0 4,9 Danimarka 3,5 3,6 3,2 3,1 3,2 3,3 Macaristan 5,2 6,5 6,3 5,4 5,1 4,6 Polonya 4,1 4,5 4,1 3,8 5,0 5,1 Romanya 3,5 4,6 4,2 4,4 5,3 5,2 isveç 4,6 5,0 4,7 4,8 5,0 5,2 AB Ortalaması 3,5 4,0 3,8 3,6 4,1 4,2 Birleşik Krallık 2,7 3,1 3,1 3,1 3,3 3,3 Japonya 3,7 4,3 4,2 3,9 3,7 3,6 ABD 3,3 3,6 3,3 3,5 3,4 3,5 Türkiye 3,7 27 25 2,8 2,9 2,8 Kaynak: Avrupa Komisyonu Ekonomik Tahminler Raporu, İlkbahar 2024; Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

b) Amaç

Kamu yatırımlarıyla ekonominin rekabetçiliğinin ve verimliliğinin artırılması, kamu hizmetlerinin daha etkin sunulması yoluyla toplumun tüm kesimlerinin yaşam standartlarının iyileştirilmesi ve refahının yükseltilmesi, çevresel sürdürülebilirliğin sağlanması, dijital dönüşümün desteklenmesi, bölgeler arası gelişmişlik farklarının azaltılması, özel sektör yatırımlarının ihtiyaç duyduğu altyapının temin edilmesi ile afetlere ve küresel risklere karşı dayanıklılığın artırılması, kamu özel işbirliği (KÖİ) uygulamalarının makroekonomik politikalar, sektörel öncelikler, sosyoekonomik yapılabilirlik ve bütçe prensipleriyle uyumlu olarak, ayrıca dengeli bir risk paylaşımı ve maliyet etkinliği çerçevesinde yürütülmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/ Tedbir Sorumlu / Işbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Kamu yatırımlarına ayrılan kaynakların daha etkin şekilde kullanılması sağlanacaktır. Kalkınma Planı p.532 Tedbir 532.2. KOİ projeleri, Strateji ve Bütçe 1. Projelerin finansal ve makroekonomik politikalar, sektörel (| Başkanlığı (5) sosyoekonomik öncelikler, kamu yükümlülükleri ve yapılabilirliğinin analizine bütçe dengeleri dikkate alınarak yönelik çalışma sosyoekonomik yapılabilirlik, maliyet tamamlanacaktır. etkinlik, bütçe prensipleriyle uyum ve dengeli bir risk paylaşımı gözetilerek planlanacak ve yürütülecektir. Tedbir 532.4. Kamu yatırım Strateji ve Bütçe 1. Proje hazırlık, izleme ve planlamasını güçlendirmek üzere Başkanlığı (5), Hazine değerlendirme konularında yerel yönetimleri de kapsayacak ve Maliye Bakanlığı, eğitimler verilecektir. şekilde tüm kurumlarda KÖİ dâhil Uygulayıcı Kuruluşlar, tüm yatırım projelerinin Yerel Yönetimler hazırlanması, finansmanı, uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesi süreçlerinin uluslararası standartlara uygun şekilde gerçekleştirilmesi için kurumsal yapı güçlendirilecek, beşeri kapasite artırılacaktır. 2.2.3.2. İş ve Yatırım Ortamı

a) Mevcut Durum

2024 yılında özel kesim yatırımlarının artırılması ve üretken alanlara yönlendirilmesi amacıyla yatırım ortamının iyileştirilmesine, yabancı sermayenin teşvik edilmesine ve yatırım desteklerine yönelik faaliyetlere devam edilmiştir. Yatırım Ortamının İyileştirilmesi Koordinasyon Kurulu (YOİKK) kapsamında, Cumhurbaşkanı Yardımcısı başkanlığında, kamu ve özel sektör kuruluşlarının temsilcileriyle düzenli toplantılar gerçekleştirmektedir. İlgili kurum ve kuruluşların işbirliğiyle hazırlanan 2024 yılı Eylem Planı, 1 Mart 2024 tarihinde Kurul'un internet sitesinde (www.yoikk.gov.tr) yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu kapsamda 57 eylemden oluşan Eylem Planında Eylül 2024 itibarıyla 11 eyleme ilişkin çalışmalar tamamlanmış olup attı eyleme ilişkin çalışmalarda ise gerçekleşme oranı yüzde 90'lar seviyesine ulaşmıştır. 31 eylemin 2024 yılı sonu itibarıyla tamamlanması öngörülmektedir. YOİKK Eylem Planı kapsamında, 12 Mart 2024 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanan 7499 sayılı Kanunla, Kişisel Verilerin Korunması Kanununda değişiklik yapılmış ve kanun yollarına başvuru süreleri yeknesaklaştırılmıştır. 2024 yılı içinde bireysel emeklilik fonlarının girişim sermayesine yönlendirilmesi, nitelikli personelin uzaktan çalışma uygulamasının uzatılması gibi adımlar atılmıştır. Ayrıca mesleki eğitim ve istihdam konularında çalışmalar yapmak üzere YOİKK bünyesinde, Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi Başkanlığında, ilgili kamu kurumlarının ve YOİKK üyesi tüm STK temsilcilerinin katılımıyla Mesleki Eğitim ve İstihdam (MEİS) çalışma grubu kurulmuştur. MEİS Çalışma Grubunun hazırlayacağı eylem planı ile mesleki eğitimde somut ve sürdürülebilir kazanımlar elde edilmesi amaçlanmaktadır. TCMB tarafından yayımlanan Uygulama Talimatı ve 26 Kasım 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Yatırım Projelerinin Stratejik Öncelik ve Teknik Değerlendirmesine Dair Tebliğ ile Yatırım Taahhütlü Avans Kredisi (YTAK) programında stratejik önceliklendirme yapılması için gerekli mevzuat altyapısı oluşturulmuştur. Bu kapsamda, gerekli koşulları sağlayan ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından teknoloji strateji puanı hesaplanan yatırım projeleri için YTAK programına başvuru yapılabilecektir. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığına başvurmak isteyen yatırımcılar için 20 Aralık 2023 tarihinden itibaren başvuruların alınmasına başlanmıştır. Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası Üst Fonunun kuruluşuna dair protokol, 10 Temmuz 2024 tarihinde imzalanmış ve kurulan üst fona Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından 35 milyon dolar tutarında kaynak aktarımı taahhüdünde bulunulmuştur. 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanunda değişiklik öngören Kanun Taslağına ilişkin çalışmalar tamamlanmış olup 14 Haziran 2024 tarihinde TBMM'ye arz edilmiştir. Türkiye'de şirketlerin kuruluş aşamasından faaliyete geçene kadar tamamlaması gereken tüm bürokratik işlemleri, izin, onay, ruhsat ve lisans süreçlerini içeren Yatırım Süreçleri Kılavuzu www.invest.gov.tr internet adresi üzerinden erişime açılmıştır. Kamu kurumlarından Kılavuzda güncellenmesi talep edilen hususlara için görüşlerin toplanmasının ardından, güncellemeler 2024 yılının ilk çeyreği itibarıyla Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi tarafından kılavuza yansıtılmıştır. Bu kapsamda, TOBB Girişimcilik ve Sektörler Müdürlüğü temsilcileri ile Kılavuzlarda sadeleştirmeye konu edilecek hususlar görüşülmüş olup önümüzdeki dönemde de Kılavuz hakkında sektör meclislerinin görüşlerinin alınması planlanmaktadır. Dünya Bankası tarafından Doing Business çalışmasının sonlandırılmasından sonra, Business Ready (8-Ready) olarak adlandırılan yeni bir çalışma yayımlanmıştır. Çalışmada ilk aşamada 50 ekonomi kapsanmış olup kapsamın 2026 sonu itibarıyla 180 ekonomiye çıkarılması öngörülmektedir. Türkiye bu raporda yer almamış olup Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi koordinasyonunda hazırlıklar sürdürülmektedir. B-Ready kapsamında Dünya Bankasının firmalara ve uzman kişilere uygulayacağı anket soruları Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi tarafından düzenlenmiş, sorumlu kurumlar tespit edilmiş ve bu kurumlara bilgilendirme yapılmıştır. Sorumlu kamu kurumlarından alınan cevaplar neticesinde iyileştirilecek alanlara yönelik eylem önerileri ve sorumlu kurumlardan görüş alınacak hususlar tespit edilmiş olup Yatırım Ofisi tarafından eylem önerileri kamu kurumlarının görüşüne açılmıştır. Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisinin gözetiminde, belirli niteliklere sahip yatırımlar için diğer kamu kurumları nezdinde yürütülen süreçlerin (ÇED, Çevre İzin ve Lisans, Maden Ruhsatı, Sanayi Sicil Belgesi, Yatırım Teşvik Belgesi vb.) eşzamanlı olarak takip edilebilmesi amacıyla Yatırım Takip Sistemi oluşturulmasına yönelik çalışmalar başlatılmıştır. Bu doğrultuda kamu kurumlarıyla veri paylaşımına ilişkin görüşmeler yapılmış olup Ticaret Bakanlığıyla veri paylaşım protokolü imzalanmıştır. Diğer kurumlarla veri paylaşım protokollerine ilişkin hukuki süreçler ve yazılım geliştirme çalışmalarına devam edilmişir. Ülkemizdeki icra ve iflas sisteminin etkinleştirilerek günümüz şartlarına daha iyi uyum sağlaması için elektronik dosya sistemi kullanımı artırılarak, icra dairelerindeki derdest fiziki dosyaların tamamının UYAP sistemine aktarılması çalışmalarına devam edilmiştir. Bu doğrultuda Temmuz 2024 itibarıyla Ardahan, Iğdır, Hakkâri, Karşıyaka, Lüleburgaz, Bandırma, Akhisar, Mustafakemalpaşa, Çarşamba, Of, Kozan, Manavgat, Tavşanlı, Turgutlu, Fatsa, Ünye, Araç, Erdemli, Dörtyol, Aliağa, Bozüyük, Gölcük, Karacabey, Kemalpaşa, Bucak, Didim (Yenihisar), Soma, Kadirli, Nizip, Devrek, Gemlik, Kemer, Uzunköprü, Safranbolu ve Orhangazi mahallerinde tüm derdest fiziki dosyalar taranarak UYAP Sistemine aktarılmıştır. Ayrıca, yargıda ihtisaslaşmanın güçlendirilmesi çalışmaları kapsamında iş dağılımı suretiyle oluşturulan ihtisas mahkemelerinin etki analizi yapılmış, bu analiz çalışmaları esas alınarak Haziran 2024 itibarıyla ihtisas mahkemesi sayısı 551'e ulaşmıştır. TCMB verilerine göre ülkemize 2002-2023 döneminde toplam 264,2 milyar dolar tutarında Uluslararası Doğrudan Yatırım girişi olmuştur. Uluslararası doğrudan yatırım girişi 2023 yılında 10,6 milyar dolar, 2024 yılının ilk sekiz ayında ise 6,4 milyar dolar olmuştur. Önümüzdeki dönemde uluslararası yatırımların imalat sanayii gibi verimlilik artışı imkânı daha yüksek alanlara çekilebilmesi ve ekonominin ihtiyaç duyduğu kaynak girişinin artırılması amacıyla uluslararası doğrudan yatırımlara ilişkin çalışmalar sürdürülmektedir. Bu amaçla hazırlanan 2024-2028 dönemini kapsayan Uluslararası Doğrudan Yatırım Stratejisi, 29 Temmuz 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 2024/9 nolu Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile yürürlüğe girmiştir. Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisinin koordinasyonunda hazırlanan strateji, küresel ekonominin yeniden şekillendiği ve belirsizliklerin giderek arttığı bir dönemde Türkiye'nin ihtiyaç duyduğu nitelikli uluslararası doğrudan yatırımların ülkemize çekilmesini hızlandırmak amacıyla ekosistemdeki tüm paydaşlara bir yol haritası olarak tasarlanmıştır. Türkiye'nin uzun vadeli kalkınma hedeflerine hizmet edecek olan strateji belgesinin odak noktası yüksek katma değerli, sürdürülebilir, dijital dönüşümü destekleyen, yüksek teknolojiye dayalı ve kaliteli istihdam sağlayan nitelikli uluslararası doğrudan yatırımları çekmektir. Ana hedefi ülkemizin küresel uluslararası doğrudan yatırım pastasından aldığı payı nitelikli uluslararası doğrudan yatırım projeleriyle 2028 yılında yüzde 1,5'e çıkarmak olan stratejide Yatırım Ortamı Rekabetçiliği, Yeşil Dönüşüm, Dijital Dönüşüm, Küresel Tedarik Zinciri, Nitelikli İnsan Kaynağı ve İletişim ve Tanıtma olmak Üzere toplam altı temayı içeren bir politika çerçevesi oluşturulmuştur. Strateji kapsamında yürütülecek proje ve faaliyetler ise yıllık eylem planları çerçevesinde icra edilecek olup 2024 yılı eylem planında 81 eyleme yer verilmiştir. Ayrıca Türkiye'deki yatırım ortamının iyileştirilmesi çalışmalarına uluslararası bir bakış açısı kazandırılması amacıyla, dünyanın önde gelen çokuluslu şirketlerinin üst düzey yöneticilerini bir araya getiren, sınırlı sayıda katılımcıya sahip istişari bir platform olan Yatırım Danışma Konseyi Sayın Cumhurbaşkanımızın başkanlığında 28 Eylül 2024 tarihinde toplanmıştır.

b) Amaç

İş ve yatırım ortamında işlemlerin en az evrak sayısı, en kısa süre ve en düşük maliyetle yapılması suretiyle ekonominin daha rekabetçi bir yapıya kavuşturulması, bürokratik ve hukuki öngörülebilirliğin daha da güçlendirilmesi, nitelikli uluslararası doğrudan yatırımlardan daha fazla yararlanılması yoluyla yatırım, üretim, istihdam ve ihracat artırılarak yurt içi ve uluslararası piyasalar için bir tedarik ve üretim merkezi olması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

”. N Sorumlu / işbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuz luştar ve Projeler

Bürokratik süreçlerin kolaylaştırılması ve maliyetlerin azaltılması yoluyla yatırımlara ivme kazandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.536) Tedbir 536.1. Yatım T Cumhurbaşkanlığı Yatırım 1. Yatırım Süreçleri Kılavuzunda Süreçleri Kılavuzunda Ofisi (S), İlgili Kamu Kurum yer alan prosedürlerde belirlenen ve zaman kaybına ve Kuruluşları sadeleştirilebilecek hususlar sebep olan prosedürterin özel sektör çatı kuruluşlarıyla uygulayıcı kurumlarca en aza işbirliği içinde belirlenecek ve indirilmesi sağlanacaktır. bu sadeleştirmeye yönelik olarak ortaya çıkan mevzuat ve idari düzenleme ihtiyaçları ilgili kamu kurumlarına iletilecektir. 2. Dünya Bankası tarafından 180 ülkenin iş ve yatırım ortamını analiz etmek üzere geliştirilen Business Ready Projesi kapsamında yer alacak konulara yönelik olarak reform alanları tespit edilecek ve yıllık eylem planı hazırlanacaktır. Tedbir 536.3. İş ve yatırım Cumhurbaşkanlığı Yatırım 1. Yatırım süreçlerinde tek süreçleri, kurulacak sektörel Ofisi (5), İlgili Kamu Kurum durak ofis modellerinin tek durak ofisler aracılığıyla en | ve Kuruluşları uygulanabilirliğini incelemek aza indirilecektir üzere, kamu ve özel sektörden ilgili paydaşlarla işbirliği halinde çalışmalar yapılacaktır. Yatırımlara ayrılan hazine arazisi miktarı artırılacak, arazi tahsis süreçleri kurumlar arası koordinasyon artırılarak iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.537 Tedbir 537,2. Yatırım yeri Cumhurbaşkanlığı Yatırım 1. Yatırımcılardan alınan geri tahsis süreçlerinde etkin bir Ofisi (5), Çevre, Şehircilik ve | bildirimler neticesinde koordinasyon mekanizması İklim Değişikliği Bakanlığı, belirlenen yatırım yeri tahsis kurulacak ve özellikle stratejik | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | süreçlerindeki bürokrasinin ve büyük ölçekli yatırımlarda azaltılması ve mevzuat süreçlerin daha hızlı işlemesini güncellemeleri hakkında tespit sağlayacak yeni tahsis ve öneri raporları modelleri geliştirilecektir. hazırlanacaktır. Tedbir 537.3. Yatırım yeri Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Hazine arazileri uzun tahsisinin üst ölçekli planlar ve | Değişikliği Bakanlığı (S), dönemli yatırım ihtiyaçları bölgesel kalkınmayla Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | çerçevesinde çevresel ve sosyal ilişkilendirilerek etkiler dikkate alınarak gerçekleştirilmesi bölgesel, sektörel ve ölçek sağlanacaktır. bazında planlanarak yatırımcılara arz edilmek üzere | ilana çıkarılacaktır. Tedbir 537.5. Türkiye'nin Cumhurbaşkanlığı Yatırım 1. Türkiye'nin nitelikli uluslararası doğrudan Ofisi (S) uluslararası doğrudan yatırımlara yönelik yatırım yeri yatırımları çekme konusundaki seçiminde alternatif rekabetçiliği alternatif senaryoların senaryolar çerçevesinde değerlendirmesine imkân karşılaştırmalı olarak analiz sunan çalışmalar edilecektir. geliştirilecektir. İş ve yatırım ortamında düzenleyici çerçeve iyileştirilerek yatırımcı güveni, öngörülebilirlik ve istikrar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.538) Tedbir 538.1. Yüksek TCMB (S), Adalet Bakanlığı, 1. TCMB bünyesindeki Büyük teknoloji ürünleri ile yenilikçi (o | Sanayi ve Teknoloji Veri Platformu kapasitesi ürün ve hizmetlerin Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, (| artırılarak yeni teknolojilerle gelişmesinin ülke şartlarına (| Cumhurbaşkanlığı Dijital desteklenecek, elde edilecek uyumunu sağlamak, yenilikçi | | pönüşüm Ofisi, BDDK, analitik kapasite ile veriye çözümlerin piyasa ve gerçek İstanbul Finans Merkezi dayalı karar verme süreçleri yaşam koşullarında desteklenecektir uygulanmasını izleyerek kanıta i dayalı düzenleme yapmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 538,3. İcra ve iflas Adalet Bakanlığı (S), Sanayi 1. Yeni bir icra ve iflas kanunu sisteminin etkinliği borçlu ve (| ve Teknoloji Bakanlığı, taslağı hazırlanacaktır. alacaklı arasındaki hassas Ticaret Bakanlığı, dengenin gözetilmesi suretiyle | Cumhurbaşkanlığı Yatırım artırılacaktır. Ofisi Tedbir 538.4. Yargıda Adalet Bakanlığı (S), 1. Etki analizi yapılarak ihtiyaç ihtisaslaşmanın geliştirilmesi Hâkimler ve Savcılar Kurulu, | alanlarında yeni ihtisas kapsamında hâkim ve savcılar | Adalet Akademisi mahkemeleri belirlenecektir. ile bilirkişi ve arabulucuların 2. Hâkim ve Cumhuriyet nitelik ve nicelik açısından savcıları ile yardımcılarına geliştirilmesine yönelik ihtisaslaşmaya yönelik meslek çalışmalar yapılacak, ihtisas içi ve meslek öncesi eğitim mahkemeleri güçlendirilecektir verilecektir. Yabancı ülkelerde yaşayan araştırmacı ve girişimcilerin ülkemizde faaliyet göstermesini cazip kılacak düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.539) Tedbir 539,2. İlkaşama Dışişleri Bakanlığı (5), 1. Dijital Göçebe Vize girişimcileri için vize modelinin | Çalışma ve Sosyal Güvenlik uygulamasının geliştirilmesi ve oluşturulması sağlanarak yurt | Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, (| ihtiyaç doğrultusunda dışındaki girişimcilerin Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | güncellenmesi sağlanacaktır. Türkiye'ye gelmesini cazip kılacak destek ve düzenlemeler yapılacaktır. Tedbir 539.3. Ar-Ge veya Çalışma ve Sosyal Güvenlik 1. İkiz dönüşüm sürecinin Ür-Ge faaliyetleri yürütülmesi, | Bakanlığı (S), İçişleri getirdiği uzaktan çalışma yatırımın yapılması, Bakanlığı, Sanayi ve şeklinin sektörel, mesleki ve yönetilmesi veya işletilmesiyle | Teknoloji Bakanlığı bölgesel işgücü göçü ilgili olarak ülkeye gelecek bağlamında etkilerinin analiz diğer ülke vatandaşlarına ve edilmesine yönelik araştırma ailelerine ikamet ve çalışma çalışması tamamlanacaktır. izni verilmesinde öncelik ve kolaylık sağlanacaktır. Yatırımların artırılması ve nitelikli uluslararası doğrudan yatırımların çekilebilmesi amacıyla dijital ve yeşil dönüşüm sürecinden azami ölçüde faydalanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.540) Tedbir 540.1. İş ve yatırım Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Dijital devlet ve dijital ortamının dijital dönüşümünde ! Dönüşüm Ofisi (S), Adalet dönüşüm alanında AB mevzuatı uluslararası standartlar Bakanlığı, Sanayi ve ve uluslararası standartlar göz dikkate alınarak karşılıklı Teknoloji Bakanlığı, önünde bulundurularak işlerlik, emniyet, kişisel Ulaştırma ve Altyapı öncelikli ülke ve alanlara verilerin korunması, Bakanlığı yönelik işbirliği, kapsayıcılık, sürdürülebilirlik güçlendirilecektir. ve uluslararası işbirliği ilkelerine dayanan ulusal standartlar belirlenecektir. Tedbir 540,2. Girişimciler, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Odak gelişim alanlarında KOBİ'ler, büyük ölçekli (S), Cumhurbaşkanlığı faaliyet gösteren deneyimli firmalar ve ekosistem Yatırım Ofisi girişimler ile kurumsal kurumları arasında deneyim firmaların ve yatırımcıların bir ve bilgi paylaşımının araya getirildiği etkinlikler yapılabileceği fiziki ve sanal düzenlenecektir. ortamlar oluşturulacaktır. Tedbir 540.3. Yeşil ve dijital || Cumhurbaşkanlığı Yatırım 1. Yakından tedarik ve dost dönüşüm sürecinde Ofisi (5), Sanayi ve Teknoloji ! ülkelerden tedarik eğilimlerinin

potansiyeli harekete ve uluslararası ölçekte etkin bir

geçirilecektir. şekilde tanıtılacaktır.

Türkiye'nin güçlü jeopolitik konumundan faydalanarak talep değişimlerine hızlı cevap verebilecek, yurt içi ve yurt dışı talepleri zamanında karşılayabilecek, olası sorunlar karşısında esnek ve dirençli yapıya sahip bir tedarik zinciri oluşturulacaktır,. (Kalkınma Planı p.541) Tedbir 541.1. Ülkemizin Ticaret Bakanlığı (S), Sanayi | 1. Ülkemizin küresel tedarik coğrafi konumuna uygun ve Teknoloji Bakanlığı, zincirindeki yerini güçlendirmek olarak küresel tedarik Ulaştırma ve Altyapı amacıyla liman ve lojistik zincirinde daha etkin rol Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı | merkezleri, demiryolu iltisak üstlenmesi sağlanacak, tedarik | Yatırım Ofisi hatları vb. altyapıları zinciri stratejisi hazırlanacaktır. geliştirmek için ilgili kurumlarla ortak çalışmalar yürütülecektir. 2. Lojistik ve taşımacılık sektörünün küresel tedarik zincirindeki yerini güçlendirmek amacıyla yeşil lojistik, dijitalleşme, nitelikli işgücü, sürdürülebilirlik vb. alanlarında faaliyet gösteren firmalar desteklenecektir. 3. Türkiye'nin küresel tedarik zincirlerine daha etkin ve hızlı entegrasyonuna yönelik olarak yurt dışı lojistik dağıtım ağlarının (YLDA) farklı bölge ve ülkelerde yapılanması için çalışmalar yürütülecek, hâlihazırda faaliyete geçen YLDA'ların verimli çalışmaları sağlanacaktır. İş ve yatırım ortamında yönetişim ve risk yönetiminin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.542) Tedbir 542.1. Kamu ve özel | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Yeni dönem YOİKK eylem sektör arasındaki diyaloğun (S), Cumhurbaşkanlığı planı taslağı üzerinde güçlendirilmesi yoluyla Yatırım | Yatırım Ofisi mutabakat sağlanmasını Ortamını İyileştirme müteakip döviz kazandırıcı, cari Koordinasyon Kurulunun daha açığı azaltan ve mal ve hizmet etkin karar alması ihracatını kolaylaştırıcı sağlanacaktır. hususlara odaklanan eylemler üzerinde çalışmalara başlanacaktır. Tedbir 542.2. Türkiye'nin Cumhurbaşkanlığı Yatırım 1. Yurt içine gelen ve yurt diğer ülkelerde Ofisi (5), Sanayi ve Teknoloji | dışına giden uluslararası gerçekleştireceği uluslararası Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı doğrudan yatırımların birbirini doğrudan yatırımları tamamlayıcılığı ve ekonomiye yönlendirme ve kolaylaştırma katkısının artırılması için yönündeki kapasitesi yöntem önerileri geliştirilecektir. geliştirilecektir.

d) Hedefler

| Performans Göstergeleri Birim 2023 | 2024 (1) 2025 (2) Uluslararası Doğrudan Yatırım İçinde Türkiye'nin Payı Yüzde 0,8 | 10 11 Yüzde 0,18 | 0,18 Planlı Sanayi Alanlarının (EB, OSB, KSS) Ülke Yüzölçümüne Oranı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.3.3. Bilim, Teknoloji ve Yenilik

a) Mevcut Durum

Son dönemde çevresel ve teknolojik risklere karşı dayanıklılık, sürdürülebilirlik, toplumsal kapsayıcılık ve rekabetçilik gibi konuların ülkelerin bilim, teknoloji ve yenilik politikalarına yön verdiği görülmektedir. Özellikle yeşil ve dijital dönüşümü odağa alarak katma değeri yüksek ürün ve hizmet geliştirme kapasitesini artıran, toplumsal zorluklara çözüm üreten, insan odaklı ve işbirliğine dayalı politika ve faaliyetlerin önemi artmıştır. Türkiye'nin sürdürülebilir kalkınma hedefleri doğrultusunda bilimsel araştırma ve teknolojik gelişim kapasitesini yeşil ve dijital dönüşümle entegre ederek rekabet gücünü artırması kritik önemi haizdir. Bu doğrultuda yeşil ve dijital dönüşüme uyum sağlanması için öncelikli sektör ve alanlarda nitelikli Ar-Ge insan kaynağının geliştirilmesi, özel sektörün bu dönüşüme yönelik organizasyon ve yenilik kabiliyetlerinin artırılması, Ar-Ge ve yeniliğin finansmanına yönelik etkin mekanizmaların ve alternatif finansman kaynaklarının oluşturulması için çalışmalar sürdürülmektedir. Son yıllarda Ar-Ge ve yenilik faaliyetleri artış göstermiş ve gayrisafi yurt içi Ar-Ge harcaması 2022 yılında 198 milyar 670 milyon TL olarak gerçekleşmiş, Ar-Ge harcamalarının GSYH'ya oranı ise 2022 yılında yüzde 1,32 olmuştur. Benzer şekilde Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin önemli unsurlarından olan araştırmacı insan gücü bağlamında 2022 yılı itibarıyla Tam Zaman Eşdeğer (TZE) araştırmacı ve TZE Ar-Ge personeli sayıları sırasıyla 215.515 ve 272.638 olarak gerçekleşmiştir. Toplam TZE Ar-Ge personelinin yüzde 21,4'ü doktora ve üstü dereceye sahiptir. Bununla birlikte Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerinin küresel gelişmeler ve ülkemiz öncelikleri doğrultusunda artırılması ve geliştirilmesi, hem kamu hem de özel kesim tarafından Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerine daha fazla kaynak ayrılması, Ar-Ge insan gücünün sayı ve nitelik olarak artırılması ihtiyacı devam etmektedir. Son yıllardaki önemli bir gelişme de 2022 yılında başlatılan araştırma üniversitesi uygulaması olup bu kapsama alınan 23 üniversitenin desteklenmesine devam edilmektedir. Araştırma Üniversiteleri Destek Programı kapsamında devlet araştırma üniversitelerine YÖK tarafından eşleştirildikleri odak alanlarda kullanılmak üzere ilave bilimsel araştırma proje bütçesi tahsis edilmektedir. Ayrıca YÖK tarafından belirlenen altı üniversite, Araştırma Üniversiteleri Aday İzleme Programına dâhil edilmiş olup bu üniversitelerin iki yıllık performanslarının belirli kriterler doğrultusunda izlenmesi süreci devam etmektedir. Araştırma altyapılarının Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artırılması yönündeki ihtiyaç artarak devam etmektedir. Bu kapsamda, araştırma altyapıları Ar-Ge kapasitelerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalardan olan 6550 sayılı Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun çerçevesinde on bir araştırma altyapısı desteklenmekte ve bu altyapıların performanslarının izlenmesine yönelik süreç devam etmektedir. Ayrıca mevzuatın iyileştirilmesi çalışmaları ile Türkiye'de faaliyet gösteren öncü araştırma altyapılarına yönelik yol haritası çalışmasının tamamlanması önemini korumaktadır. Araştırma altyapılarının ulusal Ar-Ge ekosistemindeki etkinliğinin artırılmasını teminen altyapılara sağlanan desteklerin performans bazlı olarak artırılmasına yönelik ihtiyaç devam etmektedir. TABLO 11: 16- Bilim ve Teknoloji Alanındaki Temel Göstergeler 2016 (o 2017 2018 2019 2020 2021 (2022 Ar-Ge Harcamalarının GSYH 112 1,18 27 132 137 14 132 İçindeki Payı (Yüzde) Gayri Safi Yurt içi Ar-Ge Harcaması (Milyon TL - Cari 29411 36862 47801 o56977 69038 101737 198670 Fiyatlarla) Ar-Ge Harcamalarının Sektörel Dağılımı (Yüzde) Yükseköğretim 42,5 42,3 39,6 38,6 38,8 342 33,8 Özel Sektör 49,6 50,0 53,0 56,1 55,8 61,3 61,4 Kamu 8,0 7,8 74 5,3 5,4 4,5 4,8 TZE Ar-Ge Personeli Sayısı 136953 153552 172119 182847 199371 221811 272638 TZE Araştırmacı Sayısı 100158 111893 126249 135515 149731 168879 215515 TZE Doktora veya Eşdeğeri Eğitim Seviyesine Sahip Ar-Ge 27506 oO28466 34282 36204 37880 40591 58344 Personeli Sayısı eni Dergilerdeki Yayın 48187 45822 46677 53093 59144 67498 72030 Kaynak: TÜİK, TÜBİTAK, SClmago (Erişim Tarihi: 25.09.2024) 2021-2027 dönemini kapsayan ve yaklaşık 100 milyar avro bütçesi olan Ufuk Avrupa Programına yönelik çalışmalar ilgili kurum ve kuruluşlarla koordinasyon içerisinde yürütülmektedir. Bu çerçevede yürütülen bilgilendirme çalışmaları ve özellikle Ufuk 2020'de elde edilen deneyim ile artan işbirliği kapasitesi neticesinde Türkiye'nin söz konusu Programdan aldığı katkı payı tutarı yaklaşık 295 milyon avroya yükselmiştir. Son yıllarda Türkiye'yi bölgesinde yüksek teknoloji üretim merkezi haline getirecek büyük ölçekli yatırımlar hız kazanmıştır. Bu kapsamda 2024 yılında HIT-30 Yüksek Teknoloji Yatırım Programı geliştirilerek yarı iletkenler, mobilite, yeşil enerji, ileri imalat, sağlıklı yaşam, dijital teknolojiler, haberleşme, uzay ve bu alandaki değer zincirlerini geliştirecek 30'un üzerinde başlıkta vergi teşvikleri ve hibe desteklerinden oluşan toplam 30 milyar dolar tutarındaki kaynağın yüksek teknoloji yatırımları için tahsis edilmesi öngörülmektedir. 2019 yılından itibaren Arktik ve Antarktika'ya ulusal bilim seferleri düzenlenmekte ve uluslararası platformlarda Türkiye'nin görünürlüğü adına çalışmalar yapılmaktadır. 2024 yılı Eylül ayı itibarıyla sekiz Ulusal Antarktika (TAE), dört Ulusal Arktik (TASE) Bilim Seferi gerçekleştirilmiş ve çevre, meteoroloji ve oşinografi gibi konularda projeler yürütülmüştür. Küresel uzay ekonomisi büyümeye hızla devam etmekte olup ülkemizde de bu alandaki çalışmalar önem kazanmıştır. Özellikle yer gözlem ve haberleşme uydusu geliştirme alanında önemli aşamalar kaydedilmiştir. 2023 yılında yerli ve milli ilk metrealtı çözünürlüğe sahip yer gözlem uydusu İMECE'nin uzaya fırlatılmasının ardından 2024 yılında ülkemizin yerli ve milli olarak geliştirilen ilk haberleşme uydusu TÜRKSAT GA uzay yolculuğuna başlamıştır. Ayrıca elde edilen yetkinliklere yeni kabiliyetler de eklenerek geliştirilecek olan Yüksek Çözünürlüklü Takım Uydu Geliştirilmesi için çalışmalar başlatılmış olup geliştirilecek İMECE-2 ve İMECE-3 uyduları ile birlikte ülkemizin bu alandaki kapasitesinin artırılması amaçlanmaktadır. Milli Uzay Programı birinci safha çalışmaları kapsamında 2024 yılında uzaya bilimsel misyonları gerçekleştirmek üzere ilk Türk vatandaşı gönderilmiş, 18 gün süren görev sırasında mikro-yerçekim ortamında 13 bilimsel deney gerçekleştirilmiştir. Ayrıca yörünge altı araştırma uçuşu da ikinci Türk astronot tarafından gerçekleştirilmiş olup bu kapsamda yedi bilimsel deney yapılmıştır. Milli Uzay Programi kapsamında yürütülen Ay Araştırma Programının ilk aşaması olan AYAP-I projesinde Ay'a ulaşması planlanan uzay aracının riskleri tanımlanmış, görev ve ön tasarım çalışmaları yapılmış olup kritik tasarım aşamasına devam edilmektedir. Proje ile uluslararası işbirliğiyle çıkılacak Dünya yörüngesinden milli ve özgün hibrit roketimizin de ateşlenmesiyle Ay'a ulaşılarak sert iniş yapılacaktır. Son yıllardaki bu gelişmelere ek olarak, önümüzdeki dönemde ülkemizin uzay ekosisteminin daha da güçlendirilmesi, küresel uzay pazarından giderek daha fazla pay alınması, uzaya erişim ve uzayın kullanımında bağımsızlığın artırılması, uzay alanında uluslararası işbirliklerinin ve uzayın toplum yararına kullanılması imkânlarının geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir.

b) Amaç

Bilgi üretmeye yönelik sorgulama, araştırma, öğrenme, geliştirme istek ve düşünce sistematiğini tüm düzeylerde yaygınlaştıran, katma değeri yüksek ürün ve hizmet geliştirme kapasitesini artıran, toplumsal zorluklara çözüm üreten, ikiz dönüşümü destekleyen, insan odaklı, çevik, işbirliğine dayalı, etkin işleyen bir bilim, teknoloji ve yenilik ekosistemi oluşturmak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

e : Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Ar-Ge insan kaynağı kapasitesi ve niteliği güçlendirilecek, araştırma kariyerlerinin çekiciliği ve sürdürülebilirliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.544 Tedbir 544,1. Doktora ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Yurt dışı doktora sırası ve doktora sonrası araştırmacılar (S), YOK, TUBITAK, sonrası araştırma burs programları için çalışma ve araştırma Üniversiteler yılda iki kez çağrıya çıkılarak imkânları iyileştirilecektir. başvuru ve destek süreçleri yürütülecektir. 2. Açık erişim makale anlaşmalarının sayısı artırılacak, yeni akademik içerikler üniversitelerin erişimine açılacaktır. Tedbir 544.2. Araştırma Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Doktora öğrencilerinin Ar-Ge deneyimine sahip nitelikli insan (S), YÖK, TÜBİTAK, Projelerinde yer almasının teşvik kaynağının artırılmasını teminen Üniversiteler edilmesi amacı ile Lisansüstü kamu destekli Ar-Ge projelerinde Bursları Performans Programı yılda daha fazla lisans, yüksek lisans iki kez çağrıya açılarak başvuru ve ve doktora bursiyerinin yer destek süreçleri yürütülecektir. alması sağlanacaktır. 2. Stajyer Araştırmacı Burs Programı kapsamında yılda iki defa çağrıya çıkılacak ve program kapsamında desteklenen bursiyerlerin projelerde yer alması sağlanacaktır. Tedbir 544.3. Üst seviye Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Uluslararası Lider/Genç bilimsel ve teknolojik çalışmalar (o | (S), YÖK, TÜBİTAK, Araştırmacılar Programları çağrıya yürüten nitelikli araştırmacıların Üniversiteler açılarak başvuru, destek ve izleme süreçleri yürütülecektir. özel programlarla desteklenmesine devam 2. Ulusal Lider Araştırmacılar edilecektir. Programı ve Ulusal Genç Liderler Programları çağrıya açılarak başvuru, destek ve izleme süreçleri yürütülecektir. Tedbir 544,4. Sanayide Sanayi ve Teknoloji 1. Sanayi Doktora Programi Bakanlığı (S), YÖK, kapsamında doktora öğrencileri ihtiyaç duyulan doktora TÜBİTAK, Üniversiteler desteklenecek ve sanayide derecesine sahip nitelikli insan kaynağının üniversite sanayi doktoralı araştırmacı istihdamı işbirliğiyle yetiştirilmesi teşvik edilecektir. sağlanacak ve doktoralı araştırmacı istihdamı teşvik edilecektir. Tedbir 544.6. Yurt dışındaki Sanayi ve Teknoloji 1. Konuk veya Akademik İzinli yetkin akademisyen ve Bakanlığı (5), YÖK, Bilim İnsanı Destekleme araştırmacılara yönelik TÜBİTAK, TÜBA, Programları yılda altı defa ülkemizde tam veya kısmi Üniversiteler başvuruya açılmak üzere çağrıya zamanlı çalışma imkânlarının çıkılacak olup başvuru ve destek çeşitlendirilmesi, işbirlikleri ile süreçleri yürütülecektir. ortak projeler geliştirilmesi 2. Yurt Dışı Bilim İnsanı Davet sağlanacaktır. Programı ile yurt dışında bulunan akademisyenlerin ülkemizdeki çalıştay, sempozyum vb. etkinliklere katılımları sağlanacaktır. Üniversitelerin bilimsel araştırma kapasitesi artırılacak, Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerindeki rolleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.545 Tedbir 545.1. Yüksek katma | YÖK (S), Strateji ve Bütçe | 1. Araştırma Üniversitesi Destek değerli üretimi destekleyecek Başkanlığı, Üniversiteler Programı çerçevesinde araştırma nitelikte Ar-Ge ve yenilik üniversitelerinin Ar-Ge faaliyetlerinin kapasiteleri ve niteliklerinin gerçekleştirebilmesi için artırılmasına yönelik performans araştırma üniversitesi programı odaklı desteklere devam güçlendirilecek, bu programa edilecektir. dâhil üniversitelerin özel desteklerle kapasiteleri artırılacaktır. Tedbir 545.2. Üniversitelerin | YÖK (S), TÜBİTAK, 1. Başta TÜBİTAK yetkinlik analizi misyon odaklı uzmanlaşma Üniversiteler olmak üzere veriye dayalı çalışmalarında, veriye dayalı analizler kullanılarak üniversiteler analizler yapılarak odak desteklenecektir. alanlarındaki çıktı ve etkilerini artırmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir. | Tedbir 545.3. Üniversiteler YÖK ($), Üniversiteler 1. Bilimsel Araştırma bünyesinde Ar-Ge projesi Yönetmeliğinde bu süreçleri yürüten araştırmacıların kolaylaştırmaya yönelik projelerdeki idari ve mali düzenlemeler yapılacaktır. süreçleri kolaylaştırılacaktır. Tedbir 545.4. Başta YÖK (5), Üniversiteler 1. Üniversitelerde istihdam edilen araştırma üniversitelerinde doktora sonrası araştırmacı olmak üzere doktora ve sayısının artırılmasına yönelik doktora sonrası araştırmacı çalışmalar yapılacaktır. istihdamı artırılacaktır. Tedbir 545.5. Bilimsel YÖK (S), Üniversiteler 1. Bilimsel araştırma projeleri araştırma projelerinin kapsamında üniversiteler etkinliğinin artırılmasına arasında koordinasyon yönelik çalışmalar güçlendirilecektir. ürütülecektir. Temel bilimlerde nitelikli araştırmacı insan gücü kapasitesi ve araştırma faaliyetleri, öncelikli sektörler ve teknoloji alanlarındaki ihtiyaçlara yönelik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.546) Tedbir 546.1. Temel bilimlere | YÖK (5), Üniversiteler 1. Genç Beyinler Projesi ile yönelik lisansüstü burs miktarı devlet üniversitelerinde fizik, ve faydalanan sayısı kimya, biyoloji ve matematik artırılacaktır. alanlarından birinde doktora eğitiminin tez aşamasında olan araştırma görevlilerine burs desteği verilerek yurt dışında araştırma yapma imkânı sağlanacaktır. Tedbir 546.2. Temel ve Sanayi ve Teknoloji 1. Avrupa Araştırma Konseyi uygulamalı alanlarda katma Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Projeleri Güçlendirme Desteği değer açısından yüksek etki Üniversiteler Programı yıl boyunca başvuruya yaratması muhtemel öncül açık olacak şekilde çağrıya araştırma projeleri açılarak başvuru, destek ve desteklenecektir. izleme süreçleri yürütülecektir. Tedbir 546.3. Bilim Sanayi ve Teknoloji 1. Genç araştırmacıları alanlarında nitelikli çalışmalar (o | Bakanlığı (S), TÜBİTAK, kapsayacak yönderlik destek ile öncü ve çığır açıcı Üniversiteler programının kapsamının araştırmaları desteklemek ve genişletilmesine yönelik mevzuat araştırmacı insan gücü çalışması yapılacaktır. kapasitesini artırmak için genç 2. Uluslararası Anlaşmalar araştırmacılara yönderlik Çerçevesinde Yurt Dışındaki desteği sağlanacak, ulusal ve Bilimsel Etkinliklere Katılımı uluslararası eğitim ve Destekleme Programının araştırma temalı bilimsel başvuru/destek süreçleri etkinlikler gerçekleştirilecektir. yürütülecektir. | Toplum genelinde bilim, teknoloji, yenilik kültürünün yaygınlaştırılması, farkındalığın artırılması, bilim ve teknolojiye olan merakın teşvik edilmesi ve nitelikli insan kaynağının erken yaşlardan itibaren geliştirilmesi teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.547) Tedbir 547.1. Bilim ve T Sanayi ve Teknoloji 1. Deneyap Teknoloji teknolojiye ilgili ve yetenekli Bakanlığı (5), Gençlik ve Atölyelerinde teknoloji üretme gençlere teknoloji atölyelerinde | Spor Bakanlığı, Milli Eğitim | yetkinliği yüksek genç bireyler ücretsiz eğitimler ve etkinlikler | Bakanlığı, TÜBİTAK, İlgili yetiştirilmesi amacıyla verilen sağlanacaktır. STK'lar teknoloji eğitimlerine devam edilecektir. Tedbir 547.2. Bilim ve Sanayi ve Teknoloji 1. TÜBİTAK Bilim ve Toplum teknoloji alanında fuarlar, Bakanlığı (5), Gençlik ve Başkanlığınca yürütülmekte olan yarışmalar, festivaller, sergiler, | Spor Bakanlığı, TÜBİTAK, çağrı programlarına devam etkinlikler ve atölyeler Üniversiteler edilecektir, desteklenmeye devam edilerek teknoloji farkındalığının artırılması sağlanacaktır. Araştırma altyapılarının öncül araştırmalar yapan, nitelikli insan gücü istihdam eden ve özel sektörle işbirliği içinde çalışan bir yapıyla Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.548) Tedbir 548.1. Araştırma Strateji ve Bütçe Başkanlığı | 1. Kritik teknoloji alanlarında altyapılarının başta öncelikli (S), Sanayi ve Teknoloji araştırma altyapısı projelerinin sektörler ve kritik teknolojiler Bakanlığı, TÜBİTAK, kurulumuna ve geliştirilmesine olmak üzere Ar-Ge Üniversiteler devam edilecektir. kapasitelerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir. Tedbir 548.2. 6550 sayılı Sanayi ve Teknoloji 1. Araştırma Altyapılarının Araştırma Altyapılarının Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Desteklenmesine Dair Kanun Desteklenmesine Dair Kanun YÖK kapsamındaki mevcut altyapıların kapsamında sağlanan destekler destek ve izleme süreçlerine altyapıların performansları devam edilecek ve dikkate alınarak artırılacaktır. raporlanacaktır. Tedbir 548.3. 2547 sayılı YÖK (S), Üniversiteler 1. Uygulama ve araştırma Yükseköğretim Kanunu merkezleri ile teknolojik kapsamında yükseköğretim araştırma merkezlerinin yeniden kurumları bünyesinde kurulan yapılandırılmasına yönelik uygulama ve araştırma mevzuat taslağı çalışmaları merkezleri, teknolojik yürütülecektir. araştırma merkezlerinin farklılaşan nitelikleri ve ihtiyaçları dikkate alınarak eniden yapılandırılacaktır. Tedbir 548.5. Araştırma Sanayi ve Teknoloji 1. Araştırma altyapılarının altyapılarının erişilebilirliğinin Bakanlığı (S), YÖK, erişilebilirliğinin artırılması artırılması amacıyla hazırlanan | TÜBİTAK, Üniversiteler amacıyla hazırlanan veri veri tabanı gözden geçirilerek tabanının ihtiyaçlar etkinliği ve faydasının doğrultusunda iyileştirilmesine artırılmasına ve araştırma yönelik çalışmalar yapılacaktır. altyapılarının ulusal ihtiyaçları karşılamasına yönelik lışmalar yürütülecektir. Tedbir 548.6. Ülkemizde Sanayi ve Teknoloji 1. Kritik ve öncü araştırma kritik araştırma alanlarında Bakanlığı (S), YÖK, alanlarında faaliyet yürüten öncü faaliyet gösteren öncü TÜBİTAK, Üniversiteler araştırma altyapılarına yönelik araştırma altyapılarına yönelik Türkiye Araştırma Altyapıları Yol yol haritası hazırlanacaktır. Haritası belgesi hazırlanarak yayınlanacaktır. İ Ar-Ge ve yenilik destek sistemi odaklı, performans bazlı, araştırmadan ticarileştirmeye tüm süreci kapsayan, başta öncelikli sektörler olmak üzere sektörlerin ihtiyaçlarını ve gelişme potansiyellerini dikkate alan bir yapıda etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı 549 Tedbir 549.2. Ar-Ge ve Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. TENMAK Teknoloji ve Ürün yenilik destekleri, öncelikli Bakanlığı (5), TENMAK, Geliştirme Destek Programı sektörler, derin ve kritik TÜBİTAK kapsamında hidrojen teknolojileri teknoloji alanları kesişimine ve yakıt hücresi ile karbon yoğunlaşacak, performans yakalama, kullanım ve depolama bazlı uygulamalar teknolojileri gibi alanlarda yaygınlaştırılacak ve Teknoloji Hazırlık Seviyesi (THS) tcarileştirmeye yönelik tüm en az dört olan projelerin süreci kapsayan tamamlayıcı destekleme sürecine devam destekler sağlanacaktır. edilecektir. Tedbir 549.4. Ar-Ge, yenilik Sanayi ve Teknoloji 1. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi ve girişimcilik faaliyetlerine Bakanlığı (S), KOSGEB, kapsamında şirketlerin THŞ 5-9 yönelik alternatif finansman TÜBİTAK aralığını kapsayan çalışmalarının mekanizmalarının desteklendiği çağrıya çıkılacaktır. oluşturulması sağlanacaktır. 2. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi kapsamında KOBİ'lerin yeşil dönüşüm sürecinde teknoloji ve yenilik ihtiyaçlarının belirlenmesine yönelik çağrıya | çıkılacaktır. Kamunun yönlendirici ve kolaylaştırıcı etkin rolüyle, ikiz dönüşümü destekleyen ve toplumsal zorluklara yönelik çözümler üreten ürün ve teknoloji platformlarının yaygınlaştırılması ve etkisinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.550) Tedbir 550.2. Üniversite, özel | Sanayi ve Teknoloji 1. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi sektör ve kamu işbirliğinde Bakanlığı (S), TUBITAK, kapsamında özel sektör geliştirilen platformlara yönelik | Üniversiteler öncülüğünde, üniversite ve kamu temel araştırmadan nihai işbirliğiyle ihtisaslaşmış Ar-Ge ve ürüne kadar olan süreci Yenilik Platformları oluşturulacak, kapsayan destek modelleri bu platformlar aracılığıyla geliştirilecektir. Ürünleştirme Yol Haritaları (ÜYH) hazırlanarak yeşil dönüşüme yönelik ürün veya ürün grubu geliştirilmesine yönelik Ürünleştirme Programları (ÜPG) desteklenecektir. Üniversiteler, araştırma altyapıları ve özel sektör arasındaki işbirlikleri yoluyla bilgi ve teknoloji transferinin artırılmasına yönelik destek mekanizmaları uygulanacak ve arayüz yapılarının kurumsal kapasiteleri geliştirilerek etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.551) Tedbir 551.1. Araştırma Sanayi ve Teknoloji 1. Mükemmeliyet Merkezi Destek altyapılarının, özel sektör Ar-Ge | Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Programı kapsamında açılacak merkezleri ve kamu Ar-Ge Üniversiteler çağrılar ile araştırma merkezleriyle işbirliği içinde altyapılarının, özel sektör Ar-Ge oluşturduğu yüksek teknoloji merkezleri ve kamu Ar-Ge platformlarının ticarileşme birimleri ile işbirliği içinde potansiyeli yüksek araştırma oluşturduğu yüksek teknoloji projelerine sağlanan destekler platformları desteklenecektir. aygınlaştırılacaktır. | Tedbir 551.2. TUBİTAK, Sağlık Bakanlığı (5), Enerji | 1. Araştırma merkezleri ile TÜSEB, TENMAK başta olmak | ve Tabii Kaynaklar TÜSEB altyapılarının ortak üzere kamu kurumları Bakanlığı, Sanayi ve kullanımlarını yaygınlaştırmak ve bünyesindeki araştırma Teknoloji Bakanlığı, yeni teknoloji ve ürünler merkezlerinin etkinliği ile TÜBITAK, TÜSEB, geliştirmek amacıyla kamu birbirleriyle ve ekosistemdeki TENMAK, Üniversiteler kurumları, özel sektör ve diğer paydaşlarla işbirlikleri üniversitelerle işbirliği protokolleri oluşturulacaktır. artırılarak yeni teknoloji ve ürünler geliştirilmesine yönelik rojeler yürütülecektir. Tedbir 551.3. Teknoloji Sanayi ve Teknoloji 1. Teknoloji Transferi Transfer Ofislerinin (TTO) Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Profesyoneli Çağrısında kurumsal yapıları analiz Üniversiteler desteklenen projelerin edilerek etkinliğinin, performans göstergeleri verimliliğinin ve insan kaynağı izlenecektir. kapasitesinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacak ve performans bazlı destekler sağlanacaktır. Tedbir 551.5. Araştırma Sanayi ve Teknoloji 1. Araştırma altyapılarına altyapılarından Ar-Ge ve yenilik | Bakanlığı (5), TÜBİTAK, Üniversite Sanayi İşbirliği Destek proje hizmeti alan veya Üniversiteler Programı ve Patent Lisans çağrısı araştırma altyapılarıyla işbirliği özelinde eğitimler verilecektir. yapan özel sektör firmalarına yönelik finansman desteği sağlamak üzere mekanizmalar eliştirilecektir. | Tedbir 551,6, Üniversite, Sanayi ve Teknoloji 1. Tamamlanmış akademik sanayi ve kamu işbirliğine Bakanlığı (S), TÜBİTAK, araştırma projeleri yürütücülerine yönelik mevcut veri Üniversiteler sanayi ile işbirliği imkânı tabanlarının etkinliği analiz sağlamak amacıyla bir eşleştirme edilerek araştırma alanları, platformu oluşturulacaktır. patent, yayın, firma yetkinlikleri gibi bilgileri içeren veri tabanı ve platformlar geliştirilecektir. Yeni ve derin teknolojik ürünlerin geliştirilmesi ve ticarileştirilmesine hız kazandırmaya yönelik destek miktarı ve çeşitliliği artırılacak, mevzuat iyileştirmesi yapılacak ve desteklerin kamu alımları mekanizmalarıyla tamamlayıcılığı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.552) Tedbir 552.1. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji 1. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi sektörler başta olmak üzere Bakanlığı (S), TÜBİTAK, kapsamında açılacak Sanayide firma iş ortaklıkları yüksek Üniversiteler Yeşil Dönüşüm Çağrısı ve SAYEM teknolojili Ür-Ge ve Yeşil Dönüşüm Çağrısı ile bu ticarileştirmesinin desteklendiği alandaki faaliyetler Sanayi Yenilik Ağ Mekanizması desteklenecektir. Programı yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 552,3. Ar-Ge ve Sanayi ve Teknoloji 1. Patent Tabanlı Teknoloji yenilik projeleri sonucunda Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Transferi Destekleme ortaya çıkan ve patentle Üniversiteler Programının özel sektör korunan teknolojilerin tarafından etkin kullanılabilmesi lisanslama veya devir yoluyla için eğitim ve bilgilendirme Türkiye'de yerleşik firmalara faaliyetleri gerçekleştirilecektir. aktarılmasına yönelik sağlanan destekler yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 552,4, Yükseköğretim | YÖK (5), Üniversiteler 1. Üniversitelerin kendi adlarına kurumlarında gerçekleştirilen kurmuş oldukları TTO'ların buluşların ticarileştirilmesine etkiniiğinin artırılması için yasal yönelik mevzuat ve düzenleme yapılacaktır. uygulamalar geliştirilecektir. Tedbir 552,5, Öncelikli Sanayi ve Teknoloji 1. Kamu kurumlarında ihtiyaç sektörlerde ihtiyaç duyulan Bakanlığı (S), TÜBİTAK, duyulan kritik bileşenlerin, cihaz kritik bileşenlerin, cihazların ve | Üniversiteler ve malzemelerin ihtiyaç makamı malzemelerin ihtiyaç makamı kamu kurumlarının eş kamu kurumlarının eş finansmanıyla geliştirilmesine finansmanıyla geliştirilmesi ve yönelik projeler desteklenecektir. kamu alımlarının etkin bir araç olarak kullanılması sağlanacaktır. Yenilikçi girişimcilik desteklenecek, büyük işletmeler ile girişimciler arasındaki Ar-Ge işbirlikleri artırılacak ve büyük firmaların sektörlerindeki yeni girişimlerin kurulma ve büyüme aşamalarında destek olması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.553) Tedbir 553.1. Yenilikçi, Sanayi ve Teknoloji 1. Yatırım Tabanlı Girişimcilik teknoloji düzeyi yüksek ürün Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Destek Programı kapsamında ve hizmetleri geliştirebilen ilk Üniversiteler çağrılar açılarak başvuru, destek aşama firmalarının kurulumu ve izleme süreçleri yürütülecek, ve ölçeklenmesine yönelik girişimcilere yatırım tabanlı destekler sağlanacak ve girişim destek sağlanacaktır. sermayesi fon kaynakları çeşitlendirilecektir. Tedbir 553.2. Bir milyar dolar | Sanayi ve Teknoloji 1. Turcorn adayı ve küresel ve üzeri değerlemeye sahip Bakanlığı (5), TÜBİTAK ölçekte rekabet potansiyeli firma olma adayı ve yüksek teknoloji girişimleri uluslararası rekabet gücü desteklenmeye devam yüksek teknoloji girişimlerinin edilecektir. kurulması ve gelişmesi özendirilecektir. | Tedbir 553.4, Büyük Sanayi ve Teknoloji 1. Sermaye şirketlerinin Ar-Ge firmaların tedarikçisi Bakanlığı (S), TÜBİTAK tabanlı işbirlikleri yapabilmelerine konumundaki KOBİ'lerin Ar-Ge yönelik eşleştirme platformunun projelerini yönlendirmesine ve oluşturulması amacıyla eş finansman sağlamasına gereksinim analizi yönelik yürütülen destekler gerçekleştirilecek ve platform yaygınlaştırılacaktır. devreye alınacaktır. 1. BIGG- kapsamında KOBİ'lerin Tedbir 553.5. Yenilikçi ve Sanayi ve Teknoloji yüksek teknolojili ürün ve Bakanlığı (S), TÜBİTAK ticarileşme performanslarının hizmet geliştiren ilkaşama artırılmasına yönelik mevcut firmaları yönderlik desteği de yönderlik süreçleri devam dahil olmak üzere aşamalı bir ettirilecektir. program çerçevesinde 2. Teknoloji tabanlı erken aşama desteklenecektir. girişimcilik desteklerinden yararlanmış girişimlerin büyüme ve uluslararası pazara açılması hedefleri kapsamındaki ihtiyaçlarına yönelik çağrıya çıkılarak başvuru ve destek süreçleri yürütülecektir. Yüksek katma değerli üretimi destekleyecek nitelikte öncül araştırma ve teknolojiler teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.554) 1. Öncül Ar-Ge Laboratuvarları Tedbir 554.1. Alanında öncül | Sanayi ve Teknoloji bilimsel ve teknolojik bilgi Bakanlığı (S), TÜBİTAK Destekleme Programı üreten ulusal veya uluslararası çerçevesinde THS 1-4 firmaların Türkiye'de kuracağı aralığındaki Ar-Ge faaliyetleri Ar-Ge laboratuvarları desteklenecektir. desteklenecektir. Tedbir 554.2. Yüksek katma | Sanayi ve Teknoloji 1. Hamle Programı kapsamında değerli, orta-yüksek ve yüksek | Bakanlığı (S), TÜBİTAK, destekleme süreçlerine devam teknolojili ürünler ile KOSGEB edilecektir. hammaddesi ülkemizde olan ürünlerin yerli imkân ve kabiliyetlerle geliştirilmesine yönelik destekler artırılacaktır. Başta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, araştırma altyapıları ve araştırmacı insan gücü bakımından ikili, bölgesel ve çok taraflı işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.555) Tedbir 555.1. Bilim, teknoloji | Sanayi ve Teknoloji 1. Küresel ve bölgesel nitelikte ve yenilik alanında küresel ve (| Bakanlığı (S), TÜBİTAK olan çok taraflı işbirliği bölgesel ortak araştırma platformlarına ve ortak araştırma programlarından etkin bir çağrılarına dâhil olunacak, şekilde faydalanılacak ve uluslararası kuruluşların karar uluslararası karar alma alma organlarında temsiliyet mekanizmalarında ülkemizin sağlanacaktır. güçlü temsili sağlanacaktır. Tedbir 555.2. AB Araştırma Sanayi ve Teknoloji 1. Ülkemizin Ufuk Avrupa ve Yenilik Çerçeve Bakanlığı (S), Dışişleri programından yararlanma Programlarına nitelikli projeler || Bakanlığı, TÜBİTAK, kapasitesinin artırılmasına yoluyla katılımın sağlanması ve | Üniversiteler, İlgii Kamu yönelik çeşitli bilgi günü, programların geri dönüş Kurum ve Kuruluşları konferans ve çalıştay gibi oranının artırılmasına yönelik faaliyetler düzenlenecektir. tanıtım, bilgilendirme ve 2. AB Çerçeve Programlarına kapasite geliştirme çalışmaları katılım sayısının ve sunulacak ile destek ve ödül programları projelerin niteliğinin artırılması gerçekleştirilecektir. hedefiyle destek ve ödül programları yürütülecektir. Tedbir 555.3. Uluslararası Sanayi ve Teknoloji 1. Araştırma Altyapıları için araştırma altyapı iş Bakanlığı (5), Enerji ve Avrupa Strateji Forumu (ESFRI) ortaklıklarına katılım Tabii Kaynaklar Bakanlığı, | ve Avrupa Araştırma Altyapısı konusundaki mevzuat ve TÜBİTAK, TENMAK Konsorsiyumları (ERIC) mevcut uygulamalar faaliyetlerine katılım sağlanacak, iyileştirilerek söz konusu iş ülkemiz altyapılarının bu işbirliği ortaklıklarına katılım ağlarına entegre olması için artırılacaktır. girişimler artırılacaktır. 2. SESAME Elektron Hızlandırıcısına Türk bilim insanlarının kullanım önceliğine sahip olacağı Yumuşak X-ışını demet hattı ve deney istasyonunun üretimi ve SESAME'ye entegrasyon çalışmaları tamamlanacaktır. Tedbir 555.4, Stratejik Sanayi ve Teknoloji 1. Bilim, teknoloji ve yenilik ülkelerle ikili ve çoklu Ar-Ge ve | Bakanlığı (5), TÜBİTAK, alanında faaliyet gösteren kurum yenilik işbirlikleri İlgili Kamu Kurum ve ve kuruluşlarla birlikte ikili desteklenecektir. Kuruluşları işbirliği çalışmaları yürütülecektir. Sağlık teknolojileri, uzay teknolojileri, yarı iletken teknolojileri, nadir toprak elementleri ve kutup araştırmaları gibi stratejik alanlarda Ar-Ge ve yenilik faaliyetleri geliştirilerek sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.556) Tedbir 556.1. Aşı, ilaç, tıbbi Sağlık Bakanlığı (S), 1. Aşı, ilaç, tıbbi cihaz, tanı kiti cihaz, tanı kiti gibi sağlık TÜBİTAK, TÜSEB, gibi sağlık teknolojilerine yönelik teknolojilerinde Ar-Ge projeleri | Üniversiteler ürün odaklı projeler ile katma değer yaratabilecek desteklenecektir. ürünlerin geliştirilmesi 2. Yapay zekâ tabanlı sistemler sağlanacaktır. ve bilgisayar destekli tanı sistemleri kapsamında olanı tıbbi cihaz alanında katma değer yaratabilecek ürünlerin geliştirilmesinde ulusa kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapılarak ortak projeler üretilecektir. Tedbir 556.2. Başta Ay Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Ay Araştırma Projesi kapsamında Araştırma Projesi ile yerli ve milli | (S), TÜBİTAK, Türkiye Uzay uzay aracına yönelik tasarım ve alt uydu geliştirme projeleri olmak Ajansı, Üniversiteler sistemlerin yerli imkânlarla üzere ülkemizin uzay alanında geliştirilmesi çalışmalarına devam teknoloji üretme kabiliyeti edilecektir. artırılacaktır. 2. TÜBİTAK Uzay Teknolojileri Araştırma Enstitüsü bünyesindeki temiz oda, operasyon merkezi, anten, elektrikli itki ve otonom ömür test altyapıları geliştirilmesine devam edilecektir. 3. Yüksek Çözünürlüklü Takım Uydu Geliştirilmesi Projesi kapsamında kritik tasarım aşaması tamamlanacak, Projedeki kritik alt sistemlerin yerli ve milli olarak geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütelecekür. Tedbir 556.3. Çip endüstrisinde | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. TÜBİTAK BİLGEM bünyesindeki Ar-Ge, tasarım, üretim ve (S), TÜBİTAK mevcut altyapı geliştirilerek ticarileştirme kabiliyetleri ülkemizin bu alandaki kapasitesi | geliştirilecektir. artırılacaktır. Tedbir 556.4. 2023-2035 Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Dokuzuncu Ulusal Antarktika yıllarını kapsayan Ulusal Kutup (S), Dışişleri Bakanlığı, Bilim Seferi (TAE - IX) Bilim Stratejisi hedefleri TÜBİTAK düzenenecek ve bilimsel projeler doğrultusunda, her yıl Ulusal yürütülecektir. Kutup Bilim Seferleri (TAE ve 2. Beşinci Ulusal Arktik Bilimsel TASE) ile birlikte kutup bilimleri Araştırma Seferi (TASE - V) alanında bilimsel etkinlikler ile gerçekleştirilecek ve bilimsel eğitim ve farkındalık faaliyetleri projeler yürütülecektir. düzenlenerek, kutup araştırmaları özelinde insan kaynağını artırma çalışmaları gerçekleştirilecek ve kurumsal altyapı geliştirilerek ülkemizin her iki kutup bölgesinde de uluslararası konumu güçlendirilecektir. Ülkemizde Milli Teknoloji Hamlesinin gerçekleştirilmesine yönelik yapay zekâ, nesnelerin interneti, artırılmış gerçeklik, büyük veri, siber güvenlik, ileri malzeme, robotik, mikro/nano/opto-elektronik, biyoteknoloji, hidrojen teknolojileri, yenilenebilir enerji teknolojileri, batarya teknolojileri, genom düzenleme, karbon yakalama, kullanma ve depolama teknolojileri, yeni nesii nükleer reaktörler, füzyon, kuantum, algılayıcı teknolojileri ve katmanlı imalat teknolojilerine ilişkin gerekli Ar-Ge altyapısının tesis edilmesi ve ihtiyaç duyulan nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.557 Tedbir 557.1. Kritik teknoloji Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. Ar-Ge ve yenilik destekleri, alanlarında ülkemizin teknoloji (5), Enerji ve Tabii öncelikli sektörlerde yoğunlaşacak üretme kapasitesi geliştirilmesi Kaynaklar Bakanlığı, Strateji | ve yapay zekâ, hidrojen için projeler desteklenecektir. ve Bütçe Başkanlığı, teknolojileri, batarya teknolojileri TÜBİTAK, TENMAK, gibi kritik teknoloji alanlarını Üniversiteler öncelikli olarak kapsayacaktır. 2. Yüksek teknoloji alanlarında açılacak çağrılarla ihtiyaç duyulan kritik bileşenlerin, cihazların, malzemelerin ve modellerin geliştirileceği projeler desteklenecektir,

hazırlanacaktır.

Tedbir 557.5. Ülkemiz için Sanayi ve Teknoloji 1. Sosyal ve Beşeri Bilimlerde stratejik konularda kamu Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Yenilikçi Çözümler Araştırma politikalarının geliştirilmesi Üniversiteler Programı kapsamında bilimsel süreçlerinde faydalanılmak temelli araştırma projeleri üzere bilimsel temelli araştırma desteklenecektir. raporlarının oluşturulmasına 2. Kamu kurumlarıyla işbirliği yönelik sosyal ve beşeri bilim içerisinde çağrılara çıkılarak araşlırma ve geliştirme politika yapımına katkı faaliyetleri desteklenecekür. sağlayacak projeler desteklenecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2023(1) | 2024(2) | 2025(3) Ar-Ge Harcamalarının GSYH'ya Oranı (4) Yüzde 1,32 1,44 1,57 Ar-Ge Harcamalarında Özel Sektörün Payı Yüzde 61,4 63,2 64,1 sazan Eşdeğer (TZE) Ar-Ge Personeli Kişi 272 638 300 000 330 000 e Zaman Eşdeğer (TZE) Araştırmacı Kişi 215 515 262 000 288 000 Tam Zaman Eşdeğer (TZE) Doktora veya Eşdeğeri Eğitim Seviyesine Sahip Ar-Ge Kişi 58 344 66 141 70 422 Personeli Sayısı Hakemli Dergilerdeki Yayın Sayısı Adet 75 3055) 82 000 87 000 Kaynak: TÜİK, Scimago Journal and Country Rarık

(1) 2022 verisidir. (2) Gerçekleşme Tahmini, (3) Program, (4) Bu gösterge âynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Araştırma, Geliştirme ve Yenilik Programının performans göstergelerinden biridir. (5) 2023 yılı Scimago Journal and Country Rank verisidir. 2.2.3.4, Girişimcilik ve KOBİ'ler

a) Mevcut Durum

Esnaf ve sanatkârların çoğunluğunu oluşturduğu KOBİ'ler, 2022 yılı sonu itibarıyla çalışan sayısı bakımından toplam girişimlerin yüzde 99,7'sini, istihdamın yüzde 70,6'sını, ihracatın yüzde 31,6'sını oluşturmaktadır. Ar-Ge harcamaları içinde KOBİ'lerin payı 2022 yılında yüzde 28,8'e yükselmiştir. KOBİ'lerin rekabet gücünün geliştirilmesi, yetkin insan kaynağına ve finansmana erişimlerinin kolaylaştırılması, yenilikçilik becerilerinin artırılması, ortak iş ve proje geliştirme yeteneklerinin güçlendirilmesi gerekmektedir. Ortak iş yapma kültürüne, sermaye birikimine ve gelir dağılımına olumlu katkıları açısından önem taşıyan kooperatifçiliğin geliştirilmesi de önem arz etmektedir. TABLO II: 17- Kurulan ve Kapanan İşletme Sayısı 2020 2021 2022 2023 2024(1)

Kurulan Kooperatif Sayıst 622 599 1 983 3174 1790

Kapanan Kooperatif Sayısı 46 67 1165 1 069 540

Kaynak: Ticaret Bakanlığı, TOBB

(1) Ocak-Ağustos dönemi.

Temmuz 2024 itibarıyla bankacılık sistemi içinde kullandırılan KOBİ kredi miktarı 3.748 milyar TL olup toplam krediler içindeki payı 2009 yılındaki yüzde 21 seviyesinden yüzde 26,5'e yükselmiştir. TABLO 11: 18- Esnaf ve Sanatkârlar Kredi Kefalet Kooperatifleri Kefalet Kredileri 2020 2021 2022 2023 2024(1) Kefalet Alan ve Kredi Kullanan İşletme Sayısı 1161892 1166482 1 056406 850 593 809 025 Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL) 67 520 77523 90 530 131 699 246 777 Kaynak: Ticaret Bakanlığı

(1) Ağustos ayı itibarıyla

4 Ocak 2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 5061 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı gereğince, 2023 yılı içerisinde esnaf ve sanatkârlara yüzde 50 faiz indirimli veya faizsiz kredi imkânları sağlanmış bulunmaktadır. 31 Ağustos 2024 itibarıyla kredi bakiyesi mevcut olan esnaf ve sanatkâr sayısı 809.025'e, kredi bakiyesi ise 246,7 milyar TL'ye ulaşmıştır. Hazine destekli kefalet uygulaması 2024 yılında da devam ederek Ağustos 2024 döneminde kefalet kullandırımı 10,5 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde öz kaynaktan sağlanan kefaletlerle birlikte toplam 6.200 KOBİ'nin, 7.586 kredi talebi değerlendirilerek 22,2 milyar TL krediye karşılık 18,2 milyar TL kefalet desteği verilmiştir. KOBİ'lerin rekabet gücünün artırılması amacıyla tasarlanan İşletmelerin ve KOBİ'lerin Rekabet Edebilirliği Programı kapsamında Ağustos 2024 itibarıyla toplam 18 bin firmaya 7,2 milyar TL krediye karşılık 5,7 milyar TL tutarında 20 bin kefalet işlemi yapılmıştır. Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremler nedeniyle Adana, Adıyaman, Diyarbakır, Elazığ, Gaziantep, Hatay, Kahramanmaraş, Kilis, Malatya, Osmaniye, Şanlıurfa illerinde faaliyet gösteren işletmelerde hasar ve gelir kaybı meydana gelmiştir. Deprem bölgesinde faaliyet gösteren mikro, küçük ve orta ölçekli işletmelerin faaliyetlerini sürdürebilmeleri için Dünya Bankası ve Japonya Uluslararası İşbirliği Ajansından (JICA) kredi temin edilmiş ve Deprem Sonrası Mikro, Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin Canlanması Destek Programı uygulamaya alınmıştır. Destek programı kapsamında toplam 53.036 işletmeye hasar durumları dikkate alınarak 17 milyar TL destek ödemesi yapılmıştır. Avrupa Birliği ve Alman Federal Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Bakanlığı tarafından sağlanan fon kapsamında 2023 ve 2024 yıllarında toplam 1.709 işletmeye 585 milyon TL destek sağlanmıştır. TABLO 11: 19- KGF AŞ Tarafından Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi 2020 2021 2022 2023 2024(1) İşletme Sayısı 6822 9 580 3191 6 865 4 556 KGF AŞ Kefalet Sayısı 7147 10570 3323 7377 4 146 Öz Kaynak © Kefalet Hacmi (Milyon TL) 1946 3 790 2370 11014 7789 Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL) 2417 4735 2 962 13767 9 745 İşletme Sayısı 221 544 59 523 Hazine Kefalet Sayısı 378 510 95 209 Kaynaklı il Kefalet Kefalet Hacmi (Milyon TL) 159 922 150 250 Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL) 199 534 184 190 İşletme Sayısı 228 366 54 064 39314 66 388 6424 Toplam Kefalet Sayısı 385 657 76 643 60 281 102 586 7 586 Kefalet Hacmi (Mityon TE) 161 868 14 800 69 604 161 264 18 292 Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL) 201951 18 018 81791 197 957 22229 Kaynak: KGF AŞ

(1) Ocak-Ağustos dönemi.

KOSGEB İşletme Değerlendirme Raporu 2023 yılından itibaren Findeks platformu üzerinden de erişime açılmıştır. İşletmeler yalnızca kendi raporunu değil, aynı zamanda ilgili işletme yetkilisinin onay vermesi durumunda diğer işletmelerin de raporunu temin edebilmektedir. 2019-2023 dönemi verilerini içeren KOSGEB İşletme Değerlendirme Raporu'nun yeni versiyonu hazırlanarak Ağustos 2024 itibarıyla erişime açılmıştır. TABLO 11: 20- KOSGEB Destek Programları 2021 2022 2023 2024(1) İşletme (Destek | İşletme (Destek | İşletme (O Destek| İşletme (Destek DESTEK PROGRAMLARI Sayısı Tutarı Sayısı Tutarı Sayısı Tutarı Sayısı Tutan | (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TU) Ar-Ge, İnovasyon ve Endüstriyel 1177 100599 528 o 40651 6 3 624 Uygulama Destek Programı İşbirtiği-Güçbirliği Destek Programı 3 1276 - - - Girişimcilik Destek Programı 1207 9 884 7 223 - - Genel Destek Programı 1184 10294 32 197 - : KOBİGEL - KOBİ Gelişim Destek Programı 459 o92218 359 74 718 1202 750582 TEKNOPAZAR - Teknolojik Ürün Tanıtım ve Pazarlama Destek Programı ? ” i N Uluslararası Kuluçka Merkezi ve Hızlandırıcı Destek Programı 2 1743 i 299 N 7 Stratejik Ürün Destek Programı 46 40 008 Pa 9135 12 12 555 KOBİ Teknolojik Ürün Yatırım Destek 106 97719 68 42 404 35 40 505 Programi İşletme Geliştirme Destek Programı 19566 415322 15 764 330 908 8046 400778 İşbirliği Destek Programı g4 32595 50 35 040 18 11755 Geleneksel Girişimci Destek Programı 20695 Oo 148059 22798 184 780 3327 34128 İleri Girişimci Destek Programı 10180 675303 10 536 636511 3355 260841 Yurt Dışı Pazar Destek Programı 821 47 863 1063 67370 589 45193 İŞGEM/TEKMER Destek Programı 9 3395 7 11 206 19 15776 İş Planı Ödülü Destek Programı 3 80 8 305 9 185 Ar-Ge, Ür-Ge ve İnovasyon Destek 29 (26919 966 (o 136571 1061 220318 Programı KOBİ Enerji Verimliliği Destek Programı - - 25 506 134 23932 Yaşayan Kültür Mirası İşletmeler Destek , . 90 2745 55 4049 Programı Yurt Dışi Hızlandırıcı Destek Programı - - - 10 5571 Girişimci Destek Programı (İş Kurma N N N Desteği) 3522 63 163 Toplam (2) 53083 1703314 50624 1573569) 39696 2352339| 21397 1889956 Kaynak: KOSGEB

(1) Ocak-Ağustos dönemi.

(2) Net işletme sayısı ve destek tutarını ifade etmektedir, KOSGEB tarafından 2024 yılında uygulanmaya başlanan 2 milyon TL üst limitli Girişimci Destek Programı ile girişimciler desteklenmektedir. İmalat sanayii, yazılım, danışmanlık, bilgi ve iletişim hizmetleri ve bilimsel araştırma ve geliştirme faaliyetleri sektörlerinde faaliyet gösteren işletmeler İş Geliştirme Desteği kapsamında sunacakları projeler için 1.650.000 TL'ye kadar geri ödemeli destek alabilmektedir. KOSGEB tarafından desteklenen sektörlerde faaliyet gösteren tüm girişimciler İş Kurma Desteği kapsamında desteklenmektedir. Bu desteklerde genç, kadın, engelli, gazi ve birinci derecede şehit yakını girişimcilere ayrıcalık tanınmaktadır. 2024 yılında yeni Acil Durumlar Kredi Faiz Desteği uygulamaya alınmamış olup 2024 yılı öncesinde uygulanan kredi faiz desteklerine ilişkin tablo aşağıda yer almaktadır. TABLO II: 21- KOSGEB Kredi Faiz Destekleri 2020 2021 2022 2023 2024 (1) İşletme Adedi 14 544 5109 3224 10 786 933 Kredi Hacmi (Bin TL) 1149687 395 678 237814 3260191 331 829 KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL) 157 691 72 876 33 960 672 006 177 276 Kaynak: KOSGEB

(1) Ocak-Ağustos dönemi,

Girişimciliğin geliştirilmesi amacıyla KOSGEB tarafından çevrimiçi olarak Geleneksel ve İleri Girişimcilik Eğitimleri ücretsiz olarak sunulmaya devam edilmektedir. Ayrıca girişimcilik kültürünün yaygınlaştırılması çalışmaları kapsamında girişimcilerin iş kurma ve yürütme konularında bilgi ve becerilerini geliştirmek amacıyla çalışmalar sürdürülmektedir. KOSGEB tarafından TEKMER Destek Programı kapsamında kurulan TEKMER'er; girişimcilere ve işletmelere iş kurma süreçlerinde iş geliştirme, mali kaynaklara erişim, yönetim, danışmanlık, yönderlik, ofis ve ağlara katılım gibi hizmetlerin sağlandığı yapılardır. Eylül 2024 itibarıyla Destek Programı kapsamında 35 TEKMER başvurusunun desteklenmesine karar verilmiş ve 28 TEKMER kurulmuştur. TABLO 11: 22- KOSGEB Girişimcilik Eğitimleri ve Girişimcilik Desteği Alan İşletmeler 2020 2021 2022 2023 2024(1) Girişimcilik Eğitimi Katılımcı Sayısı 116 725 165 478 154 092 113412 61 069 Girişimdilik Desteği Alan İşletme Sayısı 27 126 32 082 33341 21739 10 204 Kaynak: KOSGEB

(1) Ocak-Ağustos dönemi.

TÜBİTAK teknoloji ve yenilik odaklı iş fikirlerinin katma değer ve nitelikli istihdam sağlama potansiyeli yüksek teşebbüslere dönüştürebilmesi amacıyla, girişimcilerin fikir aşamasından pazara kadar olan faaliyetlerinin desteklenmesi doğrultusunda hibe destek şeklinde başlatılan Bireysel Genç Girişim (BiGG) Programında değişikliğe gidilerek yatırım tabanlı destek verilmeye başlanılmış ve destek üst limiti 450 bin TL'den 900 bin TL'ye çıkarılmıştır. 2023 yılında Yatırım Tabanlı Girişimcilik Destek Programı Uygulama Esasları yürürlüğe girmiş ve bu kapsamda Türkiye Kalkınma Fonu ile BiGG Fonu kurulmuştur. 2023 yılı Mart ayında Yatırım Tabanlı Girişimcilik Destek Programı çağrısına altı tematik alanda çıkılarak 2.885 iş fikri başvurusu alınmış ve yapılan değerlendirmeler sonucunda 153 girişimcinin desteklenmesine karar verilmiştir. 2024-1 BİGG Yatırım Çağrısı kapsamında altı tematik alanda 1.917 iş fikri başvurusu alınmış ve yapılan değerlendirmeler sonucunda 117 girişimin desteklenmesine karar verilmiştir. Bu firmalar için şirket kurulum süreçleri devam etmektedir. 2024-2 BİGG Yatırım Çağrısı kapsamında altı tematik alanda 1.768 iş fikri başvurusu alınmış olup panel değerlendirmeleri devam etmektedir. TABLO TI: 23- TÜBİTAK Girişimcilik Destekleri 2023 2024 (1) Başvuru Sayısı 3 685 Desteklenen Girişimci Sayısı 270(2) Destek Miktarı (Milyon TL) 243(3) Kaynak: TÜBİTAK

(1) Ocak-Ağustos dönemi.

(2) Desteklenmesi Planlanan Girişimci Sayısı (2024-2 Yatım Tabanlı BİGG Çağrısı 2. Aşama panel değerlendirmeleri devam etmektedir.), 2023-1 ve 2024-1 BİGG Yatırım Çağrıları kapsamında desteklenen girişimci sayısı,

(3) Yil İçinde Aktarılması Planlanan Destek Miktarı Toplamı (270 girişim için 243 milyon TL bütçenin aktarılması planlanmaktadır) Organize Sanayi Bölgelerinde (OSB) Yer Alan Parsellerin Tamamen veya Kısmen Tahsislerine İlişkin 2 Haziran 2021 tarihli 4051 sayılı Cumhurbaşkanı Kararındaki düzenlemeler doğrultusunda OSB'lerde atıl kalan sanayi parsellerine yatırımcıların yönlendirilmesi ve OSB'lerin canlandırılması hedeflenmekte, OSB'lerde 2,5 milyon olan mevcut istihdamın 3,5 milyona çıkarılması öngörülmektedir. Yatırımcılarımıza uluslararası standartlarda yatırım ortamı sağlayan OSB'lere, küçük sanayiciye daha sağlıklı koşullarda çalışma ve kendilerini geliştirme imkânı sağlayan küçük sanayi sitelerine (KSS) ve yatırımları ülkemize yönlendirmek amacıyla endüstri bölgelerine (EB) ilişkin çalışmalara devam edilmektedir. 2024 yılında üç OSB'ye (Çorum İskilip, Edirne Uzunköprü Atatürk, Gaziantep Nurdağı) tüzel kişilik kazandırılarak toplam OSB sayısı Eylül 2024 itibarıyla 362'ye ulaşmıştır. Kredi desteğiyle tamamlanan OSB sayısı 229'a çıkmış, KSS sayısı ise 497 olmuştur. Eylül 2024 itibarıyla toplamda ilan edilmiş 45 endüstri bölgesi bulunmaktadır. Planlı sanayi bölgelerinin yeşil ve dijital dönüşüme uygun yapılanması sağlanarak yatırımcıların yatırım yeri ihtiyaçlarının hızlı ve ekonomik olarak karşılanabilmesine yönelik çalışmalar yürülmekte olup OSB ve KSS projeleri için (kamulaştırma dâhil) 2024 yılında yaklaşık 6 milyar TL olan başlangıç ödeneğinin 2025 yılında 15 milyar TL'ye çıkarılması öngörülmektedir. Eylül 2024 itibarıyla Teknoloji Geliştirme Bölgelerinin (TGB) sayısı 104'e, faaliyette olanların sayısı 91'e, TGB'terde faaliyet gösteren işletme sayısı ise 10.888'e yükselmiştir. TABLO II: 24- OSB ve TGB Bilgileri 2020 2021 2022 2023 2024 (1) Tamamlanmış OSB Sayısı 201 213 220 229 244(2) OSB'lerde Üretime Geçilen Parsel 54 324 55 098 57 397 58 305 58 852 Sayısı (3) O58ilere Kuliandırılan Kamu Kaynağı| gazan 104376250 108 008335 Ooo 110662653 Oo 7584403 (Bin TL) (4) Faal TGB Sayısı 72 7 81 81 91 Sa Faaliyet Gösteren işletme 6282 7331 8422 10071 10 888 TGB'lere Kullandırılan Kamu Kaynağı (Bin TL) (4) 88 158 171 579 330816 542 000 270 748 Kaynak: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

(1) Ocak-Eylül dönemi.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Mevcut OSB'lerdeki Üretime Geçen Parsel Sayısı

(4) 2023 yılı fiyatlarıyladır.

2024 yılı içerisinde OSB Uygulama Yönetmeliğinde yapılan değişikliklerle OSB'lerin işleyişini hızlandırmak için 0SB organlarının görevleri düzenlenmiş, dijital uygulamalar artırılarak bürokratik işlemlerde sadeleşmeye gidilmiştir. Türkiye teknoloji girişimciliği ekosisteminde 2023 yılında 350 yatırım turunda 892 milyon dolarlık yatırım yapılmış olup bir milyar dolar ve üzeri değerlemeye sahip firma sayısı ise yediye ulaşmıştır. Girişimciliğin finansmanının güçlendirilmesi amacıyla Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının ana yatırımcısı olduğu Teknoloji ve İnovasyon Fonu (TİF) kurulmuş olup bu fon girişim sermayesi ekosistemini geliştirmek amacıyla hem teknoloji odaklı girişim şirketlerine yatırım yapmayı hedefleyen girişim sermayesi fonlarına hem de teknoloji ve yenilik odaklı ürün üreten, sistem geliştiren girişim şirketlerine doğrudan yatırım yapmaktadır. TIF aracılığıyla bu zamana kadar üç farklı girişim sermayesi fonuna 3,5 milyon avro taahhütte bulunulmuş olup söz konusu fonlara 2,87 milyon avro yatırım yapılmıştır. Ayrıca doğrudan yatırımlar kapsamında TIF 8 farklı teknoloji şirketine yatırım yapmış olup bu şirketlere yaklaşık 3 milyon dolar kaynak aktarmıştır. Türkiye Tech Visa, teknoloji alanında kritik uzmanlıklara sahip yetenekler ile yenilikçi iş modelleri ve teknolojiye dayalı çalışmaları olan teknogirişimlere özel bir davet programıdır. Yetenek transferinin devamı niteliğinde olan bu projede yeteneklerin yanında teknogirişim firmaları da kapsama alınarak genişletilmiştir. Bu program ile alanında başarılı yetenekler ve teknogirişimlerin Türkiye teknoloji ekosisteminin bir parçası olmasının hızlandırılması ve ülkemizde faaliyet göstermelerinin kolaylaştırılması hedeflenmektedir. Bu hedef doğrultusunda teknoparklara çağrıya çıkılmıştır. Çağrı sonucu belirlenen altı teknopark ile protokoller imzalanmıştır. Havacılık, Uzay ve Teknoloji Festivali (TEKNOFEST) kapsamında gerçekleştirilen girişim zirvesinde her yıl küresel girişimciler, yatırımcılar, mentorlar ve kurumsal firmalar bir araya getirilerek Türkiye girişimcilik ekosistemine katkı sağlanmaktadır. İstihdam sağlayan, ithal ikameci üretim yapan, ihracat potansiyeli yüksek ve yeni teknolojiler ortaya koyarak yüksek katma değer sağlayacak girişimlere ve firmalara kaynak sağlamak üzere kurulan 500 milyon TE büyüklüğündeki Bölgesel Kalkınma Fonu ilk yatırımlarını 2023 yılında yapmıştır. Yalın ve dijital dönüşüm uygulamalarını yenilikçi düşünce anlayışıyla bütüncül olarak koordine etmek, sanayii eğitim ve danışmanlık hizmetleri alanındaki mevcut eksikliklerini gidermek amacıyla Yetkinlik ve Dijital Dönüşüm Merkezleri (Model Fabrikalar) Projesi başlatılmış ve Ankara, Bursa, Konya, Kayseri, Gaziantep, Mersin, Adana, Izmir, Samsun ve Eskişehir illerinde söz konusu merkezlerin kurulum süreci tamamlanarak başta KOBİ'ler olmak üzere işletmelere eğitim ve danışmanlık hizmeti sunulmaya başlanmıştır. Tüm model fabrikalarda bugüne kadar toplam 508 firmada Öğren-Dönüş çalışması, 170 firmada yalın proje uygulama çalışması tamamlanmış, 650'den fazla firmaya deneyimsel eğitim verilmiş, 2300'ün üzerinde firmaya ise farkındalık eğitimi hizmeti sunulmuştur. Ayrıca Ankara, Bursa, Konya ve Kayseri illerinde yer alan model fabrikaların dijital dönüşüm altyapısı kurulum çalışmaları tamamlanmıştır. Denizli, Malatya, Kocaeli, Trabzon ve Tekirdağ illerinde beş yeni model fabrikanın kurulum işlemleri devam etmektedir. Girişimcilik ve KOBİ desteklerinin kapsam, çeşitlilik ve miktarlarındaki artışlar, esnaf ve sanatkârlara sağlanan krediler, kredi kefalet sisteminde ve bankacılık sistemindeki KOBİ kredilerindeki artış gibi hususlar birlikte değerlendirildiğinde, sektörde önemli gelişmeler sağlandığı görülmektedir. Girişimcilik ekosisteminin geliştirilmesi, sağlanan desteklerin yenilikçi ve büyüyen/büyüme potansiyeli olan girişimlere odaklanması ve izlemedeğerlendirme sistemlerinin geliştirilmesiyle etki analizleri yapılması sonucunda sektörün gelişimi daha da hızlanacaktır.

b) Amaç

KOBİ ve girişimcilerin niteliklerini dikkate alan odaklı politikalar aracılığıyla finansmana erişim imkânlarının, kurumsal gelişimlerinin ve verimliliklerinin artırılması, yenilikçilik kapasitelerinin ve ölçeklerinin büyütülmesi, tedarik zincirlerinde daha güçlü bir biçimde yer almalarının sağlanması, ihracat, yenilikçilik ve rekabetçilik düzeylerinin yükseltilerek daha etkin ve verimli olarak büyümeye ve istihdama katkılarının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu/ Işbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler KOBİ'lere yönelik beşeri sermaye güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.559)

pazarlama gibi konulardaki dijital teknolojiler, e-ticaret, pazarlama, ihtiyaçlar dikkate alınarak iletişim, işletme yönetimi ve kriz gözden geçirilecek, uygunluk yönetimi ile ilgili yeterliliklerinin değerlendirmesine imkân artırılarak güncellenmesi çalışmaları sunan uygulamalı girişimcilik yapılacaktır. eğitimleri yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 559,3. Milli Eğitim Milli Eğitim Bakanlığı (5), 1. Mesleki ve teknik eğitim Bakanlığı (MEB) tarafından Sanayi ve Teknoloji mezunlarının istihdam olanaklarını yapılacak mesleki eğitim Bakanlığı artırmak için sektör içi okul ve sektöre merkezleri ve meslek entegre okul benzeri işbirliği modelleri liseterinin yer seçiminde geliştirilecektir. OSB'ler öncelikli olarak değerlendirilecektir. Tedbir 559.4, Teknoloji Sanayi ve Teknoloji 1. Teknoloji alanında kritik uzmanlıklara alanında kritik uzmanlıklara Bakanlığı (5), Çalışma ve sahip kişiler ile yenilikçi iş modellerine sahip yetenekler ile yenilikçi iş | Sosyal Güvenlik Bakanlığı, | ve yüksek teknolojiye dayalı girişimi modelleri ve yüksek Dışişleri Bakanlığı olan girişimcilere özel vize teknolojiye dayalı işletmesi uygulamasına ilişkin çalışmalar olan yabancı girişimcilere yapılacaktır. karşılıklılık ilkesi çerçevesinde vize uygulaması kolaylaştırılacaktır. KOBİ'ler, ölçeğini büyütmesi, sürdürülebilir bir yapıya kavuşması ve küresel düzeyde daha rekabetçi bir konum kazanması amacıyla desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.561) Tedbir 561.1. KOBİ ve Sanayi ve Teknoloji 1. Teknoloji Geliştirme Bölgelerinin girişimciler hızlı büyüme, Bakanlığı (S), Hazine ve altyapıları ve kuluçka merkezleri teknoloji odaklı ihracat yapma, | Maliye Bakanlığı, Ticaret desteklenerek yaygınlaştırılacak, Ar-Ge, yüksek teknoloji alanında Bakanlığı tasarım ve yenilik kapasitesi faaliyet gösterme, verimlilik güçlendirilecektir. artırma gibi kriterler 2. Ölçek büyütme potansiyeli yüksek çerçevesinde odaklı bir işletmeler kapasitelerini geliştirmek yaklaşımla desteklenecektir. üzere desteklenecektir. 3. Kümelenme Destek Programı kapsamında kümelenme teşebbüsleri desteklenecektir. Tedbir 561.6. Hazine ve Maliye 1. Tekno Katalog Platformu Teknogirişimciler tarafından | Bakanlığı (S), Sanayi ve girişimcilerin kamu alımları yoluyla oluşturulan ürünlerin DMO Teknoloji Bakanlığı, ticarileşmesinin sağlanması amacıyla bünyesindeki Tekno Katalog | DMO, TÜBİTAK yüksek teknoloji ve yenilik, platformu gibi araçlarla ekosistem, girişimcilik odaklarında entegrasyonunu sağlayarak geliştirilmeye devam edilecektir. bu ürünlerin ticarileşme ve 2. Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde markalaşma süreçleri faaliyet gösteren teknoloji hızlandırılacaktır. şirketlerine yönelik tanıtım ve eğitim faaliyetleri sürdürülecektir. Finansmana erişim kolaylaştırılacak, alternatif ve yenilikçi finansman yöntemleri yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.562) Tedbir 562.1. Yatırım Sanayi ve Teknoloji 1. Alternatif finansman kaynaklarının bankacılığı, kurumsal ve Bakanlığı (5), Hazine ve | ve yöntemlerinin geliştirilmesi ile bireysel girişim sermayesi, Maliye Bakanlığı kullanımının yaygınlaştırılması kitle Fonlaması, etki konusunda ilgili kurumlarla çalışmalar yatırımcılığı, melek yürütülecektir. yatırımcılık gibi alternatif ve 2. KOBİ'lerin krediye erişimde yenilikçi finansman imkânları karşılaştıkları teminat sorununun güçlendirilecek ve çözümüne yönelik olarak Kredi kullanımları Garanti Fonu ile çalışmalar yaygınlaştırılacaktır. sürdürülecek, yeni kurulmuş olan kredi garanti kuruluşları ile de işbirlikleri oluşturulacaktır. 3. Alternatif finansman yöntemleriyle ilgili farkındalık oluşturmak amacıyla KOBİ'lere ve girişimcilere yönelik bilgilendirme faaliyetleri yürütülecektir. 4, Yatırım bankacılığı, kurumsal ve bireysel girişim sermayesi, kitle fonlaması, etki yatırımcılığı, melek yatırımcılık gibi alternatif ve yenilikçi finansman imkânları güçlendirilecek ve kullanımları yaygınlaştırılacaktır. 5. Teknoloji İnovasyon Fonu ile teknoloji odaklı girişimlerin finansmana erişimi konusunda doğrudan yatırım ve fonların fonu yatırımı İle destek sağlanacaktır. 6. Kitle fonlaması, bireysel katılım sermayesi, girişim sermayesi gibi alternatif finansman kaynaklarının kullanımı Teknogirişim Konseyi gündemine alınarak bu kaynakların çeşitlendirilmesi ve güçlendirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2023(1) | 2024(2) | 2025(3) KOBİ'lerin İhracatı Milyar Dolar 78,8 İmalat Sanayiinde Faaliyet Gösteren KOBİ'lerin İhracatındaki Yüksek Teknolojinin Payı Ciroya Göre Hızlı Büyüyen KOBİ Sayısı (4) Adet 45 000 KOBİ'lerin Mali ve Mali Olmayan Şirketler Ar-Ge Harcamasındaki Payı Yüzde 310 Yıllık Girişim Yatırım Büyüklüğü Milyar Dolar 0,K5) 1,0(5) 1,5 Bir Milyar Dolar Değeri Aşan Firma Sayısı Adet 75) 8(5) 10

(0) TÜİK, Küçük ve Orta Büyüklükteki Girişim İstatistikleri, 2022

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

(4) Ücretli çalışan sayısı 10'un üzerinde olan ve üç yıllık dönemde yıllık ortalama yüzde 10'dan fazla büyüyen girişimler

(5) Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

2.2.3.5. Fikri Mülkiyet Hakları

a) Mevcut Durum

Ocak-Ağustos 2024 döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre, yerli patent başvuru sayısında yüzde 0,4 artış, yerli faydalı model başvuru sayısında yüzde 18 düşüş, yerli marka başvuru sayısında yüzde 2,5 düşüş, yerli tasarım başvuru sayısında ise yüzde 26,7 düşüş kaydedilmiştir. Faydalı model ve tasarım başvurularında yaşanan düşüşün en önemli nedeninin Mili Eğitim Bakanlığına bağlı okullardan gerçekleştirilen başvuru sayısındaki azalmadan kaynaklandığı değerlendirilmektedir. 1.632 tescilli coğrafi işaret bulunmakta olup 588 coğrafi işaret başvurusunun inceleme süreci devam etmektedir. AB'de tescilli coğrafi işaretli ürün sayısı 26'ya ulaşmış olup bunlar Antep Baklavası, Aydın İnciri, Aydın Kestanesi, Aydın Memecik Zeytinyağı, Antakya Künefesi, Araban Sarımsağı, Ayaş Domatesi, Bayramiç Beyazı, Bingöl Balı, Bursa Siyah İnciri/Bursa Siyahı, Bursa Şeftalisi, Çağlayancerit Cevizi, Edremit Zeytinyağı, Edremit Körfezi Yeşil Çizik Zeytini, Ezine Peyniri, Gemlik Zeytini, Giresun Tombul Fındığı, Hüyük Çileği, Malatya Kayısısı, Maraş Tarhanası, Milas Zeytinyağı, Milas Yağlı Zeytini, Osmaniye Yer Fıstığı, Safranbolu Safranı, Suruç Narı, Taşköprü Sarımsağıdır. AB nezdinde dördü ilanda olmak üzere işlemleri devam eden 61 coğrafi işaret başvurusu ve altı geleneksel ürün adı başvurusu bulunmaktadır. Yeni bitki çeşitlerinin korunmasını amaçlayan ıslahçı hakları kapsamında koruma altında bulunan bitki çeşidi sayısı 2023 yılı sonu itibarıyla 2.491'e ulaşmıştır. Bu sayı içerisinde yerli oranı yüzde 49,8'dir. 2023 yılında Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı (WIPO) tarafından yayımlanan raporda; 2022 yılı verilerine göre Türkiye, dünyada yerli patent başvurularında 12'nci, marka başvurularında dördüncü, tasarım başvurularında ikinci sırada yer alırken Avrupa'da yerli patent başvurularında yedinci, yerli marka ve tasarım başvurularında ise birinci sırada yer almaktadır. Uluslararası başvurular açısından değerlendirildiğinde Türkiye, WIPO tarafından yayımlanan 2023 yılı verilerine göre 1.914 patent başvurusuyla 14'üncü, 1.701 marka başvurusuyla 11'inci ve 737 tasarım başvurusuyla 10'uncu sıradadır. Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) 2017 yılından bu yana WIPO nezdinde 24 uluslararası araştırma ve inceleme otoritesinden biri olarak faaliyet göstermektedir. Bu kapsamda TÜRKPATENT, 2023 yılında 1.826 uluslararası araştırma raporuyla en fazla rapor düzenleyen ilk dokuz kurum arasında yer almıştır. TABLO TI: 25- Sınai Mülkiyet Başvurularındaki Gelişmeler Ocak-Ağustos 2020 2021 2022 2023 2023 2024 Patent Başvuru Sayısı 18 705 17 566 15 856 16 433 8415 9 628 Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı 44 48 57 53 5i 45 (Yüzde) Faydalı Model Başvuru Sayısı 3627 4 490 5 558 3 400 2188 1781 Yerli Faydalı Model Başvurularının Toplam 99 98 9 98 97 98 İçerisindeki Payı (Yüzde) Marka Başvuru Sayısı 170590 191779 212 636 183 149 112077 106 620 Yerli Marka Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı 21 92 9 92 9i 9 (Yüzde) Tasarım Başvuru Sayısı (1) 47606 o 65915 84 106 58 076 35815 25 982 Yerli Tasarım Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı 88 90 93 90 90 9i (Yüzde) Islahçı Hakları Başvuru Sayısı 299 291 264 236 135 113 Yerti Islahçı Hakkı Başvurularının Toplam 48 >4 52 46 34 31 İçerisindeki Payı (Yüzde) 455 577 523 385 222 228 Coğrafi İşaret Başvuru Sayısı Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı, Türk Patent ve Marka Kurumu

(1) Lahey başvuruları dâhildir.

Özellikle teknoloji firmaları başta olmak üzere fikri mülkiyet bilincinin ve yenilikçilik kültürünün artırılması önem arz etmektedir. Bu amaçla, ilkaşama firmaların gerçeklieştirdikleri buluşların, patent ve faydalı model başvurusuna dönüştürülmesinin sağlanması ve buluşların değerlemesinin teşvik edilmesi ve ilkaşama firmaların teknoloji yeterlilik seviyesinin yükseltilmesi ve teknoloji transferinin gerçekleştirilmesi amacıyla TÜRKPATENT PATİKA “Patentle, Ticarileştir ve Kazan Projesi” geliştirilmiştir. Bu proje kapsamında paydaş kurum ve kuruluşlarla çevrimiçi toplantılar düzenlenmiş ve işbirliği protokolleri oluşturulmuştur. Ayrıca projede yer alacak ilkaşama firmaların belirlenmesi için TÜRKPATENT internet sitesinde çağrıya çıkılmıştır. TÜRKPATENT zaman ve mekândan bağımsız bir dijital akademi kurulması çalışmalarını Mayıs 2024'te başlatmıştır. 10 bin lisanslı kullanıcının kullanabileceği ve sınai mülkiyete ilişkin 500 dakikalık etkileşimli ve animasyonlu içeriklerin, yazılı kaynakların ve podcastlerin yer alacağı platformun Kasım 2024 itibarıyla devreye alınması planlanmaktadır. Lise ve üniversite öğrencilerinin fikri haklar konusunda bilgi sahibi olmalarının sağlanması, fikri hak bilincinin yaygınlaştırmalarının teşvik edilmesi, fikri haklar konusunda yetişmiş insan kaynağının ekosisteme kazandırılması ve Sınai Mülkiyet Danışma Birimlerinin daha etkin kullanılmasını sağlamak üzere IP Elçisi projesi geliştirilmiştir. Projenin ilk ayağı olan IP elçilerinin belirlenmesi ve eğitimlerin verilmesi 2024 yılı son çeyreğinde, IP elçilerinin liselerde yapacakları sunumların ise 2025 yılının ilk yarısında tamamlanması planlanmaktadır. Projenin pilot olarak Ankara ilindeki 12 üniversitenin dâhil olmasıyla başlatılması ve en az 50 lisede öğrenim gören 2.500 öğrenciye sınai mülkiyet eğitimleri verilmesi hedeflenmektedir. Ayrıca Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı (WIPO) ile imzalanan işbirliği protokolü kapsamında IP Elçisi projesi WIPO'ya iletilmiştir. WIPO Akademisi ile ortak olarak Temel Sınai Mülkiyet Hakları çevrimiçi eğitim programının Türkçe tercümesi yapılarak WIPO platformunda tüm dünyaya açık şekilde erişimini sağlamak amacıyla tercüme ve kontrol çalışmaları sürdürülmektedir. İçeriğin 2025 yılında WIPO sitesinde yayımına başlanması hedeflenmektedir. TÜRKPATENT ve WIPO işbirliği kapsamında akademisyen buluşlarının ticarileştirilmesi projesi kapsamında, pilot üniversite olarak belirlenen Karadeniz Teknik Üniversitesi (KTÜ) ve bölgede yer alan üniversitelerde bulunan akademik girişim şirketlerinden 40'ı projeye dâhil olmuştur. 2024 yılının ilk yarısında KTÜ ile öncelikle çevrimiçi toplantılar gerçekleştirilmiş, akademisyen buluşları tespit edilmiş, sonrasında KTÜ ve bölge üniversiteleri rektörleri ile Trabzon ilinde bir toplantı yapılarak yol haritası belirlenmiştir. 2024 yılının son çeyreğinde belirlenen 40 akademik girişim şirketi ile KTÜ ev sahipliğinde proje uygulanacak ve bu kapsamda WIPO ve TÜRKPATENT tarafından yüz yüze eğitimler verilecektir. Türkiye'de faaliyet gösteren Ar-Ge ve tasarım merkezlerinde sınai mülkiyet bilincinin oluşturulması ve buna bağlı olarak bu merkezlerin sınai mülkiyet başvurularının artırılması amacıyla hem Ar-Ge merkezleri hem de tasarım merkezlerine yönelik çevrimiçi toplantılar düzenlenmiştir. Bu toplantılar sonrasında Ar-Ge ve tasarım merkezlerinin sınai mülkiyet alanında yaşadığı zorluklar dikkate alınarak sınai mülkiyet kapasite geliştirme programları düzenlenmiştir. Bu kapsamda 2024 yılının ilk yarısında Ankara ve çevre illerde faaliyet gösteren tasarım merkezlerine yönelik fiziki eğitimler verilmiştir. 2024 yılı son çeyreğinde hem Ar-Ge merkezleri hem de tasarım merkezlerine yönelik fiziki eğitimler belirlenmiş olan yol haritasına göre verilmeye devam edilecektir. Aynı zamanda TÜRKPATENT Akademide yer alan eğitimlerden Ar-Ge ve tasarım merkezlerindeki çalışanların da istifade etmesi sağlanacaktır. Sınai mülkiyet haklarının ticarileştirilmesi sürecine, özellikle sınai mülkiyet varlıklarının değer tespiti hizmeti ile katkı sağlamak üzere kurulmuş olan Türk Sınai Mülkiyet Değerleme, Mühendislik ve Danışmanlık Hizmetleri AŞ, 2018 yılından bu yana konuyla ilgili farkındalığın oluşturulması, insan kaynağı yetiştirilmesi ve kapasitenin artırılmasına dair çalışmalar yürütmektedir. Bu kapsamda özellikle ticarileştirme ekosisteminin canlandırılması, somut değere dönüşen sınai mülkiyet sayısının artırılması amacıyla sınai mülkiyet haklarının yoğun olarak üretildiği üniversiteler, Ar-Ge merkezleri, teknoparklar ve her ölçekten firma ile ilişki ve iş birlikleri geliştirilmektedir. Buna dair yapılan değerleme çalışmalarına ek olarak düzenli şekilde farkındalığın artırılmasına yönelik etkinlikler düzenlenmektedir. Fikri mülkiyet hakları konusunda yetişmiş personel ihtiyacının karşılanmasına katkı vermek amacıyla tüm paydaşlara yönelik eğitim, danışmanlık, araştırma ve koordinasyon faaliyetlerini yürütmek üzere kurulan Fikri Mülkiyet Akademisi çalışmalarını sürdürmektedir. 2024 Ocak-Ağustos döneminde yapılan etkinliklerde Fikri Mülkiyet Akademisi Sınai Mülkiyet Eğitim Merkezi bünyesinde çevrimiçi ve yüz yüze olmak üzere 44 eğitim/seminer gerçekleştirilmiş ve yaklaşık olarak 2.200 kişiye eğitim verilmiştir. Ayrıca Telif Hakları Eğitim Merkezi bünyesinde başta yargı mensupları, akademisyenler, avukatlar, bilirkişiler, kolluk kuvvetleri, il denetim komisyon üyeleri, meslek birlikleri, sanatçılar olmak üzere 15 eğitim ve farkındalık faaliyeti gerçekleştirilmiş olup eğitimlerden faydalanan kişi sayısı 910'dur. Telif Hakları Eğitim Merkezi ve Türkiye Adalet Akademisi işbirliğiyle hâkim ve savcılara yönelik seminerler ile meslek birliği yöneticileri ve personeline yönelik eğitim programlarına önem verilmektedir. TÜRKPATENT ve Bilgi Teknolojileri Kurumu işbirliğinde hazırlanan Temel Sınai Mülkiyet Hakları eğitim programına ilişkin videolar BTK Akademi sayfasında 2024 Ağustos ayı itibarıyla yayınlanmaya başlanmıştır. Eğitim sonunda tüm içeriğin görüntülenmesini müteakip değerlendirme testinde başarılı olan katılımcılara sertifika verilmektedir. Bu program sayesinde farkındalık oluşturma çalışmalarının hızlı bir şekilde geniş kitlelere eş zamanlı ulaşması mümkün olacaktır. Buna ek olarak 2022 yılında Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ve TÜRKPATENT arasında imzalanan Sektör Kampüste işbirliği protokolü kapsamında yürütülecek faaliyetlerin sorumluluğu Fikri Mülkiyet Akademisi Sınai Mülkiyet Eğitim Merkezi tarafından üstlenilmiştir. 2024-2025 güz döneminde açılmak üzere Temel Fikri Mülkiyet Hakları Eğitimi konulu program için eğitim içeriği ve eğitim sonu kazanımları hazırlanmıştır. Yüksek Öğretim Kurulu tarafından yapılan eşleştirme sonucunda Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesinin ilgili fakültelerinde seçimlik ders olarak açılmak üzere çalışmalar devam etmektedir. Diğer taraftan, aynı dönemde fikri mülkiyet alanında yayın çalışmalarında farkındalık oluşturulması hususunda ilerlemeler sağlanmıştır. TÜRKPATENT ile TÜBİTAK arasındaki ortak çalışmalar kapsamında TÜBİTAK Bilim Çocuk dergisinde 2024 Nisan ayından bu yana sınai mülkiyet alanında farkındalık oluşturmaya yönelik içerik hazırlanmakta olup yedi yaş üstü çocuklara yönelik patent, marka, tasarım ve coğrafi işaret kavramları pedagojik formasyona uygun şekilde iştenmektedir. Türkiye'de telif hakları alanında meslek birlikleri tarafından yürütülen lisanslama faaliyetlerinin etkinleştirilmesi amacıyla, Eser, İcra, Yapım ve Yayınların Kullanılması ve/veya İletilmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin güncellenmesi çalışmaları sürdürülmektedir. Yönetmelik değişikliğinde telif lisansı alacak mahallerin sınıflandırılması, lisans sözleşmelerinin yapılması ve tarife uyuşmazlıklarında oluşturulacak uzlaştırma komisyonuna dair işleyiş gibi hususlarda ilgili tarafların görüş ve ihtiyaçları göz önünde bulundurulmaktadır. Telif hakları alanında meslek birliklerinin üyelik, dokümantasyon, lisanslama ve dağıtım süreçlerinin bir otomasyon sistemi üzerinden gerçekleştirilmesi ve işlem bilgilerine ilişkin veri tabanı oluşturulması amacıyla oluşturulan Meslek Birlikleri Bilişim Sistemi (MEBSİS), 40 bine yakın telif hakkı sahibine ve 2.141.588 esere ilişkin bilgileri içermektedir. Konaklama tesislerinin turizm işletme belgesi işlemlerinde, telif izinlerinin alındığını gösterir müzik lisans belgesinin sunulması yönündeki uygulama sayesinde telif lisansına sahip konaklama tesisi sayısı 12.786'ya ulaşmıştır. Bu olumlu gelişmeler ışığında Türkiye'de faaliyet gösteren 27 meslek birliği tarafından 2022 yılında elde edilen telif geliri 496.199.085 TL iken, bu tutar 2023 yılında yaklaşık yüzde 134 oranında bir artışla 1.159.339.385 TL'ye yükselmiştir. Telif haklarına dayalı kültür endüstrileri ile toplu hak yönetim kuruluşlarının kurumsal kapasitelerinin geliştirilmesine yönelik destekler sürdürülmüştür. Bu kapsamda meslek birliklerinin kurumsal kapasitelerinin ve lisanslama faaliyetlerinin geliştirilmesine yönelik olarak Eylül 2024 itibarıyla 14 meslek birliğinin geliştirmiş olduğu 20 projeye mali destek sağlanmıştır. Fikri mülkiyet, kültür endüstrisi ve kültür politikaları alanlarında araştırma ve eğitim faaliyetlerini yürüten üniversitelerle çalışmalar gerçekleştirilerek işbirliği yapılan üniversite sayısı 16'ya yükselmiştir. WIPO Uzaktan Eğitim Programı kapsamında yer alan telif haklarıyla ilgili eğitim modüllerinin Türkçeye çevrilmesine ilişkin süreç başlatılmış olup anılan modüllerin sertifikalı uzaktan eğitim programlarında kullanılması öngörülmektedir. 81 ilin denetim komisyonu üyelerine yönelik eğitimlere düzenli olarak devam edilmekte, korsanla mücadele denetimlerinde daha güçlü bir işbirliğinin tesisi amacıyla Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Emniyet Genel Müdürlüğü arasında ortak çalışmalar yürütülmektedir. Korsanlığın kaynağında engellenmesine yönelik olarak il denetim komisyonları, 2024 yılının ilk yedi ayında 254 operasyon gerçekleştirmiş ve bu operasyonlarda 55.769 korsan materyal ele geçirilmiştir. Kitaplarda ve sinema-müzik eserlerinde kullanılması zorunlu olan bandrol, Türkiye'de korsanla mücadele bakımından en etkili uygulamalar arasında yer almaktadır. 2024 yılının ilk sekiz ayı itibarıyla 282.619.278 kitap bandrolü, 728.426 sinema-müzik-bilgisayar oyunu bandrolü olmak üzere toplamda yaklaşık 284 milyon bandrol satılmıştır. TÜBİTAK tarafından uygulanan 1702 Patent Tabanlı Teknoloji Transferi Destekleme Programı çağrılarına Eylül 2024 itibarıyla toplam 70 başvuru alınmıştır. Bu başvurulardan 55'i için desteklenme kararı alınmış, desteklenen 55 proje ile toplam 70 patent lisansa konu olmuştur. Destek kararı verilen projeler için toplam bütçe 59,3 milyon TL'dir. Patent Tabanlı Teknoloji Transferi Destekleme Programı Ekim 2022 itibarıyla sürekli başvuruya açık hale dönüştürülmüştür. Kültür ve Turizm Bakanlığı fikri mülkiyet sisteminin güçlendirilmesi ile kültürel ve sanatsal faaliyetlerin yürütülmesi amacıyla kültür endüstrilerine yönelik projelere mali destek sağlamaktadır. Bu kapsamda, Eylül 2024 itibarıyla kültür ve sanat alanında faaliyet gösteren gerçek ve tüzel kişiler tarafından sunulan 107 projeye mali destek sağlanmıştır. Telif haklarına konu olan kültür endüstrilerine ilişkin mevcut kayıt, veri ve ulusal istatistiklerin ( çeşitlendirilmesi oamacıyla yürütülen çalışmalar osonucunda kültür endüstrilerinin önemli bir kısmını oluşturan Telif Haklarına Dayalı Endüstrilerin Ülke Ekonomisine Katkısının Ölçümüne İlişkin Rapor hazırlanmıştır. Söz konusu Rapor, ülkemizin mevcut durumunu ve potansiyelini göstermesi açısından önem arz etmektedir. TÜİK ile gerçekleştirilen çalışmalar neticesinde söz konusu Raporda yer alan temel ekonomik göstergelerin yıllık olarak hazırlanarak kamuoyuyla paylaşılması planlanmaktadır.

b) Amaç

Fikri mülkiyet hakları alanında yenilikçi fikir ortamının geliştirilmesi, hak sahiplerinin haklarının yurt içinde ve yurt dışında etkin şekilde korunması, uygulanacak desteklerle yenilikçiliğe ve katma değerli küresel marka oluşturulmasına imkân sağlanması ve hak ihlallerine karşı etkin mücadele edilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Toplumda fikri mülkiyet bilincinin artırılması ve yayılması sağlanacak, hedef odaklı eğitim ve bilinçlendirme faaliyetleri yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.565) Tedbir 565.1. Fikri mülkiyet Sanayi ve Teknoloji 1. İlgili kurum ve kuruluşlarla hakları alanında farkındalığın Bakanlığı (5), Kültür ve yapılacak işbirliğiyle eğitim artırılması için kamuoyuna, Turizm Bakanlığı modülleri ve içerikleri kullanıcılara ve hak sahiplerine belirlenecek ve sertifikalı yönelik eğitim ve bilinçlendirme eğitimler düzenlenecektir. çalışmaları yapılacaktır. 2. Öğrencilere yönelik ulusal düzeyde buluş ve tasarım yarışmaları ile sergiler düzenlenecektir. 3. Sınai mülkiyet danışma birimi temsilcilerine yönelik fiziki ve çevrimiçi eğitimler verilecek ve işbirliği faaliyetleri gerçekleştirilerek nitelikleri artırılacaktır. Tedbir 565.3. Fikir ve sanat Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. Yargı süreçleriyle ilgili eserlerine ilişkin davalara katkı | (5), Adalet Bakanlığı paydaşlara en az bir eğitim sağlamak amacıyla öncelikli faaliyeti düzenlenecekür. olarak ihtisas mahkemesinde görev yapacak hâkim ve savcılar olmak üzere yargi sürecindeki tüm paydaşlara yönelik eğitim faaliyetleri düzenlenecektir. Tedbir 565.7. Milli Eğitim Milli Eğitim Bakanlığı (S) 1. Öğretmen Bilişim Ağı (OBA) Bakanlığına bağlı okul ve üzerinden fikri mülkiyet hakları kurumlarda görev yapan idareci semineri düzenlenecektir. ve öğretmenlerin fikri mülkiyet bilgi düzeyini artırmaya yönelik faaliyetler gerçekteştirilecektir. Tedbir 565.8. Mühendislik ve | Sanayi ve Teknoloji 1. Yükseköğrenim temel bilimler alanında öğrenim | Bakanlığı (5), TÜRKPATENT | öğrencilerinin patent gören öğrencilerin patent araştırması konusunda bilgi ve araştırması konusunda bilgi ve becerilerinin artırılmasına becerilerini artırmaya yönelik yönelik faaliyetler faaliyetler gerçekleşürilecektir. gerçekleştirilecektir. Tedbir 565.10. Teknoloji Sanayi ve Teknoloji 1. Teknoloji Geliştirme Geliştirme Bölgeleri, Ar-Ge Bakanlığı (S), TÜRKPATENT | Bölgeleri yönetici şirketlerine Merkezleri ve Tasarım yönelik sınai mülkiyet eğitimleri Merkezlerine yönelik tematik verilecektir. sınai mülkiyet eğitim programları yürütülecektir. Telif haklarında toplu hak yönetim sisteminin geliştirilmesi ve ülke genelinde adil ve yaygın bir lisanslama sistemi oluşturulmasıyla telif gelirlerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.566) Tedbir 566.1. Meslek Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. Meslek birlikleri yöneticileri birliklerinin profesyonel yönetim | (5) ve personeline yönelik en az ve insan kaynakları dâhil olmak bir eğitim programı üzere kurumsal kapasitelerinin düzenlenecektir. artırılması amacıyla meslek birliği zorunlu organ üyeleri ile personeline yönelik periyodik eğitimler verilecektir. Tedbir 566.2. Ülke genelinde | Kültür ve Turizm Bakanlığı 1.Ticaret ve esnaf odalarıyla yaygın bir lisanslama sistemi (S), Ticaret Bakanlığı, TOBB, | işbirliği içerisinde kamuoyu kurulabilmesi için toplu hak TESK bilinçlendirme faaliyetleri yönetimi ve meslek birlikleri yapılacaktır. konusunda kamuoyu bilinçlendirme faaliyetleri yürütülecektir. Ülkemizin fikri mülkiyet varlıklarının ekonomik değere dönüşümü hızlandırılacak, sektörel temelde ekonomik değer ölçümü yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.567) Tedbir 567.1. Telif haklarına Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. Telif haklarına dayalı dayalı endüstrilerin ve alt (S), TÜİK endüstrilerin yıllık ekonomik sektörlerin ülke ekonomisine ölçüm raporu hazırlanarak katkısının ölçümü için temel kamuoyu ile paylaşılacaktır. ekonomik göstergeler ve istihdama katkının ölçülmesine yönelik çalışmalar yürütülecek, düzenli aralıklarla kamuoyuyla paylaşılacaktır. Tedbir 567.2. Ülkemizde telif | Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. Telif gelirlerine ve telif gelirlerine ve telif ödemelerine | (5), Hazine ve Maliye ödemelerine ilişkin sağlıklı veri ilişkin sağlıklı veri elde Bakanlığı, TÜİK elde edilmesine yönelik mevcut edilmesine yönelik mevcut durum analizi yapılacaktır. durum analizi yapılacaktır. Tedbir 567.5. Fikri mülkiyet Sanayi ve Teknoloji 1. Sınai mülkiyet sahibi varlıklarının değerlemesine Bakanlığı (5), TÜRKPATENT | taraflarla işbirlikleri ilişkin hizmet kapasitesi geliştirilerek bu varlıkların artırılacaktır. değertemesi başta olmak üzere, ticarileştirme sürecinde ihtiyaç duyulan teknik destek sağlanacaktır. Tedbir 567.6. Sanayicilerin ve | Sanayi ve Teknoloji 1. Sinai mülkiyet hak yatırımcıların fikri mülkiyet Bakanlığı (S), TÜRKPATENT | sahiplerinin buluşlarını sahipleriyle etkileşimi tanıtmak ve ticarileştirme artırılacaktır. faaliyetlerine aracılık yapmak üzere buluş tanıtım etkinlikleri yapılacaktır. Tedbir 567.7. Ticarileşme Sanayi ve Teknoloji 1. TÜRKPATENT tarafından potansiyeli yüksek patentlerin Bakanlığı (S), TÜRKPATENT | ulusal ve uluslararası fuarlarda ulusal ve uluslararası düzeyde açılacak stantlarda buluş tanıtımına yönelik faaliyetler sahiplerinin buluşlarını gerçekleştirilecektir. sergilemelerine imkân sağlanacaktır. Tedbir 567.9. Fikri mülkiyet Sanayi ve Teknoloji 1. Hukuki işlemlerle ilgili varlıklarıyla ilgili devir, lisans, Bakanlığı (S), TÜRKPATENT | süreçlerin sadeleştirilmesi için teminat, rehin gibi hukuki mevcut durum tespiti yapılarak işlemlerle ilgili süreçler mevzuat hükümleri ve sadeleştirilerek bu işlemlerin prosedürler gözden yaygınlaştırılması sağlanacaktır. geçirilecektir. 2. Uygulamadaki ihtiyaçlar tespit edilerek, işlem süreçlerinin iyileştirilmesi konusundaki talep ve öneriler değerlendiritecektir. 3. Sicil kayıt sisteminin geliştirilmesi için alternatif uygulamalar tespit edilecektir. Tedbir 567.10. Ülkemizin Sanayi ve Teknoloji 1. AB'ye ihracat potansiyeli en ihracat potansiyeli yüksek Bakanlığı (5), TÜRKPATENT | yüksek olan ürünlerin tespitine coğrafi işaretli ürünleri için yönelik istatistiki veri uluslararası markalaşma toplanacaktır. stratejileri geliştirilecektir. 2. AB başvurularını yapacak kurumlara, başvuruların hazırlanmasına ilişkin teknik destek sağlanacaktır. Mevzuat ve uygulamalar teknolojik gelişmeler ve ihtiyaçlar doğrultusunda geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.569) Tedbir 569,1. Mevzuat ve Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. Meslek birlikleri mevzuatı uygulamalar teknolojik (S), Meslek Birlikleri iyileştirilecektir. gelişmeler ve ihtiyaçlar doğrultusunda geliştirilecektir. Fikri mülkiyet haklarına yönelik destekleme sistemi yeniden yapılandırılacaktır. (Kalkınma Plani p.571) Tedbir 571.1. Sanayi Sanayi ve Teknoloji 1. Sanayi kuruluşlarının sınai kuruluşlarının sınai mülkiyet Bakanlığı (S), TÜRKPATENT | mülkiyet çıktılarının artırılması çıktılarının artırılması için destek için bilgilendirme ve ve stratejilerin oluşturulması danışmanlık hizmeti sağlanacaktır. verilecektir. Tedbir 571.3. TÜBİTAK 1702 | Sanayi ve Teknoloji 1. 1702 Patent Lisanslama programi kapsamındaki Bakanlığı (S), TÜBİTAK destek çağrısı için firma desteklerin geliştirilmesi bünyesinde yürütülecek Ar-Ge sağlanacaktır. çalışmalarının desteklenmesi için mekanizma geliştirilecektir. 2. 1702 desteği için bir eşleştirme platformu oluşturulacaktır. Tedbir 571.4. Standarda esas | Sanayi ve Teknoloji 1. Bilgi ve iletişim teknolojileri patent süreçlerinin Bakanlığı (5), TÜRKPATENT ile yeşil dönüşüm alanında desteklenmesi sağlanacaktır. Standarda Esas Patentler (SEP) konusunda kamuoyu, ilgili kamu kurumları, üniversiteler ve ilgili sektörlerde bilincin artırılmasına yönelik etkinlik düzenlenecektir. 2. SEP'e dâhil edilebilecek nitelikte patentlerin geliştirilmesine yönelik yapılacak çalışmaların ortaya çıkması için çalıştay düzenlenecektir. 3. Türkiye'ye giriş yapmış veya Türkiye orijinli patentlere ilişkin bilgilerin yer aldığı SEP veri tabanı oluşturulacaktır. 4. YOİKK eylem planı kapsamında çalışmalar takip edilecektir. Tedbir 571.5. Telif haklarına Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. Meslek birliklerinin kurumsal dayalı kültür endüstrileri ile (S) kapasitelerinin ve lisanslama toplu hak yönetim faaliyetlerinin geliştirilmesine kuruluşlarının kurumsal yönelik projeler kapasitelerinin geliştirilmesine desteklenecektir. yönelik özel destek programları oluşturulacaktır. 1. İlkaşama firmaların sınai Tedbir 571.6. Fikri mülkiyet Sanayi ve Teknoloji varlıklarının değerlemesine ve Bakanlığı (S), TÜRKPATENT mülkiyet bilincinin ve ticarileştirilmesine yönelik inovasyon kapasitesinin devlet yardımları gözden artırılması, sınai mülkiyet portföylerinin değerlemesinin geçirilecek, kullanımı yaygınlaştırılacaktır. yapılması ve buluşların ticarileştirilmesine aracılık faaliyetleri yürütülmesi amacıyla oluşturulan proje kapsamında iş paketleri ve proje takvimi oluşturulacaktır. 2. Temel düzeyde sınai mülkiyet bilgilendirme semineri düzenlenecektir. 3. İlkaşama firmalara periyodik ziyaretler gerçekleştirilecek ve her bir firmanın yol haritası belirlenerek eylem planları hazırlanacaktır. Tedbir 571.7. Türkçe ibareli Sanayi ve Teknoloji 1. Esas unsuru Türk Dil markaların uluslararası düzeyde | Bakanlığı (5), TÜRKPATENT | Kurumu Güncel Türkçe markalaşması teşvik edilecektir. Sözlüğünde bulunan ifadeleri içeren marka ibareleri için Madrid Protokolü kapsamında WIPO'ya sunulacak uluslararası başvurulara ve sonraki işlemlere yönelik destek sağlanacaktır. Fikri mülkiyet alanında her düzeyde nitelikli insan kaynağının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.572) Tedbir 572.1. Fikri ve Sinai Adalet Bakanlığı (S) 1. Fikri ve Sınai Haklar Haklar İhtisas Mahkemelerinin Mahkemelerinde görevli personel kapasitesi ve kalitesi hâkimler için meslek içi eğitim geliştirilecektir. çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 572.4, Üniversitelerde | Sanayi ve Teknoloji 1. TGB Yönetici şirketlerine ve TTO'larda fikri mülkiyet Bakanlığı (S), TÜBİTAK Teknoloji Transferi hakları alanında çalışanların Profesyoneli İstihdamı sayısını ve niteliğini artırmaya Destekleme Çağrısı hakkında yönelik destekler sağlanacaktır. bilgilendirme toplantıları düzenlenecektir. Tedbir 572.5. Gümrük Ticaret Bakanlığı (S) 1. Fikri mülkiyet haklarının personelinin fikri mülkiyet korunmasına yönelik gümrük haklarının korunmasına yönelik personelinin farkındalığı ve farkındalığı ve yetkinliği yetkinliği artırıcaktır. artırılacaktır. J Tedbir 572.6. Fikri mülkiyet Sanayi ve Teknoloji 1. Fikri mülkiyet alanında alanında çalışan bilirkişiler ve Bakanlığı (S), TÜRKPATENT | çalışan bilirkişilerin, arabulucular ile patent ve arabulucuların, patent ve marka vekillerinin bilgi ve marka vekillerinin bilgi ve tecrübelerini artırmaya yönelik tecrübelerini artırmaya yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir. eğitimler ve toplantılar gerçekleştirilecektir. Tedbir 572.7. Ülkemizde Sanayi ve Teknoloji 1. Uluslararası düzeyde hizmet yerleşik gerçek ve tüzel kişilere | Bakanlığı (5), TÜRKPATENT | sunacak Fikri Mülkiyet uluslararası düzeyde hizmet Profesyoneli ve Avrupa Patent sunacak fikri mülkiyet Vekili sayısını artırmaya yönelik profesyoneli ve Avrupa Patent olarak Sınai Mülkiyet Eğitim Vekili sayısını artırmaya yönelik Merkezi bünyesinde eğitim ve çalışmalar yürütülecektir. faaliyetler gerçekleştirilecektir. Kurumsal kapasite geliştirilecek ve işbirliği platformları oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.573) Tedbir 573.3. Fikri mülkiyet Adalet Bakanlığı (S) 1. İhtiyari arabuluculuk uyuşmazlıklarının çözümünde uygulamasını toplum arabuluculuk ve tahkim tarafından daha bilinir kılacak uygulamaları çalışmalar yürütülecektir. yaygınlaştırılacaktır. | Tedbir 573.4, Sınai mülkiyete !/ Sanayi ve Teknoloji 1, Sınai mülkiyete ilişkin veri, ilişkin veri, istalistik ve Bakanlığı (S), TÜRKPATENT | istatistik ve içeriklerin içeriklerin raporlanması ve raporlanması ve paylaşımı paylaşımı sağlanacaktır. sağlanacaktır. Tedbir 573.5. Sınai mülkiyet Sanayi ve Teknoloji 1. Tescil süreçlerinde yapay tescil süreçleri, yapay zekâ Bakanlığı (S), TÜRKPATENT | zekâ kullanımı gereksinimleri teknolojileri kullanılarak ve hedef görünümü hızlandırılacak, karar kalitesi belirlenerek çözüm planı artırılacak ve başarılı geliştirilecektir. uluslararası uygulamalar ülkemize uyarlanacaktır. Tedbir 573.6. Telif hukukuna | Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. Bölge adliye mahkemeleri ile dair bölge adliye mahkemeleri (S), Adalet Bakanlığı fikri ve sınai haklar ihtisas ile fikri ve sınai haklar ihtisas mahkemelerinin kararları mahkemeleri kararlarının taranarak erişime açılacaktır. erişime açılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. Yeşil ve dijital dönüşüm alanında geliştirilecek yerli ve milli teknolojilerin uluslararası düzeyde etkin korunması ve ticarileşmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.574) Tedbir 574.1. Yeşil ve dijital Sanayi ve Teknoloji 1.Yeşil ve dijital dönüşüm dönüşüm alanında patent Bakanlığı (5), TÜRKPATENT | alanında yapılan ve yayımlanan verilerine dayalı teknoloji eğilim ulusal ve uluslararası patent raporları hazırlanarak başvuru verileri analiz edilerek araştırmacıların ve girişimcilerin mevcut durum ve eğilim kullanımına sunulacaktır. raporu hazırlanacaktır. Tedbir 574.2. Yeşil ve dijital Sanayi ve Teknoloji 1.Yeşil ve dijital dönüşüm dönüşüm alanındaki patent Bakanlığı (S), TÜRKPATENT | alanındaki patent başvurularını başvurularına yönelik “hızlı inceleyen insan kaynağı inceleme süreçleri” kapasitesi artırılacaktır. geliştirilecektir. Tedbir 574.3. Yeşil ve dijital Sanayi ve Teknoloji 1. Yeşil ve dijital dönüşüm dönüşüm alanında faaliyet Bakanlığı (5), TÜRKPATENT | alanında faaliyet gösteren gösteren girişimlerin fikri ilkaşama firmalar için proje mülkiyet yönetim kapasiteleri duyurusuna çıkılarak artırılacaktır. başvurular alınacaktır. 2. Temel düzeyde sınai mülkiyet konularını içerecek şekilde bilgilendirme semineri düzenlenecektir. 3. Yeşil ve dijital dönüşüm alanında faaliyet gösteren ilkaşama firmalara ziyaretler gerçekleştirilecek, her bir firmanın yol haritası belirlenecek ve eylem planları hazırlanacaktır. Tedbir 574,4. Bilgisayar Sanayi ve Teknoloji 1. Bilgisayar uygulamalı uygulamalı buluşlarla ilgili Bakanlığı (S), TÜRKPATENT | buluşlarla ilgili bilişim bilişim sektörüne yönelik sektöründe faaliyet gösteren bilgilendirme ve farkındalık ilkaşama firmaların sinai faaliyetleri yürütülecektir. mülkiyet bilincinin ve yenilik kapasitesinin artırılmasına yönelik proje uygulanacaktır. 2. Temel düzeyde sınai mülkiyet konularını içerecek şekilde bilgilendirme semineri düzenlenecektir. 3. Projeye katılan bilişim sektöründe faaliyet gösteren her bir ilkaşama firmanın yol haritası belirlenecek ve bu yol haritası üzerinden eylem planları hazırlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim | 2023 2024 (1) (2025(2)

Yeşil ve Dijital Dönüşümle İlgili Tescilli ve Geçerli Patent Sayısı Adet | 2 850 | 3 500 4 850 Türkiye Orijinli Uluslararası Patent Başvuru Sayısı Adet 1915 zi 2100 2 900 Avrupa Birliğinde Tescilli Coğrafi İşaret Sayısı Adet 29 45 Meslek Birliği Telif Geliri Milyon TE 1,9 2,7 Kaynak; Türk Patent ve Marka Kurumu, Telif Hakları Genel Müdürlüğü, Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.3.6. Bilgi ve İletişim Teknolojileri

a) Mevcut Durum

Bilgi ve iletişim teknolojileri (BİT) sektörü GSYH'ya yapacağı doğrudan katkının yanı sıra ekonominin geneli ve tüm sektörler için yenilikçiliğin geliştirilmesini ve verimlilik artışını mümkün kılmaktadır. Elektronik Haberleşme Altyapıya dayalı rekabetin tesisini sağlamak üzere, altyapı işletmeciliği alanında Haziran 2024 itibarıyla 196 alternatif işletmeci yetkilendirilmiştir. Bu işletmecilerin son bir yılda yapmış oldukları 42 bin km fiber altyapı yatırımı ile genel fiber uzunluğu yüzde 8 artış göstererek 2024 yılı birinci çeyrek itibarıyla 568.035 km'ye ulaşmıştır. Sabit genişbant erişim pazarında, abone sayısı bazında, DSL hizmeti pazar payı 2023 yılı birinci çeyrek itibarıyla yüzde 57,5 iken bu oran 2024 yılı birinci çeyrek itibarıyla yüzde 54,1 olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde kablo internet hizmetinin pazar payı yüzde 7,3 seviyesinde yatay seyir izlemiştir. Yerleşik işletmelerin sabit genişbant pazarındaki payı ise Mart 2024 itibarıyla yüzde 55,4 seviyesindedir. Türkiye'de sabit genişbant erişim pazarındaki rekabet düzeyi AB ülkeleriyle kıyaslandığında düşük kalmakta, bu alandaki düzenlemelerin daha etkin şekilde uygulanması gerekliliği devam etmektedir. Mart 2024 itibarıyla mobil haberleşme hizmetlerini kullanan toplam abone sayısı 92,9 milyon olup 2016 yılında sunulmaya başlanan 4,5G hizmeti aktif abone sayısı aynı dönemde 70,8 milyona yaklaşmıştır. Mart 2023 itibarıyla 72,5 milyon olan toplam mobil genişbant abone sayısı yüzde 2,6'lık artışla Mart 2024te 74,4 milyona yükselmiştir. Toplam genişbant abone sayısı, bir yılda yüzde 2,9 artış göstererek Mart 2024'te 94,2 milyona ulaşmıştır. Mart 2024 itibarıyla genişbant abone yoğunluğu Türkiye için yüzde 110,3 iken bu oran OECD ülkelerinde Haziran 2023 itibarıyla yüzde 167,3'tür. 5G ve ötesi çalışmalarını koordine etmek amacıyla kurulan 5GTR forumunda test çalışmaları sürdürülmektedir. Dünyada kullanımı hızla yaygınlaşan 5G teknolojisi için 2025 yılında yol haritasının tamamlanması beklenmektedir. Türkiye'nin küresel uydu haberleşme pazarındaki ağırlığını artırma politikasına paralel olarak hem televizyon yayıncılığı hem de veri iletişimi için kullanılmak üzere hizmete alınan TÜRKSAT SA, 5B uyduları ve İMECE gözlem uydusuna ek olarak yerli uydu üretimine yönelik çalışmalar kapsamında Uydu Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezinde üretilen Türkiye'nin ilk yerli uydusu TÜRKSAT 6A fırlatılmış ve aktif olarak kullanılmaya başlanmıştır. Bilgi Teknolojileri Ağustos 2024 itibarıyla Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde yer alan 10.888 firmanın yüzde 59'u ve 1.323 Ar-Ge merkezinden yüzde 18'i BİT alanında faaliyet göstermektedir. Ulusal Veri Stratejisi çalışmalarına temel oluşturmak üzere Dijital Dönüşüm Ofisi ve UNDP işbirliği ile yürütülen çalışmalar kapsamında hazırlanan rapor, 21 Şubat 2024 tarihinde yayımlanmıştır. Ulusal Veri Stratejisi teknik şartname taslağı hazırlanmakta olup strateji belgesinin 2025 yılı son çeyreğinde tamamlanması öngörülmektedir. Siber güvenlik sektörü hem ekonomik boyutu hem de ulusal güvenlikle yakın ilişkisi nedeniyle kritik öneme sahiptir. Siber güvenlik sektörünün gelişmesini ve bütünleşmesini temin etmek amacıyla TÜBİTAK Siber Güvenlik Enstitüsü ve Savunma Sanayii Başkanlığı işbirliğiyle geniş katılımlı bir sektör ekosistemi oluşturulmuş olup üniversitelerin de ekosisteme dahil edilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu çalışmalarla, siber güvenlik alanındaki münferit Ar-Ge faaliyetlerinin ve girişimlerin bütünleşik bir yapıda, işbirliğine dayalı olarak geliştirilmesi ve desteklenmesi amaçlanmaktadır. Dijital Dönüşüm Ofisi ve Savunma Sanayii Başkanlığı koordinasyonunda yürütülen Türkiye Siber Güvenlik Kümelenmesi bünyesinde Eylül 2024 itibarıyla 255 firma, 401 ürün ve 649 hizmetle faaliyet göstermektedir. BM-Uluslararası Telekomünikasyon Birliği (ITU) Global Siber Güvenlik Endeksi'nin (GCI) 12 Eylül 2024 tarihinde yayımladığı rapora göre Türkiye 194 ülkenin yer aldığı değerlendirme sürecinde 1. Seviye Örnek Alınan Ülkeler arasında yer almıştır. ITU bu yıl sıralama yapısından seviyelendirme yapısına geçmiştr. Raporda ülkelerin sırası belirtilmemiştir. Ülkeler yasal boyut, teknik boyut, organizasyonel boyut, kapasite geliştirme ve işbirliği boyutu alanlarına göre değerlendirilerek sevilendirilmiştir. Türkiye tüm alanlarda 20 tam puan alarak örnek alınan ülkeler arasında en üst seviyede yer almıştır. TABLO 11: 26- Bilgi ve İletişim Teknolojileri Sektörüne İlişkin Temel Göstergeler 2022 2023 (2024(1) o 2025(2)

İnternet Kullanan Bireylerin Oranı (Yüzde) 85 (3) 87,1 (3) 88,8 (3) gı İnternet Erişimine Sahip Hane Oranı (Yüzde) 94,1 (4) 95,5 (4) 96,4 (4) 98 İntemet Erişimine Sahip Girişimlerin Oranı (Yüzde) 96 (5) 96 (5) 94,4 (5) 96 BİT Pazar Büyüktüğü (Milyar Dolar) 24,7 33 43 47,3 - Telekomünikasyon 12,9 16,1 21 23 - Bilgi Teknolojileri 118 16,9 22 24,3 İnternetten Alışveriş Yapanların Oranı (Yüzde) (6) 46,2 49,5 51,7 53 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, BTK, TÜİK, TÜBİSAD, Bankalararası Kart Merkezi

(1) Gerçekleşme Tahmini, (2) Program

(3) TÜİK 16-74 yaş arası nüfus verisidir.

(4) TÜİK verisidir.

(5) Seçilmiş sektörlerde 10 ve üzeri çalışanı olan girişimler bazında olup TÜİK verisidir.

(6) İnternet üzerinden kişisel kullanım amacıyla satınalma oranıdır. TÜİK İşgücü İstatistikleri Araştırması sonuçlarına göre 2023 yılı ikinci çeyreğinde 308 bin kişi olan BİT sektöründeki istihdam sayısı 2024 yılının aynı döneminde 375 bin kişiye yükselmiştir. 2024 yılı Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre 16-74 yaş grubundaki bireyler arasında internet kullananlar yüzde 88,8'e ulaşırken, bu oran kadınlarda yüzde 85,4, erkeklerde yüzde 92,2 olarak gerçekleşmiştir. İnternete erişim imkânı olan hanelerin oranı 20231e yüzde 95,5 iken 2024'te yüzde 96,4'e yükselmiştir. 2024 yılı Girişimlerde Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre 10 ve üzeri çalışana sahip girişimler içinde sabit genişbant internet bağlantısına ve internet erişimine sahip olan girişimlerin oranı sırasıyla yüzde 91 ve yüzde 94,4 olarak gerçekleşmiştir. İnternet sayfasına sahip girişimlerin oranı 2023 yılında yüzde 55,9 seviyesinde iken 2024 yılında yüzde 51,8'e düşmüştür. Yapay zekâ teknolojisi kullanan girişimlerin oranı ise 2023 yılında yüzde 5,5 olarak gerçekleşirken bu oran 2024 yılında yüzde 4,4 olmuştur. 10 Temmuz 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Kişisel Verilerin Yurt Dışına Aktarılmasına Ilişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelikle kişisel verilerin yurt dışına aktarılmasına ilişkin usul ve esaslar belirlenmiştir. Yayıncılık Eylül 2024 itibarıyla, karasal ortamdan geçici yayın hakkına sahip televizyon yayın hizmeti sunan 135, radyo yayın hizmeti sunan 935 medya hizmet sağlayıcısı bulunmaktadır. Uydu ortamından yayın lisansına sahip 294 televizyon ve 93 radyo bulunurken, kablo ortamından ise 152 televizyon ve 15 radyo hizmet sunmaktadır. Radyo, televizyon ve isteğe bağlı yayın hizmetlerini internet ortamından sunmak isteyen medya hizmet sağlayıcılarının yayın lisansı, bu yayınları internet ortamından iletmek isteyen platform işletmecilerinin ise yayın iletim yetkisi alma zorunluluğu mevcuttur. Bu kapsamda, internet ortamından yayın hizmeti sunan 41 kuruluşun televizyon, 17 kuruluşun radyo, 45 kuruluşun isteğe bağlı yayıncılık hizmeti lisansı, 18 platform işletmecisinin ise yayın iletim yetkisi bulunmaktadır.

b) Amaç

Bilgi ve iletişim teknolojilerinde yerli katma değerin artırılması, bu teknolojilerin etkin ve yaygın kullanılması yoluyla ekonomide verimliliğin ve rekabetçiliğin sağlanması ve orta vadede teknolojide dışa bağımlılığın azaltılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Teknolojik gelişmeler ışığında kamu ve özel sektör eliyle işletilen elektronik haberleşme altyapılarının rekabetçiliği ve sürdürülebilirliği sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.576) Tedbir 576.1. Ulusal Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Ulusal Genişbant Stratejisi Genişbant Stratejisi ve Eylem | (5), Strateji ve Bütçe ve Eylem Planı hazırlanacaktır. Planı hazırlanarak yürürlüğe Başkanlığı, BTK, Rekabet konulacaktır. Kurumu, İlgili STK'lar Yüksek hızlı, kaliteli, güvenli ve uygun maliyetli erişim imkânı sunan sabit ve mobil genişbant altyapıları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.577) Tedbir 577.1. Elektronik İ Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Pasif altyapı kurulumunun haberleşme sektöründe (S), BTK kolaylaştırılması ile geçiş rekabetin güçlendirilmesi hakkı izinlerine ilişkin amacıyla altyapı kurulumuna ödenecek bedellerin ilişkin izin ve geçiş hakkı, yeknesak hale getirilmesi altyapının ortak kullanımı ve çalışmaları kapsamında yasal tesis paylaşımı süreçleri düzenleme yapılacak, ikincil iyileştirilecektir. mevzuat güncelleme çalışmalarına başlanacaktır. Tedbir 577.3. İnternet Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Ulusal ve uluslararası Değişim Noktası (İDN) (S), BTK düzeydeki İDN uygulamaları kurulmasına yönelik usul ve incelenmek suretiyle esaslar belirlenecek, İDN Türkiye'deki internet trafiği, kurulumu gerçekleştirilecektir. güvenlik ve altyapı ihtiyaçlarına yönelik durum analizi yapılarak mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır. Tedbir 577.6. 5G Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. 5G yetkilendirme ihalesi yetkilendirmesi kapsamında (S), BTK şartlarının belirlenmesi yol haritası belirlenecektir. kapsamında işletmecilere tahsis edilecek frekans bantları, ihale bedeli, ihale zamanı, yetkilendirme süresi, kapsama yükümlülükleri, endüstriyel özel ağlarda kullanım şartları, yerli ve milli ürün kullanım şartları vb. hususlar tespit edilecektir. Genişbant altyapıları, ticari olarak ulaştırılamayan bölgelerde devlet desteğiyle kurulup işletilecektir. (Kalkınma Planı p.578) Tedbir 578.1. Bölgesel Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Fiber altyapı açısından farklılıklar dikkate alınarak (S), Hazine ve Maliye desteklenmesi öngörülen altyapıların geliştirilemediği Bakanlığı, Strateji ve Bütçe yerlerin belirlenmesi, ilgili bölgelerde genişbant altyapı Başkanlığı, BTK etki analizi çalışmalarının kurulumu teşvik edilecektir. yapılması, destek ve teşvik yöntemleriyle ilgili alternatiflerin ortaya konulması ve maliyetin tespit edilmesine ilişkin rapor tamamlanarak Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Strateji ve Bütçe Başkanlığına sunulacaktır. J Tedbir 578.2. Altyapısı Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Altyapısı bulunmayan bulunmayan yerleşim (S), BTK, TÜRKSAT 1.100 yerleşim yerinde mobil yerlerinde mobil haberleşme ses ve internet hizmeti altyapısı kurulumları sağlanacaktır. sürdürülecektir. BİT sektöründe yerli ürün ve hizmet gelişimi desteklenerek yerlilik oranları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.579) aamsanamananamınasannsmanmaamamnman maas) Tedbir 579.2. Yazılım Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Yerli ve milli olarak geliştirme ve hizmet sunumu (5) geliştirilecek firma yazılım standartlarının bilgi ve iletişim geliştirme olgunluk modeli, teknolojileri sektöründe Kamu Bilişim Hizmet Alımı yaygınlaşması Kapsamında Katılımcıların desteklenecektir. Yetkilendirilmesi Hakkında Yönetmelik kapsamına İİ alınacaktır. Tedbir 579.4. Kamunun BIT | Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Bulut hizmetleri, Kamu alımı süreçleri bütüncül olarak | Dönüşüm Ofisi (5), Hazine ve | Bilişim Hizmet Alımı iyileştirilecek, buna ilişkin usul | Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Kapsamında Katılımcıların ve esaslar belirlenecektir. Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve | Yetkilendirilmesi Hakkında Bütçe Başkanlığı, Kamu İhale (| Yönetmeliğe dâhil edilecektir. Kurumu, DMO Ulusal siber güvenliğin sağlanmasına yönelik stratejik, düzenleyici ve teknolojik çalışmalar gerçekleştirilecek, kurumsal yapılanma güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.581) Tedbir 581.2. AB'nin Şebeke | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. NIS2 Direktifi ile uyumlu ve Bilgi Güvenliği Direktifi (S), Sanayi ve Teknoloji olacak şekilde ulusal siber (NIS2) ile siber güvenlik Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı güvenliğin güçlendirilmesine alanındaki yeni çalışmaları ve Dijital Dönüşüm Ofisi, BTK, yönelik düzenlemeler uluslararası alanda en iyi Kişisel Verileri Koruma yapılacaktır. uygulamalar dikkate alınarak (| Kurumu, İlgili Kamu Kurum ve | 2. Siber güvenlik alanında ulusal siber güvenliğin Kuruluşları ihtiyaç duyulan ikincil sağlanmasına yönelik düzenlemeler AB düzenlemeler yapılacaktır. müktesebatı ile uyumu gözetilerek yapılacaktır. Tedbir 581.3. Ulusal siber | | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Siber güvenlik alanında güvenlik faaliyetlerinin en üst | (5), Sanayi ve Teknoloji belirlenen kritik altyapı seviye koordinasyonu Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı sektörleri gözden geçirilerek sağlanacak, bu kapsamda Dijital Dönüşüm Ofisi, BTK ihtiyaç doğrultusunda kurumlar arası işbirliğini tesis güncellenecektir. edecek etkin bir koordinasyon ve idare yapısı oluşturulacaktır. Tedbir 581.7. İhtiyaç Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. AB Siber Dayanıklılık duyulan alanlarda siber (S), Ticaret Bakanlığı, Yasası (CRA) ile uyumlu güvenlik standartları Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, | mevzuat düzenlemesi oluşturulacaktır. Cumhurbaşkanlığı Dijital yapılacaktır. Dönüşüm Ofisi, BTK, TSE Ülkemizde siber güvenlik bilinci ve nitelikli insan kaynağı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.583) Tedbir 583.4. Siber güvenlik | Cumhurbaşkanlığı İnsan 1. Kamu çalışanlarının, siber alanında toplumsal Kaynakları Ofisi (S), Ulaştırma | güvenliğe ilişkin bilgi farkındalığın artırılmasına ve Altyapı Bakanlığı, düzeyinin ve farkındalığının yönelik çalışmalar Cumhurbaşkanlığı Dijital artırılması amacıyla Uzaktan yürütülecektir. Dönüşüm Ofisi, İletişim Eğitim Kapısı üzerinden Başkanlığı, BTK, TÜBİTAK eğitimler verilecektir. 2. Gençlerin siber güvenliğe ilişkin bilgi ve farkındalık düzeyini artırmaya yönelik eğitimler YINK TV platformu aracılığıyla yaygınlaştırılacaktır. Ulusal ölçekte veri yönetişim çerçevesi belirlenerek gerekli teknik, kurumsal ve mevzuat altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.584) Tedbir 584.1. Ulusal Veri Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Ulusal Veri Stratejisi ve Stratejisi ve Eylem Planı Dönüşüm Ofisi (5), Adalet Eylem Planı tamamlanacaktır. hazırlanarak uygulamaya Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal konulacaktır. Güvenlik Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, BTK, Kişisel Verileri Koruma Kurumu, TÜİK Ülkemizin veri depolama, işleme ve iletimi faaliyetleri kapsamında dışa bağımlılığı azaltılacak, bölgesel veri merkezi üssü olması için gerekli tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.585) Tedbir 585.2, Veri Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Veri merkezlerinin merkezlerine yönelik güvenlik | (5), Ulaştırma ve Altyapı belgelendirilmesi ve ve hizmet sunum standartları (| Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı standartların zorunlu geliştirilecektir. Dijital Dönüşüm Ofisi, BTK, uygulamaya alınması TSE amacıyla gerekli düzenlemelere yönelik çalışma yapılacaktır. Açık kaynak kodlu yazılım ekosistemi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.586) Tedbir 586.2. Açık kaynak Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. uzem.pardus.org.tr eğitim teknolojilerin tanıtılması ve (9), Cumhurbaşkanlığı Dijital portalından eğitimler eğitim kaynakları sunulması ile | Dönüşüm Ofisi, TÜBİTAK verilecek, vatandaşların hem kullanım gonullu.pardus.org.tr portalı hem de geliştirici olarak daha kullanılarak vatandaşların aktif rol alması sağlanacaktır. açık kaynak teknolojilere katkısı sağlanacaktır. Bilgi ve iletişim teknolojileri sektöründeki insan kaynağını ve niteliğini artırmaya yönelik kamu, üniversite ve STK işbirliği içerisinde programlar oluşturacaktır. | (Kalkınma Planı p.588) Tedbir 588.3. Bilgi ve iletişim | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | 1. İhtiyaç duyulan bilişim teknolojileri alanındaki Ulusal | (S), Mesleki Yeterlilik Kurumu, | meslekleri için Ulusal Meslek Meslek Standartları ve Ulusal TOBB Standardı ve Ulusal Yeterlilikler yayımlanacaktır. Yeterlilikler belirlenecektir. Toplumda dijital okuryazarlık oranı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.589 Tedbir 589.1. Toplumun Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Dijital Dönüşüm Yetenek farklı kesimlerinde dijital Dönüşüm Ofisi (5), Merkezinde oyun becerilerin geliştirilmesine Cumhurbaşkanlığı Millet teknolojileri, SWİFT yönelik faaliyetler Kütüphanesi Uygulama Geliştirme, Yapay Zekâ ve Dijital Girişimcilik yürütülecektir. eğitimleri organize edilerek katılımcılara sunulacaktır. Yapay zekâ alanındaki temel teknolojilerin geliştirilmesi desteklenecek ve kullanımı ınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.591 Tedbir 591.1. Kamu, Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Yapay zekâ risk haritası üniversite ve özel sektörün Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve | oluşturulacaktır. yapay zekâ alanındaki Teknoloji Bakanlığı, TÜİK işbirlikleri güçlendirilecektir. Kamu ve özel sektör işbirliği içerisinde, rekabetçi bir ortamda, kaliteli görsel-işitsel içerik üretimi ve ihracatını artırmaya, markalaşmayı sağlamaya, yüksek katma değer üretmeye ve sektörün ekonomiye katkısını artırmaya yönelik düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.592) Ticaret Bakanlığı (5), Kültür ve | 1. Kültürel yaratıcı Tedbir 592.2. Sektördeki Turizm Bakanlığı, Strateji ve endüstrilerin hizmet devlet yardımlarının etkileri Bütçe Başkanlığı ihracatındaki payının değerlendirilerek üretim ve artırılması amacıyla, mevcut ihracat aşamasında farklı devlet desteklerinin ihracat faaliyetler için sağlanan potansiyeli yüksek belirli alt yardımlar etkin şekilde ve sektörleri de kapsayacak eşgüdüm içerisinde şekilde gözden geçirilmesi kullanılacak, yeni alt çalışmaları sektörlerin hizmet ihracatında sonuçlandırılacaktır. devlet yardımları kapsamına alınması değerlendirilecektir. Tedbir 592.4. Ürün Ticaret Bakanlığı (5), Kültür ve | 1. Farklı mal ve hizmetlere Turizm Bakanlığı, RTÜK ilişkin sektörlerle toplantı ve yerleştirme faaliyetlerinin çalıştaylar gerçekleştirilerek markalaşma ve tanıtımı sonuçların yer aldığı bir rapor desteklemek üzere etkin kullanılmasına yönelik strateji hazırlanacaktır. belgesi hazırlanacaktır. Tedbir 592.6. Türk Dili RTÜK (S) 1. Türk Devletleri Yayıncılık Konuşan Ülkeler Yayıncılık Düzenleyici Otoriteler Forumu (T-BRAF) aracılığıyla Düzenleyici Kuruluşları Birliği düzenleyici otoriteler bir araya oluşturulması için diplomatik getirilecek ve yayıncılık girişimler yürütülecektir. alanında bilgi ve deneyim paylaşımı sağlanacaktır. RTÜK (5), BTK 1. 5G yayıncılık teknolojisinin Tedbir 592.7. Gelişen medya test ve kullanımıyla ilgili teknolojilerine yönelik ülkemiz gelişmeler takip edilerek konumlanışının belirlenmesi mevcut yayıncılık sistemine yönünde çalışmalar uyumu sağlanacaktır. yürütülecektir. RTÜK (S), Milli Eğitim Bakanlığı | 1. Medya okuryazarlığına ilişkin Tedbir 592.8. Medya eğitimler düzenlenecektir. okuryazarlığının geliştirilmesine yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2023 2024 (1) 2025 (2)

Mobil Genişbant Abone Yoğunluğu Yüzde 86,3 85,1 92,2

Fiber Genişbant Abone Yoğunluğu Yüzde 7,9 8,6 9,5

İnternet Kullanım Oranı (3) Yüzde 87,1 88,8 91,0

Kadınlarda Yüzde 83,3 85,4 86,8

Erkeklerde Yüzde 90,9

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) 16-74 yaş aralığındaki internet kullananların oranıdır. 2.2.3.7. Madencilik

a) Mevcut Durum

Madencilik sektöründe 2023 yılında üretim aynı seviyelerde kalırken, ithalat ve ihracatta önemli oranda düşüş gerçekleşmiştir. Ocak-Temmuz 2024 döneminde ithalatta yüzde 11,8 düşüş, ihracatta yüzde 13,7 artış, üretimde ise yüzde 8,1 artış gerçekleşmiştir. İhracatta mermer, çinko, bakır, feldspat, krom, kurşun ve bor, ithalatta ise ham petrol ve doğal gaz, taşkömürü, demir ve fosfat önemli ağırlığa sahiptir. TABLO TI: 27- Madencilik ile İlgili Temel Göstergeler |,| (|. (> 201 2022 2023 | 2024(2) GSYH İçindeki Payı (Yüzde) (Cari Fiyatlarla) , 14 1,0 Üretim Artışı (Yüzde) (1) , -4,8 -4,4 LİENMECZANMEEN 384 | 139) Toplam İhracat İçindeki Payı (Yüzde) 1,8 1,8 1,5 1,7 a ER de) (Cari Fiyatlarla) 40 086 75 344 46310 24 564 opar İl iel ne İmes Payı (Yüzde) 148 20,7 12,8 12,4 880| 385. 118 Kapanan İşletme Sayısı 145 178 256 89 Kaynak: TÜİK, TOBB

(1) NACE Rev.2 Sınıflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksinden (2021100) yararlanılarak oluşturulmuştur.

(2) Ocak-Temmuz 2024 dönemi

(3) Gerçekleşme tahmini

Linyit rezervlerinin değerlendirilmesine yönelik alternatif kullanım alanlarına ilişkin Ar- Ge faaliyetlerine ve üretime yönelik yatırımlara devam edilmektedir. Diğer yandan, uygulanmakta olan maden işleme tesisi kurulumu şartlı ruhsat ihaleleri ve bu tesislere verilen teşvikler ile büyük ölçekli firmaların son dönemde başladıkları altın, demir dışı metal, taş kömürü ve başta fosfat olmak üzere endüstriyel hammadde üretimi projelerinin madencilik sektörü yatırımlarını ve sektörün katma değerini olumlu yönde etkilemesi beklenmektedir. Ham petrol üretimi 2023 yılında bir önceki yıla göre yüzde 14,3 artarak 82.235 varil/gün ortalamayla 4,1 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Ham petrol ithalatı 2023 yılında bir önceki yıla göre yüzde 6,2 azalarak 31,4 milyon ton olmuştur. 2023 yılında yurt içi ham petrol üretiminin toplam petrol arzına oranı yüzde 11,5tir. 2023 yılı doğal gaz üretimi bir önceki yıla göre yüzde 109 artarak 852 milyon m3 olarak gerçekleşmiştir. Doğal gaz ithalatı ise 2023 yılında bir önceki yıla kıyasla yüzde 7,6 azalarak 50,5 milyar m3 olmuştur. 2023 yılında yurt içi doğal gaz üretiminin toplam doğal gaz tüketimine oranı yüzde 1,7 olarak gerçekleşmiştir. Enerjide dışa bağımlılığın azaltılmasına ve sanayide hammadde ihtiyacının karşılanmasına yönelik kamu kurumlarınca yürütülen maden, enerji hammaddeleri ve jeotermal kaynak arama ve üretimine yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Bu kapsamda, karada ve denizde petrol ve doğal gaz arama faaliyetleri yoğun bir şekilde sürdürülmektedir. Önümüzdeki yıllarda Sakarya Doğal Gaz Sahası ile Gabar Petrol Sahasındaki üretim artışlarıyla yerli doğal gaz ve petrol üretim oranlarının önemli ölçüde yükselmesi beklenmektedir. Sakarya Gaz Sahasındaki 710 milyar m3 rezervin ekonomiye kazandırılması amacıyla Sakarya Doğal Gaz Sahası Geliştirme projesi kapsamında doğal gaz üretimine 2023 yılı itibarıyla başlanmış olup 2024 yılı Ağustos ayı itibarıyla sahadan günlük 6,2 milyon m3 doğal gaz üretilmektedir. 2028 yılı itibarıyla sahadan yıllık yaklaşık 15 milyar m doğal gaz üretilmesi hedeflenmektedir. Sahadaki üretim yatırımlarının tamamlanmasıyla birlikte ülkemizde tüketilen doğal gazın yerli kaynaklarla karşılanma oranı artacak ve enerji arz güvenliğine önemli bir katkı sağlanacaktır. 2021 yılında Şehit Esma Çevik ve Şehit Teğmen Akdeniz, 2023 yılında Şehit Aybüke Yalçın, 2024 yılında ise Mehmet Irfan Güler, Bülent Sadioğlu ve Bulmuşlar sahalarında toplam 867 milyon varil ham petrol rezervi keşfedilmiş olup söz konusu rezervlerin hızlı bir şekilde ekonomiye kazandırılabilmesi amacıyla çalışmalara devam edilmektedir. 2024 yılı Eylül ayı itibarıyla Gabar bölgesindeki sahalarda toplam 50 üretim kuyusu bulunmakta olup günlük 48.100 varil ham petrol üretimi gerçekleştirilmektedir. Üretimin başladığı tarihten bu zamana kadar geçen üç yıllık dönemde Gabar bölgesindeki kümülatif petrol üretimi 17,1 milyon varildir. Bölgedeki günlük ham petrol üretiminin artırılması amacıyla sondaj çalışmalarına yoğunluk verilmiştir. Madencilik sektöründe mevzuatın güncel ihtiyaçlar çerçevesinde yenilenmesi, yatırım ortamının iyileştirilmesi, madencilik ürünlerinin yurt içinde işlenerek katma değeri yüksek ara ve uç ürünlere dönüştürülmesi, enerji ve sanayi sektörlerinin hammadde ihtiyacını karşılamak üzere yurt içi ve yurt dışındaki arama faaliyetlerinin artırılması, madencilik faaliyetlerinin diğer sektörlerle eşgüdüm içinde planlanması sürdürülecektir. Bu kapsamda, birbiriyle ilişkili olan orman, tarım, su, maden, jeotermal ve petrol gibi doğal kaynakların tek noktadan yönetilebilmesi ve bürokratik süreçlerin azaltılması için üst düzeyde kurumsal mekanizma oluşturulması yönünde çalışmalara öncelik verilecektir.

b) Amaç

Madencilik faaliyetlerinin bütünleşik bir yönetim sistemi ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde yürütülerek sektörde yatırım ortamının iyileştirilmesi, yurtiçi aramaların artırılması suretiyle ülkemizin maden, jeotermal kaynak, petrol ve doğal gaz potansiyelinin tespit edilmesi, madenlerin işlenerek ara ve uç ürünlere dönüştürülmesi yoluyla katma değerin artırılması, hammadde arz güvenliğinin sağlanması ve dışa bağımlılığın azaltılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Güncel ihtiyaçlar çerçevesinde madencilik sektörünü etkileyen mevzuata ilişkin kapsamlı bir çalışma yapılarak yatırım güvencesi artırılacak ve yatırım ortamı iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.595) Tedbir 595.2. Tüm tabi Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Tüm tabii kaynak yönetim kaynak yönetim sistemlerinin Bakanlığı (5), Çevre, sistemlerinin birbiriyle uyumlu bir birbiriyle uyumlu bir kurumsal Şehircilik ve İklim kurumsal yapılanmaya yapılanmaya kavuşturulmasını — | Değişikliği Bakanlığı, Tarım | kavuşturulmasını teminen bu teminen orman, su, maden, ve Orman Bakanlığı, faaliyetlerin tek elden jeotermal, petrol ve doğal gaz MAPEG yönetilmesine yönelik mevzuat gibi tabii kaynak alanlarında izin taslağı hazırlık çalışmaları süreçlerinin tek elden tamamlanacaktır. yönetilebilmesi ve bürokratik süreçlerin azaltılması için üst düzeyde kurumsal mekanizma oluşturulması sağlanacaktır. Enerjide dışa bağımlılığın ve cari açığın azaltılmasını teminen başta linyit olmak üzere jeotermal ve kaya gazı gibi yüksek potansiyeli bulunan yerli kaynaklara yönelik arama, üretim ve Ar-Ge faaliyetleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.596) Tedbir 596.1. Kaya gazı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Beş kuyuda hidrolik çatlatma metan gazı gibi konvansiyonel Bakanlığı (5), TPAO operasyonları ile konvansiyonel olmayan kaynaklara yönelik olmayan kaynakların test araştırma faaliyetleri edilmesine yönelik faaliyetler yürütülecek, bitümlü şeyiden yürütülecektir. sentetik petrol üretimine yönelik çalışmalara devam edilecektir. Tedbir 596.2, Jeotermal Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Jeotermal kaynak aramaları kaynaklarımızın aranması ve Bakanlığı (5), MTA kapsamında 14.500 metre sondaj işletilmesine yönelik faaliyetler yapılacaktır. artırılacaktır. Sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde madencilik sektörünün çevre ve iş güvenliği mevzuatına uyumu geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.597) Tedbir 597.1. Çevre veiş Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Çevre ve iş güvenliği alanında güvenliği mevzuatına uyum Bakanlığı (5), MAPEG gerekli bilincin oluşturulmasına bilinci artırılacaktır. yönelik 200 kişiye eğitim verilecektir. Tedbir 597.2. Eğitim ve Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. 1.000 yetkilendirilmiş tüzel sertifikasyon çalışmalarına Bakanlığı (S), MAPEG kişinin eğitim ve sertifikasyon devam edilecek, iş sağlığı ve işlemleri tamamlanacaktır. güvenliğinin etkin yönelimi 2. 1.250 kişinin daimi nezaretçilik amacıyla madenciliğe özgü eğitim ve sertifikasyon işlemleri kurumsal altyapı tamamlanacaktır. oluşturulacaktır. Tedbir 597.3. Maden atık, artık | Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Maden artık veya pasalarının ve pasa envanteri çıkarılacak, Bakanlığı (5), MAPEG değerlendirildiği 35 proje hayata bunlarda yer alan değerli geçirilecektir. elementlerin ve madenlerin potansiyeli belirlenecek ve değerlendirilmelerine yönelik projeler geliştirilecektir. Tedbir 597.4. Madencilik Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Madencilik öncesi ve fağliyetlerinin öncesinde ve Bakanlığı (5), MTA sonrasındaki jeojenik etkinin sonrasında çevresel belirlenmesine yönelik dört çalışma parametrelerin tespiti ve gerçekleştirilecektir. oluşabilecek sorunların önlenmesine yönelik bilimsel çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 597.5. Ulusal Maden Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Türkiye Geneli Rehabilite Edilmiş Rehabilitasyon Bilgi Sistemi Bakanlığı (S), MAPEG Maden Sahaları ile Madencilik kurulacak, başarılı rehabilitasyon Sosyal Sorumluluk Çalışmalarının ve sosyal sorumluluk Tespiti Projesi kapsamında 15 ilin projelerinin tanıtımı yapılacak, envanteri çıkarılacaktır. rehabilitasyon uygulamalarının etkinliği artırılacaktır. İzin süreçlerinde bürokrasi azaltılacak yatırım güvencesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.598) Tedbir 598.2. Yatırım Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Yatırım güvencesinin artırılması, güvencesini sağlamaya yönelik Bakanlığı (5), MAPEG izin süreçlerinin basitleştirilmesi ve izin süreçleri basitleştirilerek yatırımcı üzerindeki idari ve mali yatırım süreçleri hızlandınlacak yüklerin azaltılmasına yönelik ve yatırımcı üzerindeki idari ve mevzuat taslağı hazırlanacaktır. mali yükler azaltılacaktır. Ülkemizde yer alan stratejik ve kritik hammaddelerin tespiti ve bunların yönetimi konusunda strateji oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.599) Tedbir 599.1. Stratejik ve kritik | Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Türkiye Kritik ve Stratejik madenlerin güvenli teminine Bakanlığı (S) Hammaddeler Stratejisi yönelik yol haritası tamamlanacaktır. hazırlanacaktır. Firma ve işletme ölçeklerinin büyütülmesi özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.600) İ Tedbir 600.1. Sektördeki Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Madencilik faaliyetlerinin teknik firmaların teknik ve mali Bakanlığı (5), MAPEG ve mali yönden güçlü tüzel kişilikler yapılarının güçlendirilmesine aracılığıyla yürütülmesine yönelik yönelik tedbirler alınacaktır. mevzuat değişikliğine ilişkin çalışma tamamlanacaktır. Tedbir 600.2. Ülkemizin kritik Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Kritik ve stratejik mineraller ve stratejik mineraller listesinde |! Bakanlığı (5), MAPEG listesinde yer alacak olan maden yer alacak olan maden ruhsatlarının alınmasında yeterli ruhsatlarının alınmasında yeterli mali imkânlara ve teknik kapasiteye mali imkânlara ve teknik sahip olma şartı getirilmesine kapasiteye sahip olma şartı yönelik mevzuat taslağı getirilmesi yönünde mevzuat hazırlanacaktır. değişikliği yapılacaktır. Madencilikte katma değerin artırılması amacıyla madencilik ürünlerinin yurt içinde işlenmesine ve uç ürün geliştirilmesine öncelik verilecek, madencilikte kullanılan makine ve ekipmanın yerli üretimi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.601) Tedbir 601.1. Maden ruhsat Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Katma değeri yüksek ara ve uç sahalarının ihalelerinde katma Bakanlığı (5), MAPEG ürün üretimi için tesis şartlı sekiz değeri yüksek ara ve uç ürün ihale yapılacaktır. üretimine yönelik tesis kurulum şartı uygulaması yaygınlaştırılacaktır. Enerji ve sanayi sektörlerinin hammadde ihtiyacını karşılamak üzere yurt içi ve yurt dışındaki arama çalışmaları artıracak, yapılacak önceliklendirme çerçevesinde ekonomik potansiyeli yüksek, stratejik ve kritik madenlerin aranmasına öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.602) Tedbir 602.1. Enerji ve Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. 15.250 km havadan jeofizik sanayi sektörlerinin Bakanlığı (5), MTA araştırması yapılacaktır. hammadde ihtiyacını 2. Maden arama ve araştırmaları karşılamak üzere yurt içi ve kapsamında 400 bin metre yurt dışındaki arama sondaj yapılacakır. faaliyetleri artırılacaktır. 3. Arama ve araştırma faaliyetleri kapsamında 25 bin km? detay etüt yapılacaktır. Tedbir 602.2. Karada ve Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Ham petrol ve doğal gaz KKTC'nin deniz ruhsat sahaları | Bakanlığı (5), TPAO arama ve üretimi kapsamında dâhil olmak üzere denizlerde kara ve deniz alanlarında 270 petrol ve doğal gaz arama kuyuda sondaj yapılacak ve 21 faaliyetleri kapsamında sismik bin km? üç boyutlu sismik veri ve sondaj çalışmaları toplanacaktır. yoğunlaştırılacaktır. Tedbir 602.3. Ülkeler ve ülke | Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Öncelikli madenlerin yurt grupları tarafından belirlenen (| Bakanlığı (5), MTA dışında aranmasına yönelik iki stratejik ve kritik proje oluşturulacaktır. hammaddeler ile nadir toprak elementlerinin aranması ve araştırılmasına yönelik projeler geliştirilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim

2023 (2024(1)| 2025(2)

Madencilik Katma Değerinin GSYH'ya Oranı

Yüzde

Cari Fiyatlarla

Madencilik İhracatı (Cari Fiyatlarla) Milyar Dolar

Ara ve Uç Ürün Üretim Şartlı Maden Sahası

İhale Sayısı (Kümülatif) Adet >> 63

Doğal Gaz Üretimi Milyar m3/Yil 085) | 28

Ham Petrol Üretimi Varil/Gün 78 833) 110000! 172000

Kaynak: TÜİK, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.3.8. Lojistik ve Ulaştırma

a) Mevcut Durum

İklim değişikliği başta olmak üzere çevre, ekonomik ve sosyal odaklı gelişmeler sürdürülebilir kalkınma hedeflerini öncelikli bir gündem maddesi haline getirmiştir. Bu bağlamda, ulaştırma ve lojistik sektörü, kaynakların etkin kullanımı, yaşanabilir şehirlerin inşası, enerji verimliliği, iklim değişikliği ile mücadele ve afetlere dirençlilik gibi kritik alanları etkileyen bir sektör olarak öne çıkmaktadır. Günümüzde ulusal ve uluslararası ticaretin dinamikleri değişirken, lojistik süreçlerin yenilikçilik, esneklik, güvenlik ve tedarik zinciri yönetimiyle şekillendiği gözlenmektedir. Özellikle gelişmekte olan ülkelerin ekonomik ve stratejik üstünlük elde etmesi için lojistik maliyetlerini etkin bir şekilde yönetmesi büyük önem taşımaktadır. Küresel tedarik sürecinde yaşanan aksaklıklar sonucunda artan maliyetler ve jeopolitik krizlerin yarattığı belirsizlikler uluslararası ticareti ve dolayısıyla lojistik akışları olumsuz yönde etkilemiştir. Uluslararası ticaretin sağlıklı işlemesi için ulaştırma ve lojistik sistemlerinin güvenli, verimli, hızlı ve esnek olmasının kritik önemi bir kez daha görülmüştür. Uzun dönemli planlarla dengeli bir modal dağılım hedeflenmesine karşın artan ulaşım talebine yönelik geliştirilen hızlı ve kısa vadeli yaklaşımlar nedeniyle mevcut ulaştırma sistemimiz karayolu odaklı olarak büyümüştür. Bununla birlikte, artan ulaşım ihtiyaçlarına uygun demiryolu ve denizyolu altyapısının verimli bir şekilde geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Türkiye'nin uluslararası ticarette rekabet avantajını artırması amacıyla ulaştırma ve lojistik alanında da önemli adımlar atılmış, bu kapsamda metro hatları, havalimanları ve demiryolu projeleriyle kentiçi ulaşım ve ulusal taşımacılık güçlendirilmiştir. Öte yandan sürdürülebilir kalkınma hedefleri doğrultusunda, demiryolu ve denizyolu taşımacılığı temelinde çevre dostu taşımacılığı öne çıkaran bir ulaştırma sisteminin tesisi, afete dayanıklı altyapıların oluşturulması ve dijital teknolojilerin yaygınlaştırılması önemini korumaktadır. TABLO 11: 28- Ulaştırma Alt Sektörlerinde Modal Dağılım (Yüzde) Yük (Ton-km) Karayolu Demiryolu Deniz ve İç Sular AB-27 71,7 5,1 (1) Türkiye 89,3 4,6 6,1 (2) Yolcu (Yolcu-km) Karayolu Demiryolu (3) Deniz ve İç Sular Havayolu AB-27 Türkiye Kaynak: 2022 yılı AB Ulaştırma İstatistikleri, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, TCDD, DHMİ

(1) AB-27 ülkeleri için deniz ve kıyı taşımacılığı dâhü olmayıp yalnızca iç suyolu taşıma verisidir.

(2) Türkiye için kabotaj taşıma verisidir.

(3) Kent içi ulaşım taşımaları hariçtir.

2022 yılı verilerine göre yurt içi yük taşımalarında Türkiye'de yüzde 4,6 olan demiryolu payının, yüzde 17,2 olan AB-27 ülkelerinin ortalamasına kıyasla oldukça düşük olduğu gözlenmektedir. Benzer şekilde yurt içi demiryolu yolcu taşımalarında Türkiye'nin yüzde 1,5 olan payı AB-27 ülkelerinin yüzde 7,3 olan payının gerisinde kalmıştır. Bu durum karayolu yük taşımacılığına olan yüksek talebin demiryoluna kaydırılarak daha dengeli ve verimli bir ulaştırma sisteminin oluşturulması ihtiyacını ortaya koymakla birlikte güçlü bir potansiyele de işaret etmektedir. TABLO 11: 29- Ulaştırma Alt Sektörlerinde Yük ve Yolcu Taşımaları Yıllık Değişim (Yüzde) Birim 2022 2023 2024(1) 2023 2024 Demiryolu Ulaşımı Yolcu Taşıma (Yurt İçi) (2) Milyon-Yolcu-km 5734 6 024 6100 5,1 1,3 Yük Taşıma (Yurt İçi) (3) Milyon-Ton-km 11192 9515 9 800 -15,0 3,0 Yük Taşıma (Yurt Dışı) Milyon-Ton-km 2.006 973 1700 -51,5 74,7 Denizyolu Ulaşımı Yük Taşıma (Yurt İçi) (4) Milyon-Ton 67,5 62,6 61,5 -7,2 -1,8 Havayolu Ulaşımı Yolcu Taşıma (Yurt İçi) Milyon-Yolcu 78,3 90,4 101,9 15,4 12,7 Yolcu Taşıma (Yurt Dışı) Milyon-Yolcu 103,5 123,3 134,2 19,1 8,8 Yük Taşıma (Yurt Dışı) Milyon-Ton 1,6 1,6 17 0 6,2 Karayolu Ulaşımı Yolcu Taşıma (Yurt İçi) (5) Milyon-Yolcu-km 348 489 380178 Oo 381905 Yük Taşıma (Yurt İçi) (5) Milyon-Ton-km 323512 335126 Oo341 585 Kaynak: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, TCDD, KGM, DHMİ

(4) Gerçekleşme tahmini

(2) Banliyö yolcu taşımaları hariçür,

(3) Idari yük taşımaları hariçtir.

(4) Önceki yıllarda yer alan yurt dışı yük taşıma verisi Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından hesaplanmamaktadır.

(5) KGM'nin sorumluluğu altındaki yol ağında yapılan taşmalardır. Karayolu Bölünmüş yol yapım programı kapsamında Eylül 2024 itibarıyla 108 km bölünmüş yol tamamlanmış, otoyollar dâhil çok şeritli karayolu ağı 29.481 km'ye ulaşmış ve 330 km bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplama yapımı tamamlanmıştır. TABLO 11: 30- Satıh Cinsine Göre Yol Ağı Sathi Yol Sınıfı BSK Kaplama Parke (o Stabilize (| Toprak Otoyollar (1) 3726 - - - - - 3 726) ! Devlet Yolları 21091 9 668 45 22 - - 30 v6 il Yolları 6380 o 25120 21 269 289 o 1732 34011) | Toplam 31197 34 788 266 291 289 1732 68 563| Kaynak: Karayolları Genel Müdürlüğü (2024 Eylül dönemi verileridir.)

(1) Büyükşehir Belediyelerine devredilen otoyollar dâhildir. Eurostat 2022 verilerine göre bin kişi başına düşen otomobil sayısı İsveç'te 473, Birleşik Krallık'ta 491, Almanya'da 578 ve İspanya'da 553 iken Türkiye'de 167'dir. Diğer taraftan, milyon otomobil başına düşen can kaybı sayısı İsveç'te 46, Birleşik Krallık'ta 52, Almanya'da 57 ve İspanya'da 66 iken Türkiye'de 366'dır. Ülkemizde trafik güvenliği, öncelikli politikalar arasında yer almakta olup bu kapsamda eğitim ve denetim faaliyetlerine devam edilmektedir. Demiryolu Türkiye'deki mevcut demiryolu ağı 2023 yılı sonu itibarıyla 2.251 km'si hızlı tren hattı, 9.235 km'si konvansiyonel ana hat, 2.433 km'si iltisak hattı ve istasyon yolları olmak Üzere toplam 13.919 km'dir. Toplam ağın yüzde 58'i sinyalli, yüzde 51'i ise elektrikli olup 2028 yılına kadar tamamlanacak projelerle elektrikli ve sinyalli hat uzunluklarının önemli ölçüde artış göstermesi beklenmektedir. TABLO TI: 31- Ülkelere Göre Demiryolu Ağı ve Verimliliğinin Karşılaştırılması Demiryolu Demiryolu Hat Demiryolu Hat Yoğunluğu Verimtiliği (Hat Verimliliği (Hat Ülkeler Başına Düşen O( Başına Düşen Tren kım / bin km? km / 100 bin nüfus Trafik-105) 109) Fransa Çekya Almanya Belçika Avusturya AB-27 Türkiye Kaynak: 2022 yılı AB Ulaştırma İstatistikleri, TCDD, Uluslararası Demiryolları Birtiği (UIC) Not: Toplam trafik yolcu-km ve ton-km büyüklüklerinin toplamını ifade etmekte olup banliyö yolcu taşımalarını da içermektedir. 2021 ve 2022 yılları arasında Türkiye'de hat başına düşen trafikte yüzde 33 ve hat başına düşen tren sayısında yüzde 20 oranında artış meydana gelmiştir. Aynı dönemde Almanya'nın hat başına düşen trafik yoğunluğu ve tren sayısındaki artış oranının üzerine çıkılmıştır. Yük ve yolcu taşimacılığındaki darboğazları gidermeye yönelik demiryolu ağının geliştirilmesi (o amacıyla (o Ankara-Afyonkarahisar-Uşak-Manisa-İzmir, o Bandırma-Bursa- Yenişehir, Mersin-Adana-Gaziantep demiryolu hatlarının yapım çalışmaları devam etmektedir. Yüksek hızlı tren projelerinin tamamlanmasıyla demiryolunun yolcu taşımacılığından aldığı payın artması beklenmektedir. Bununla birlikte yerli ve milli imkânlarla üretilmekte olan Milli Elektrikli Tren Setleri ve Elektrikli Ana Hat Lokomotiflerinin hizmete alınmasıyla yük ve yolcu taşımacılığı daha etkin ve verimli hale getirilecektir. Önemli demiryolu güzergâhlarında kapasite artışı sağlayacak elektrifikasyon ve sinyalizasyon projeleriyle ikinci hat yapımlarına devam edilmekte olup fiziki kapasite artışı için yeni yük ve yolcu vagonu imalatına hız verilmiştir. Söz konusu projelerin hayata geçirilmesi ve özel sektör tren işletmeciliğinin gelişmesiyle orta ve uzun vadede demiryolu yük taşımacılığında hedeflenen gelişmelerin sağlanması beklenmektedir. Demiryolu sektöründe önemli yük üretim merkezlerinden olan OSB'lerin demiryolu ağına iltisak hatlarıyla bağlantılarının artırılması ve kombine yük taşımacılığının geliştirilmesi ile ilgili projeler önceliklendirilecektir. Denizyolu Ülkemizde 2023 yılı sonu itibarıyla 12,6 milyon TEU konteyner ve toplam 521 milyon ton yük elleçlemesi yapılmıştır. 2024 yılında toplam konteyner elleçleme miktarının yaklaşık yüzde 9,5 artış ile 13,7 milyon TEU, toplam yük elleçleme miktarının ise yaklaşık yüzde 2,7 artışla 535 milyon ton olması beklenmektedir. Limanlarda elleçlenen konteyner miktarı 2002-2012 döneminde yıllık ortalama yüzde 13,9 artış gösterirken yavaşlayan küresel ticaret ve konteyner ticaretinin doyma noktasına yaklaşmasıyla bu oran 2013-2023 yılları arasında yüzde 4,7'ye gerilemiştir. TABLO TI: 32- Akdeniz ve Karadeniz'deki Önemli Limanlarda Konteyner Trafiği Limanlar (Bin TEU) Pire-Yunanistan 4 462 Valensiya-İspanya 5 035 Algeciras-İspanya 4767 Barselona-İspanya 3516 Gioia Tauro-İtalya 3 558 Ambarlı Limanları-Türkiye 2 867 Le Havre-Fransa 3 099 Cenova-İtalya 2593 Mersin-Türkiye 1990 Marsilya-Fransa 1522 İzmir Aliağa-Türkiye 1494 Trieste-İtalya 929 Köstence-Romanya 688 İzmir Alsancak-Türkiye 390 Kaynak: 2022 yılı AB Ulaştırma İstatistikleri, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Deniz Ticareti İstatistikleri 2023 yılında 12,6 milyon TEU elleçleme hacminin yüzde 71'i Ambarlı, Mersin, Kocaeli ve Tekirdağ limanlarında gerçekleştirilmiştir. Elleçlenen yükün yüzde 26'sı ihracat amaçlı olup bu kapsamda elleçlenen yük miktarı bir önceki yıla göre yüzde 10 azalış göstermiştir. Yunanistan'daki konteyner elleçlemesinin yaklaşık yüzde 78'i tek başına Pire Limanında gerçekleştirilmektedir. Türkiye'de küçük ölçekli, verimsiz ve dağınık liman altyapısı, lojistik maliyetleri yükseltmekte, bununla birlikte sektörde aşırı rekabete yol açarak liman işletmecilerinin kârlılığını azaltmakta ve kaliteli liman altyapısının önüne geçmektedir. Bu çerçevede, ülkemizdeki liman yatırımlarının bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Öte yandan, Türkiye'nin denizcilikte bölgesel aktarma merkezi olmasını teminen Doğu Akdeniz'de Ortadoğu ve Orta Asya ülkelerinin çıkış kapısı olacak transit yük odaklı bir ana liman inşası ile gemi bakım ve onarımı için yeni tersane kurulması önem arz etmektedir. Havayolu Devlet Hava Meydanları İşletmesi (DHMİ) tarafından Türkiye genelinde sivil hava trafiğine açık 50 havalimanı işletilmektedir. Bunun yanı sıra Eskişehir Teknik Üniversitesi tarafından işletilen Eskişehir Hasan Polatkan Havalimanı, Türk Hava Yolları tarafından işletilen Aydın Çıldır Havalimanı, Savunma Sanayii Başkanlığı denetiminde özel sektör tarafından işletilen İstanbul Sabiha Gökçen Havalimanı ile DHMİ denetimi altında özel sektör tarafından işletilen Zafer, Zonguldak Çaycuma, Gazipaşa Alanya, Çukurova Uluslararası ve İstanbul Havalimanlarıyla birlikte sivil hava trafiğine açık 58 havalimanında hizmet verilmektedir. Yıllık 9 milyon yolcu kapasitesi, 110 bin metrekare terminal binası alanı ve 3.500 metre uzunluğa ve 60 metre genişliğe sahip ana pisti ile Orta Doğu ve Afrika coğrafyasına da hitap edecek Çukurova Uluslararası Havalimanı 10 Ağustos 2024 tarihi itibarıyla hizmete açılmıştır. 2023 yılında 35 milyondan fazla yolcuya hizmet veren Antalya Havalimanında KÖİ kapsamında yaklaşık 740 milyon avroluk ilk etap kapasite artırım çalışmalarında sona gelinmiştir. Terminal binalarının ve apronların genişletilmesi ile altyapı işlerini kapsayan projenin 2025 yılı ilk çeyreğinde tamamlanması öngörülmektedir. Tüm çalışmalar tamamlandığında ise mevcutta 35 milyon yolcu/yıl olan havalimanının kapasitesi 82 milyon yolcu/yıl'a ulaşacaktır. Son dönemde dış hat yolcu sayısında ciddi oranda artış meydana gelen ve bu artışın devam etmesi beklenen Trabzon Havalimanında yaşanan darboğaz nedeniyle mevcut üstyapıların genişletilmesi projesi tamamlanmıştır. Proje kapsamında yeni dış hatlar gelen yolcu terminali ile CIP binası 27 Ağustos 2024 tarihi itibarıyla hizmete açılmıştır. Ayrıca mevcut havalimanının bulunduğu bölgede deniz dolgusu üzerine yapılması planlanan Trabzon Yeni Havalimanı projesinde çalışmalar devam etmektedir. 2023 yılında yaklaşık 76 milyon yolcuya hizmet veren İstanbul Havalimanı Avrupa'nın en yoğun havalimanı olurken, dünyada ise ilk on sıra içinde yer almıştır. Ayrıca pandemi öncesi döneme göre 2023 yılındaki yolcu ve yük taşımacılığındaki oransal artış göz önüne alındığında Istanbul Havalimanı ilk sırada bulunmaktadır. 2024 yılının ilk altı ayında 316 direkt uçuş noktasına ulaşım sağlayan İstanbul Havalimanı, en bağlantılı 20 havalimanı arasında da ilk sırada yer almaktadır. Söz konusu havalimanında ikinci etap birinci faz çalışmaları devam etmektedir. Bu çalışma kapsamında mevcutta kuzey-güney yönlü üç ana ve iki yedek pistle operasyonlara devam edilen havalimanında doğu-batı yönlü dördüncü ana pistin 2026 yılında hizmete girmesi planlanmaktadır. , Esenboğa Havalimanında üçüncü pist ve diğer mütemmim tesislerin yapım çalışması KOİ modeliyle devam etmekte olup projenin 2025 yılı ilk çeyreğinde tamamlanması ve pistin hizmete girmesi öngörülmektedir. , DHMİ bünyesindeki Ankara-Esenboğa, Antalya, Muğla Bodrum-Milas, Muğla-Dalaman, Izmir-Adnan Menderes, Zonguldak-Çaycuma, Gazipaşa-Alanya, Aydın-Çıldır ve Zafer havalimanlarında iç ve dış hat terminalleri özel sektör tarafından işletilmektedir. Yine Özel sektör tarafından işletilen Istanbul ile Sabiha Gökçen Havalimanları ilave edildiğinde, KOL modeliyle işletilen meydanlardaki yolcu sayısının toplam yolcu trafiği içindeki payı 2023 yılı sonunda iç hatlarda yüzde 68, dış hatlarda ise yüzde 97,2 olarak gerçekleşmiştir. Yolcu veya kargo taşımacılığı yapan 13 havayolu şirketi bulunmaktadır. Havayolu şirketlerinin uçak sayısı 2023 yıl sonu itibarıyla bir önceki yıla kıyasla yüzde 11,7 artış ile 668'e yükselmiştir. 634'ü yolcu, 34'ü kargo uçağı olan havayolu filosunun toplam koltuk kapasitesi 130.196, kargo uçaklarının toplam yük kapasitesi ise 2.514 tondur. 2023 yılında havalimanlarındaki yolcu trafiği, bir önceki yıla göre dış hatlarda yüzde 19,2 artarak 123,3 milyon yolcu, iç hatlarda yüzde 15,4 artarak 90,4 milyon yolcu ve toplamda ise yüzde 17,5 artarak 214,1 milyon yolcu olarak gerçekleşmiştir. Havayolu yolcu trafiğinin yaklaşık yüzde 88,3'ü İstanbul, Antalya, Ankara-Esenboğa, İzmir-Adnan Menderes, Dalaman, Bodrum-Milas, Adana, Trabzon ve İstanbul Sabiha Gökçen Havalimanlarında gerçekleşmektedir. Mevcut meydanlardan kapasite sınırına ulaşanların kapasitelerinin artırılmasına yönelik yatırımlar ile hizmet standartlarının yükseltilmesi, uçuş emniyetinin artırılması ve hava trafik yönetimiyle ilgili projeler sektör açısından önceliğini korumaktadır. Diğer taraftan, altyapı imalatları tamamlanan Bayburt- Gümüşhane ve Yozgat Havalimanları projelerinin üst yapı imalatları ile 6 Şubat 2023 tarihli depremlerde zarar gören Hatay Havalimanında iyileştirme çalışmalarına devam edilmektedir. Posta Sektörü Posta sektöründeki haberleşmeye yönelik gönderilerin rolü giderek azalırken posta hizmetleri önemli bir ticaret altyapısı haline dönüşmüştür. Kurye, kargo ve lojistik sektörleri arasındaki sınırlar giderek belirsizleşirken, e-ticaretteki artış sektörün büyümesine önemli katkı sağlamaktadır. 2023 yılında kabul edilen haberleşme gönderilerinin sayısı 2022 yılına göre yüzde 35 azalarak 375,3 milyon olarak gerçekleşmiştir. Diğer taraftan, aynı dönemde posta kolisi/kargosu gönderileri hacmi yaklaşık yüzde 12 artış göstermiş ve 1,28 milyar adede ulaşmıştır. Posta kargosu/kolisi gönderilerinin yüzde 92'sini kurumsal gönderiler oluşturmuştur. 2023 yılı sonu itibarıyla posta işletmecileri 10.036 şubede yaklaşık 116 bin çalışanla hizmet sunmuştur. Sektörde 6475 sayılı Posta Hizmetleri Kanunu çerçevesinde Eylül 2024 itibarıyla verilen 63 yetki belgesiyle 26'sı ulusal düzeyde olmak üzere 53 işletmeci yetkilendirilmiş durumdadır. 6475 sayılı Kanun uyarınca evrensel posta hizmet yükümlüsü PTT A.Ş. Ağustos 2024 itibarıyla 1.064 müdürlük, 1.903 şube, 658 acente ve 30 mobil işyeri olmak üzere toplam 3.655 işyerine sahiptir. Bu işyerlerinin 840'ı herhangi bir bankanın bulunmadığı yerleşim yerlerinde hizmet sunmaktadır.

b) Amaç

Lojistik ve ulaştırma sektöründe Türkiye'nin coğrafi avantajından en iyi şekilde faydalanarak modlar arası (intermodal) ve çok modlu (multimodal) uygulamaların geliştirilmesi; demiryolu ve denizyolu taşıma paylarının artırılması; hızlı, esnek, emniyetli, güvenilir ve entegre bir ulaştırma sisteminin tesiş edilmesiyle lojistik maliyetlerin düşürülmesi, ticaretin kolaylaştırılması ve ülkemizin rekabet gücünün artırılması temel amaçtır. Posta sektöründe sürdürülebilir büyümeye ve istihdama katkı sağlanması, vatandaşlara hızlı, kaliteli, erişilebilir, çeşitli ve güvenilir posta hizmeti sunulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

ww n Sorumlu;/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedibir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Afete dirençli ulaştırma altyapısının tesis edilmesine yönelik mevzuat düzenlemeleri ve altyapı alışmaları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p. Tedbir 605.1. Ulaştırma Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Afete dirençli altyapı altyapı projeleri için projenin (S), Çevre, Şehircilik ve Iklim tasarımlarında kavramsal gerçekleştirileceği bölgenin afet | Değişikliği Bakanlığı, İçişleri çerçevenin oluşturulmasına yönelik riskine göre farklılaştırılmış Bakanlığı toplantı ve çalıştaylar tasarım esasları belirlenecektir. gerçekleştirilecektir. Tedbir 605.4, Şehir içi ve Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Şehir içi ve şehirlerarası ulaşım şehirlerarası ulaşım tesisleri ve | (S), İçişleri Bakanlığı, Çevre, tesislerinin afet türlerine karşı risk altyapıları afetlere karşı güvenli | Şehircilik ve İklim Değişikliği analizleri yapılacaktır. hale getirmek için risk analizleri | Bakanlığı yapılarak ihtiyaç duyulan güçlendirme ve tadilat projeleri tamamlanacaktır. Tedbir 605.5. Havalimanları | Ulaştırma ve Altyapı 1. Lojistik Merkezler Hakkında ve limanlara yakın yük ve Bakanlığı (S), Çevre, Yönetmelik kapsamında lojistik merkezlerin afet Şehircilik ve İklim Değişikliği | çalışmalar yapılacaktır. lojistik merkezleri olarak da Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı kullanılması sağlanacaktır. Tedbir 605,6, İklim Ulaştırma ve Altyapı 1. Emniyet ve Güvenlik Bilgi değişikliği ve doğal afetlerin Bakanlığı (S) Altyapı Sistemlerinin Kurulması demiryolu ulaşımında Projesi uygulamaya geçirilecektir. yaratacağı etkilerin azaltılması amacıyla altyapı bilgi sistemi geliştirilecektir. Ulaştırma ve lojistik sektöründe çevresel etkilerin ve maliyetlerin en aza indirilmesi ile enerji verimliliğinin artırılması amacıyla demiryolu ve denizyolu taşımacılığına öncelik verilecek, alternatif finansman yöntemleri geliştirilecek, güvenli, kesintisiz, etkin, bütüncül ve sürdürülebilir ulaştırma ağı ve lojistik merkezler tesis edilecektir. (Kalkınma Planı p.606) Tedbir 606.2. Ulaştırma ve Altyapı 1. E5000 Milli Elektrikli Lokomotif | Demiryollarında devam eden | Bakanlığı (S) Projesinde prototip aracın elektrifikasyon çalışmalarıyla sertifikasyon çalışmaları uyumlu olacak şekilde tamamlanacaktır. elekirikli çeken araç sayısı 2. 2025 yılında 10 adet 160 artırılacaktır. km/sa Milli Elektrikli Tren Seti (EMU) ve 20 adet Milli Elektrikli Anahat Lokomotifi temin edilecektir. Tedbir 606.4. Çevre dostu, | Ulaştırma ve Altyapı 1. Yeni nesil deniz araçlarının yeni nesil deniz ve hava Bakanlığı (5), Sanayi ve geliştirilmesini etkileyen araçlarının Teknoloji Bakanlığı darboğazların çözümüne yönelik yaygınlaştırılmasına yönelik toplantılar düzenlenecektir. Ar-Ge çalışmaları teşvik edilecektir. Tedbir 606.5. Net sıfır Ulaştırma ve Altyapı 1. Sürdürülebilir havacılık emisyon hedefi Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii | yakıtlarının üretimine yönelik doğrultusunda havayolu Kaynaklar Bakanlığı, Sanayi üniversite işbirlikleri artırılarak bu sektöründe sürdürülebilir ve Teknoloji Bakanlığı, yakıtların Ar-Ge ve üretimine havacılık yakıtları üretimine Strateji ve Bütçe Başkanlığı ilişkin yol haritası belirlenecektir. ve kullanımına yönelik çalışmalar desteklenecektir. Ulaştırma ve lojistik sektöründe insan kaynağının niteliğine yönelik kamu, üniversite ve sanayi işbirliği çalışmaları yürütülecek, ilgili uluslararası kuruluşlarda Türkiye'nin orta ve üst düzeyde temsil gücünün artırılması için çalışmalar yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.607 Tedbir 607.1. Ulaştırma ve Ulaştırma ve Altyapı 1. Başta Türk devletlerinde olmak lojistik alanında bölgesel ve Bakanlığı (5), İçişleri üzere hava seyrüsefer alanındaki küresel ölçekte ülkemiz Bakanlığı, Milli Eğitim eğitimlere devam edilecek, bu standartlarının benimsenmesi | Bakanlığı eğitimlerin yaygınlaştırılması amacıyla diğer ülkelere ileri sağlanacaktır. seviyede eğitim ve 2. Havacılık eğitimlerinin tüm danışmanlık hizmetleri unsurlarını kapsayacak şekilde sunulacaktır. çok dilli, bütünleşik ve sürdürülebilir bir dijital sistem kurulacaktır. Tedbir 607.2. Türkiye'nin Ulaştırma ve Altyapı 1. Havacılık otoritelerinin ulaştırma ve lojistik Bakanlığı (S), Dışişleri planladığı toplantı ve çalıştayların alanındaki başarıları ortaya Bakanlığı ülkemizde icra edilmesi konularak uluslararası sağlanacaktır. etkinliği artırılacak ve ülkemizin sektörel uluslararası kuruluşların karar mekanizmalarında daha etkili olması sağlanacaktır. Tedbir 607.3. Ulaştırma ve | Ulaştırma ve Altyapı 1, Havacılık sektöründeki görev lojistik hizmetleri Bakanlığı (5), Milli Eğitim tanımları yetkinliklere dayalı eğitimlerinde standartlar Bakanlığı, YÖK olarak yeniden yapılacak, mesleki oluşturulacak, üniversite- gelişim planları oluşturulacaktır. sektör işbirliğiyle sektörde 2. Sertifika programları için istihdam edilecek nitelikli üniversitelerle işbirliği protokolleri apılacaktır. Ulaştırma sektöründe devam eden yatırımlar yapılabilirlik, sürdürülebilirlik, etkinlik, erişilebilirlik, güvenlik ve verimlilik odağında gözden geçirilerek mevcut altyapının etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.608 Tedbir 608.2. Uygunluk, Ulaştırma ve Altyapı 1. Sivil havacılık sektöründe etkinlik ve kapasite analizleri (| Bakanlığı (S) faaliyet gösteren tüm çerçevesinde paydaşlardan gelen taleplere havalimanlarının; orman ilişkin koordinasyon ve işbirliği yangınlarıyla mücadele, sağlanacaktır. eğitim, gösteri, hava aracı depolama, bakım-onarım, söküm ve geri dönüşüm, amatör havacılık, fuar, festival ve sınav merkezi gibi faaliyetlerle daha etkin kullanılması teşvik edilecektir. Tedbir 608.3. Bölgesel Ulaştırma ve Altyapı 1. Yurt içi sefer ve nokta sayısının havayolu taşımacılığının Bakanlığı (S) artırılabilmesini teminen havayolu geliştirilebilmesi amacıyla işletmeleri ve ilgili kamu havayolu işletmeleri kurumları ile çalışmalara devam destekleneceklir. edilecektir. Tedbir 608.4. Mevcut Ulaştırma ve Altyapı 1. Karayolu ulaştırması karayolu altyapısının etkin Bakanlığı (5) sektöründe teklif edilecek kullanılmasına yönelik projelere ilişkin fizibilite iyileştirmelere öncelik çalışmalarında maliyet etkin verilecek, yeni projelerde güzergâh alternatifleri asgari sanat yapısı değerlendirilecektir. gerektiren, maliyet etkin güzergâhlar tercih edilecektir. Tedbir 608.5. Devam eden Ulaştırma ve Altyapı 1. Müştereken yürütülen demiryolu yatırımlarının Bakanlığı (S) projelerde eşgüdümün termin süresinde tamamlanıp sağlanmasını teminen finansman ekonomiye kazandırılması için ve ödenek ihtiyacı bütüncül bir yatırımcı kuruluşlar arasında yaklaşımla belirlenecektir. eşgüdüm ve işbirliği temin edilecek, iş programına göre imalatların tamamlanması sağlanacaktır. Tedbir 608.6. Demiryolu Ulaştırma ve Altyapı 1. Yeni ve yenilenen demiryolu yapım, bakım-onarım ve Bakanlığı (S) altyapılarının hizmete sunulması emniyet standartlarında ve bakımlarında Demiryolu Altyapı iyileştirmeler yapılacak, Yetkilendirme Yönetmeliğinin modermizasyona yönelik Ar- uygulanmasına yönelik tebliğler Ge çalışmaları hazırlanacaktır. desteklenecektir. Tedbir 608.7. Ulaştırma ve | Ulaştırma ve Altyapı 1. Ulaştırma ve Lojistik Ana Planı Lojistik Ana Planı Bakanlığı (S) gerçekleşmeleri ve güncel maliyet gerçekleşmeleri periyodik verileri yıllık olarak olarak raporlanacaktır. raporlanacaktır. Ulaştırma ve lojistik sektöründe BİT başta olmak üzere dijital uygulama ve yeni teknolojilerin kullanımı yaygınlaştırılarak ulaştırma sistemlerindeki mevcut altyapının daha etkin ve verimli kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.609) Tedbir 609.1. Tüm ulaşım Ulaştırma ve Altyapı 1. Lojistik sektöründe yüksek modlarında, elektrikli veya Bakanlığı (5), Enerji ve Tabii ! kapasiteli şarj istasyonlarına diğer alternatif yakıtlı Kaynaklar Bakanlığı, Sanayi yönelik planlama çalışması araçların kullanımı için altyapı | ve Teknoloji Bakanlığı yapılacaktır. ve teknoloji yatırımları yapılacak, yeni nesil, sürdürülebilir, bütünleşik hareketlilik hizmetleriyle ilgili uyum ve mevzuat düzenlemeleri tamamlanacaktır. Tedbir 609.2. Akıllı yollar, Ulaşurma ve Altyapı 1. Akıllı ulaşım alanında mevzuat bağlantılı ve otonom sürüş Bakanlığı (S) çalışmaları yürütülecektir. sistemleri, akıllı ulaşım 2. Ulusal Akıllı Ulaşım Sistemleri sistemleri, enerji sönümleyici (AUS) Mimarisi yaygınlaştırılacak oto korkuluklar gibi teknolojik ve Ulusal AUS Platformunun çözümlerle seyahat sürdürülebilirliği sağlanacaktır. emniyetini, güvenliğini ve ulaşım verimliliğini artıran yapıların kullanımı yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 609.3. Ulaştırma Ulaştırma ve Altyapı 1. Havayolu sektöründe kullanılan sektöründeki dijital uygulama | Bakanlığı (S) dijital uygulama ve sistemlerin ve sistemlerin kullanımı yerli olarak üretilmesi ve yaygınlaştırılacak, yerli kullanılmasına yönelik çalışmalara kaynaklar kullanılarak devam edilecektir. geliştirilmesi üretilmesi, Ar-Ge çalışmaları ve hareketlilik verilerinin kullanımı desteklenecektir. Tedbir 609.4. Demiryolu Ulaştırma ve Altyapı 1. Dijital Demiryolu Bilişim altyapısı ve araçlarının dijital Bakanlığı (S) Sistemi projesine başlanacaktır. envanterinin oluşturulmasına yönelik çalışmalar tamamlanarak bakım/onarım ile hat taleplerinin izlenmesi sağlanacak, işletmecilik faaliyetlerinin verimi artırılacaktır. Tedbir 609.5. Konvansiyonel Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Devam eden modernizasyon demiryolu hatlarında yapılan (S) çalışmaları iş programına göre taşımacılığın güvenli, çevre zamanında tamamlanacak, yeni dostu, ekonomik ve verimli hale proje teklifleri yük potansiyeline getirilebilmesi için göre önceliklendirilecektir. elektrifikasyon, sinyalizasyon ve haberleşme altyapısı yük potansiyeli odağında önceliklendirilerek tamamlanacaktır. Yük ve yolcu taşımacılığında demiryolu payının artırılmasıyla kombine taşımacılık imkânlarının geliştirilmesine yönelik öncelikle devam eden demiryolu projeleri tamamlanacak; OSB'ler, limanlar ve maden ocakları gibi önemli yük merkezlerinin demiryolu bağlantıları sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.610) Tedbir 610.1. Yapımına Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Yapımı devam eden hızlı tren devam edilen hızlı tren projeleri | (5) projeleri, yatırımcı kuruluşlar tamamlanacak, darboğaz arasında eşgüdüm sağlanarak yaşanan bölgelerde hat öngörülen iş programlarına uygun kapasitesi artırılacak ve yük şekilde devam edecektir. taşıma potansiyeli yüksek bölgelerin demiryolu ağına bağlanması sağlanacaktır. Tedbir 610.2. Küresel tedarik | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Türk Demiryolu Sektöründe zincirinin sürdürülebilirliğinin (S), Ticaret Bakanlığı İntermodal Taşımacılık Hizmetlerinin sağlanması için ülkemizin içinde Güçlendirilmesi Projesi bulunduğu ulaştırma tamamlanacaktır. koridorlarının etkinliğini ve çeşitliliğini artırma çalışmaları devam edecektir. Tedbir 610.3. Etüt projesi Ulaştırma ve Aityapı Bakanlığı 1. Çukurova Bölgesi ve İskenderun tamamlanmış iltisak hattı (S) Körfezi ile Filyos Limanı ve Filyos projelerinin yapımına öncelik Endüstri Sanayi Bölgesi iltisak verilecek, yük talebinin yüksek hatlarının yapım ihaleleri olduğu demiryolu koridorlarında tamamlanacaktır. çift hat ve yan hat gibi uygulamalarla kapasite artırılacaktır. Türkiye'nin denizcilikte bölgesel ve kıtasal anlamda aktarma merkezi olmasını teminen ülkemizdeki kıyı tesisleri geliştirilecek, Türk deniz ticaret filosu iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.611) Tedbir 611.1. Stratejik önemi | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı İ. Tersane kurulmasına yönelik yer haiz sondaj gemileri ve askeri (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar tespit çalışmaları tamamlanacaktır. gemiler öncelikli olmak üzere Bakanlığı, Milli Savunma Doğu Akdeniz'de gemi bakım Bakanlığı ve onarımı için yeni tersane kurulmasına yönelik hazırlıklar tamamlanacaktır. Tedbir 611.2. Doğu Akdeniz Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Ana liman inşası için yer tespiti bölgesinde Ortadoğu ve Orta (5) ve fizibilite çalışmaları Asya ülkelerinin çıkış kapısı tamamlanacaktır. olacak, transit yük odaklı, bölgenin gelişmesine ve ihracatın artırılmasına katkı sağlayacak bir ana liman inşa edilecektir. Tedbir 611.3. Kıyı ulaştırma ve Altyapı 1. Limanların performansını tesislerinin geri sahaları Bakanlığı (5), Çevre, etkileyen darboğazların tespitine geliştirilecek, limanların ölçek / Şehircilik ve İklim Değişikliği | yönelik yerinde tespit çalışmaları ekonomisinden azami Bakanlığı ve paydaşlarla görüşmeler faydalanacak şekilde yürütülecektir. bütüncül kıyı planlamalarına 2. Yeni liman yatırımlarında yer uygun olarak hayata tespiti amacıyla master plan geçirilmesi sağlanacak ve çalışmalarına başlanacaktır. uluslararası modlar arası 3. Tonoz sistemlerinin hayata taşıma koridorlarıyla geçirilmesine yönelik alt mevzuat bağlantıları güçlendirilecektir. çalışması tamamlanacak ve örnek uygulamalara geçilecektir. Türk havacılık sektörünün ekonomik, çevresel ve sosyal sürdürülebilirlik hedefine ulaşması sağlanacak, havacılık mevzuatı, operasyonel gereklilikler ve küresel gelişmeler dikkate alınarak güncellenecektir. (Kalkınma Planı p.612) Tedbir 612.2. İstanbul'un Ulaştırma ve Altyapı 1. İstanbul Havalimanında uluslararası bir hava kargo ve | Bakanlığı (S), Ticaret mevcut kargo kapasitesinin aktarma merkezi haline Bakanlığı verimli kullanılmasına yönelik yol gelmesini teminen kargo haritası betirlenecektir. kapasitesinin daha etkin ve verimli bir şekilde kullanılması sağlanacaktır. Tedbir 612.3. Havayolu Ulaştırma ve Altyapı 1. Havayolu işletmelerinin uçuş işletmelerinin diğer ülkelere Bakanlığı (S) sayısının artırılabilmesi amacıyla diğer ülkelerin sivil havacılık olan uçuş sayılarının artırılabilmesine ve yeni Uçuş otoriteleri ile daha yakın izinlerinin daha kolay işbirlikleri kurularak mevcut alınabilmesine yönelik ulusal anlaşma ve mutabakat zaptlarının güncellenmesi sağlanacaktır. strateji belgesi ve yol haritası oluşturulacaktır. Tedbir 612.4, Transit Ulaştırma ve Altyapı 1. Havalimanları ve çevresinde yolcuların ülke ekonomisine Bakanlığı (S), Ticaret yeni iş modelleri geliştirilmesine katkısını artırmak için Bakanlığı yönelik kavramsal çerçeve havalimanları ve çevresinde oluşturulacak, tüm sektör paydaşlarının katılım sağlayacağı yeni faaliyetleri içeren iş modelleri geliştirilecektir. çalıştay ve toplantılar düzenlenecektir. Tedbir 612.5. Hava kargo Ulaştırma ve Altyapı 1. Yurt içi ve yurt dışı transit süreçlerinin mevzuat kaynaklı | Bakanlığı (5), Ticaret işlemlerinin sadeleştirilmesi ile eksiklikleri incelenecek ve Bakanlığı hava kargo süreçlerinde yapılabilecek iyileştirmeler kolaylaştırıcı yöntemlerin hayata geçirilecektir. uygulanmasına yönelik kavramsal çerçeve oluşturulacaktır. Karayollarında bakım/onarım hizmetleri zamanında ve yeterli düzeyde karşılanacak; mevcut karayolu ağında oluşabilecek trafik akış darboğazları giderilerek ulaşımın yeterli hizmet seviyesinde sürdürülmesi için gerekli önlemler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.613) Tedbir 613.1. Karayolu Ulaştırma ve Altyapı 1. Varlık yönetim sistemleri ağında taşıt işletme Bakanlığı (S) geliştirilmesi ve bakım yönetimi giderlerini ve ağır bakım yapılması amacıyla 5 bin km yol maliyetlerini azaltacak şekilde envanter bilgileri önleyici bakım kavramı esas güncellenecektir. alınacaktır. 2.134 km otoyolda üstyapı büyük onarımı tamamlanacaktır. Tedbir 613.2. Karayollarında Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. 700 km BSK yapımı yıllık ortalama günlük trafiği (5) tamamlanacaktır. 1.000 ağır taşıtın üzerinde olan güzergâhlarda bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplama yapımına ağırlık verilecektir. Tedbir 613.3. Karayollarında Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Devlet ve il yollarında toplam 330 seyahat sürelerinin azaltılması, | (S), Çevre, Şehircilik ve İklim km uzunluğunda haberleşme trafik güvenliğinin artırması ve | Değişikliği Bakanlığı altyapısı tesis edilecektir. mevcut yol kapasitelerinin 2. Coğrafi Bilgi Sistemleri tabanlı verimli kullanılmasını Ulusal AUS envanter sistemi amaçlayan Akıllı Ulaşım kurulacaktır. Sistemleri (AUS) aygınlaştırMacaktır. Karayolu trafik kazalarından kaynaklı can kayıplarının azaltılması için yol kulfanıcılarının hata yapabileceğini kabul eden ve yol güvenliğini trafik sistemindeki tüm aktörlerin ortak bir sorumluluğu olarak gören “güvenli sistem yaklaşımı” benimsenecektir. (Kalkınma Planı p.614) Tedbir 614.2. Bilgi toplama, İçişleri Bakanlığı (S) 1. Trafik Kazaları Analiz Platformuna değerlendirme, analiz ve veri (TRAKAP) canlı kaza verilerinin, yol dağıtım faaliyetleri geometrisinin ve envanter güçlendirilecek, ortak veri bilgilerinin aktarılması için gerekli tabanları kaza önlemeye modüller hazırlanacaktır. yönelik çalışmalarda 2. Trafik kazalarına ilişkin mevcut kullanılacaktır. veri toplama sisteminin Avrupa Birliği Karayolu Kaza Veritabanına dönüştürülmesini sağlayacak yeni bir veri tabanının kurulması amacıyla çalışma yapılacaktır. 3. Trafik güvenliği konusunda 25 bin öğrenciye farkındalık eğitimi verilecektir. Tedbir 614.3. İşaretleme, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. 34 kaza kara noktası levha ve ışıklarla tüm yol (S) iyileştirilecektir. kullanıcılarının yol kesimlerine 2. 725 km uzunluğunda sarsma ait standartları anlayabileceği bandı yapımı gerçekleştirilecektir. “kendini ifade eden yollar” ile çarpmayı önleyen veya çarpma sonucunda oluşabilecek hasarları en aza indiren “affedici yol kenarları” yaklaşımlarıyla karayolu ağındaki altyapı ve güvenlik standartları yükseltilecektir. Tedbir 614,4. Trafik İçişleri Bakanlığı (S) 1. Jandarma sorumluluk bölgesinde denetimlerinin etkinliğinin 33,7 milyon, polis sorumluluk arlırılmasını sağlamak üzere bölgesinde 40 milyon araç/sürücü kazalardaki şiddet oranını ve denetimi yapılacaktır. kaza Sayısını yükselten trafik 2. Yedi ilde ve yedi koridorda ihlallerinin önlenmesine ve ortalama hız koridoru kurulacaktır. algılanan yakalanma risk 3. Algılanan ve gerçek yakalanma duygusunun güçlendirilmesine riskinin yükseltilmesi amacıyla gece yönelik çalışmalar yapılacaktır. hız denetimleri yapılacaktır. Evrensel hizmet yükümlülüğünün değişen koşullara göre etkin bir şekilde sürdürülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.616) Tedbir 616.1. Evrensel Ulaştırma ve Aliyapı 1. Evrensel posta hizmetinin posta hizmetinin kapsamı ve | Bakanlığı (S) kapsamı ve finansmanına ilişkin finansmanı değişen teknoloji gözden geçirme çalışması ve piyasa koşulları dikkate yapılacaktır. alınarak gözden geçirilecektir. Posta sektörünün gelişen e-ticaret koşullarına uyumu sağlanarak hızlı, kaliteli, güvenilir ve sürdürülebilir hizmet sunulmasına yönelik düzenlemeler yapılacaktır. Kalkınma Planı p.617 Tedbir 617.1. Yeni iş Ulaştırma ve Altyapı 1. Uluslararası alanda sektörü modellerinin getirdiği Bakanlığı (S) mevzuatı güncelleme çalışmaları ihtiyaçlar çerçevesinde takip edilecek ve gerekli mevzuat çalışmaları düzenleme taslakları ürütülecektir. hazırlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri aim 2024(1) | 2025(2)

Hızlı Tren Hat Uzunluğu (Kümülatif) 2251 2607

Karasal Yolcu Taşımacılığında Demiryolunun Payı ize 5,93 Kabotaj Hattında Elleçlenen Yük Milyon Ton Dâhi) Toplam Yolcu Sayısı (Direkt Transit Milyon Kişi 214,1 236,5 2493 Bölünmüş Yol Uzunluğu (Otoyol Dâhil) (Kümülatif) 29373 29 673 30 018 Otoyol Uzunluğu (Kümülatif) km BSK Kaplamalı Yol Ağı (Kümülatif) km Trafik Kazaları Sonucu Hayatını Kaybeden Kişi Kişi Sayısı Lojistik Performans Endeksinde Türkiye'nin Sira Sırası

1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.3.9. Ticaretin ve Tüketicinin Korunmasının Geliştirilmesine Yönelik Hizmetler

a) Mevcut Durum

Covid-19 salgınının toptan ve perakende ticarette oluşturduğu arz-talep dengesizliği tümüyle aşılamadan ortaya çıkan Rusya-Ukrayna savaşı dünya ekonomisini önemli ölçüde etkilemiştir. İki ülkenin gıda, enerji ve gübre gibi temel malların ana tedarikçilerinden olmaları ve birçok ülkenin yaptırımları tedarik zincirinin bozulmasına neden olmuş, özellikle lojistik ve enerji maliyetleri ile temel gıda ve endüstriyel emtia fiyatlarında önemli artışların yaşanmasını beraberinde getirmiş, küresel ticaret hacmi artışı ivmesini kaybetmiştir. Bunun yanı sıra Filistin meselesi de küresel ticareti etkilemiştir. 7 Ekim 2023 tarihinden itibaren İsrail ile Filistin arasındaki gerilim artmış, İsrail'in Filistin üzerindeki saldırıları ve yaptırımları dünya genelinde yankı uyandırmıştır. İsrail'in uygulama ve politikalarını etkilemek amacıyla küresel ölçekte ticari ve sosyal bir boykot hareketi başlatılmıştır. Bu doğrultuda Türkiye, ilk aşamada 54 ürün grubunda yer alan ürünlerin İsrail'e ihracatını kısıtlama kararı almış, daha sonra ihracat ve ithalat işlemlerini tüm ürünleri kapsayacak şekilde durdurmuştur. 2023 yılında ülkemizde GSYH yüzde 5,1 büyürken, toptan ve perakende ticaret yüzde 11,5, konaklama ve yiyecek hizmetleri ise yüzde 4,1 oranında büyümüştür. 2023 yılında toptan ve perakende ticaretin GSYH içindeki payı yüzde 15, konaklama ve yiyecek hizmetleri faaliyetlerinin payı ise yüzde 2,9 olmuştur. 2022 yılında sektörün ülkemizdeki sanayi ve hizmetler sektörleri toplamı içindeki payı girişim sayısına göre yüzde 30,5, ciroya göre yüzde 38,8 olarak gerçekleşmiştir. TABLO TI: 33- Toptan ve Perakende Ticaret Göstergeleri Girişim Sayısı (Bin Adet) Ciro (Milyar TL) Toptan Ticaret 274 281 295 315| 2676 3302 5219 11140 Perakende Ticaret 732 752 B1i5 841 931 1055 1 489 3197 Sanayi ve Hizmetler Toplamı 3228 3304 3578 3 784 8940 10576 16677 36903 Toptan ve Perakende Ticaretin Payı (Yüzde) 31,2 313 31 30,5 40,3 412 40,2 38,8 Kaynak: TÜİK, Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri (Nace Rev. 2) Ticarette verimlilik ve hizmet kalitesinin artırılması yönündeki tüketici baskısı sektörde dönüşümü hızlandırmaktadır. Esnaf ve sanatkâr kesimi yeni iş modellerini takip etmekte, kümelenmeye gitmekte, isim hakkı devri sistemine katılmakta, tüketiciye en yakın konumunu kullanarak satış imkânları elde etmekte, böylece toplamda ağırlığını korumaktadır. Geleneksel toptancılığa duyulan ihtiyacın azalması sonucu toptan ticaretle uğraşan girişimciler yeni iş modellerine yönelmektedir. Haziran 2024 itibarıyla toptan ve perakende ticarette 4,71 milyon, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde 1,87 milyon kişi istihdam edilmektedir. Istihdam içinde, toptan ve perakende ticaretin payı yüzde 14,4, konaklama ve yiyecek hizmetlerinin payı yüzde 5,7'dir. Ticaret alanındaki küçük girişimciler önemli bir istihdam kaynağı oluşturmaktadır. Ancak bu kesimde organize bir tedarik ve dağıtım zinciri oluşturulamadığından rekabet imkanları daralmaktadır. Küçük girişimler elektronik pazar yerlerinde yer alarak tüketiciye erişim imkânlarını iyileştirmeye yönelmektedir. Ocak-Ağustos 2024 döneminde, toptan ve perakende ticaret hizmetlerinde kurulan ve kapanan gerçek kişi ticari işletmelerinin toplam içindeki payı sırasıyla yüzde 30,2 ve yüzde 42,2 olmuştur. 2023 yılının aynı döneminde bu paylar sırasıyla yüzde 33,5 ve yüzde 44,5 olarak gerçekleşmiştir. TABLO II: 34- Toptan ve Perakende Ticarette Kurulan-Kapanan Şirket Sayıları 2020 o 2021 2023 2023(2) 2024(2) Kuru Tüzel Kişi | 36419 48188 (O43466 (o 28512 urulan yapin de Gerçek Kişi 12105 (10827 10559 Oo6558 4440 o 2861 erakende O. Ticaret (1) Kapanan Tüzel Kişi o 4979 Oo 5176 O 7816 Oo 8839 4504 o 6139 Gerçek Kişi 09997 (Oo 9251 O10069 15170 O 7642 o 4610 Toptan ve Kuran TİZ 35 33,7 33,9 32,9 33,3 32,9 Uru Tae el Gerçek Kişi (39 33 389 329 35 302 yapam N Kapanan TüzaAKsi 312 30,1 32,1 32,8 32,6 35,7 çinhdeki Payı “e (Yüzde) Gerçek Kişi o 41,4 43,7 43,5 46,1 44,5 42,2 Kaynak: TOBB, Kurulan/Kapanan Şirket İstatistikleri

(1) Motorlu kara taşıtlarının ve motosikletlerin toptan ve perakende ticareti ile onarımı dâhildir.

(2) Ocak-Ağustos dönemi

Gelişen ekonomiye, şehirleşme ve genç nüfus potansiyeline bağlı olarak ticaret sektörü yerli ve yabancı yatırımcıların ilgisini çekmektedir. 2002-2023 döneminde toptan ve perakende ticaret sektöründe toplam 17,6 milyar dolar, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde 1,8 milyar dolar uluslararası doğrudan yatırım gerçekleştirilmiştir. Özellikle pandemiyle birlikte daha da ön plana çıkan dijital dönüşüm tüm sektörlerde olduğu gibi e-ticaret alanında da hızlı bir büyümeye katkı sağlamaktadır. Mağazalar ve AVM'ler gibi fiziksel satış kanallarında alışveriş trafiği giderek azalırken, e-ticaret hacmi önemli ölçüde artış göstermiş ve toplam ticaret içindeki payını yukarı çekmiştir. 2023 yılında ülkemizde e-ticaret hacmi bir önceki yıla oranla yüzde 115,2 artarak 1,9 trilyon TL olarak gerçekleşmiş ve bu harcamaların yüzde 93,4'ünü yurt içi harcamalar oluşturmuştur. e- Ticaretin genel ticarete oranı 2022 yılında yüzde 18,3 iken 2023 yılında 20,3'e yükselmiştir. Şubat 2023 tarihli depremler e-ticaret harcamalarına da etki ederek, neredeyse sıfır noktasına gelen 11 ilin harcamaları, 21 Mart 2023 itibarıyla yıl ortalamasına ulaşmıştır. Ülkemizde 2022 yılında 548.688 olan e-ticaret faaliyetinde bulunan işletme sayısı 2023 yılı itibarıyla 559.412'ye yükselmiştir. Kendi sitesinden veya mobil uygulamasından e-ticaret faaliyetinde bulunan Elektronik Ticaret Bilgi Sistemine (ETBİS) kayıtlı işletmelerin sayısı 35 binin, ETBİS'e kayıtlı site sayısı ise 40 binin üzerindedir. İnternetten gerçekleşen kartlı ödemeler tutarı 2013 yılında 34,6 milyar TL iken 2023 yılında 2.364,4 milyar TL'ye ulaşmıştır. Ocak-Ağustos 2024 döneminde söz konusu tutar 2./97,6 milyar TL seviyesindedir. 2004 yılında yüzde 0,9 olan internetten alışveriş yapanların oranının 2023 yılı sonuna kadar yüzde 51,7'ye ulaşması beklenmektedir. TABLO TI: 35- İnternetten Yapılan Kartlı Ödeme İşlemleri Yerli ve Yabancı Kartların Yurt İçi Kullanımı (1) 2013 2018 2019 2020 2021 2022 2023 İşlem Adedi (Milyon) 168,0 441 6071 8489 13519 19158 23279 İşlem Tutarı (Milyar TL) 34,6 138,9 190,1 260,44 o 454,5 1027/7 2365,4 Kaynak: Bankalararası Kart Merkezi

(1) Bilet ve poliçe ödemeleri gibi internetten kartla yapılan tüm ödemeler dâhildir. 2023 yılında tüketici hakem heyetlerine yapılan başvuru sayısı 727.630 olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu başvurular 426.347 ile en çok perakende ticaret sektörü kapsamında yapılmış olup bunu 77.780 başvuruyla abonelik hizmetleri sektörü takip etmektedir. 2023 yılında Reklam Kurulunca 520 adet idari para ve durdurma cezası uygulanmıştır. Sağlık sektörü, uygulanan toplam idari para cezası içinde yüzde 38lik paya sahip olup ilk sırada yer almaktadır. Bunu yüzde 22 oranıyla gıda sektörü takip etmektedir. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanunda değişiklik öngören 7511 sayılı Türk Ticaret Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 29 Mayıs 2024 tarihli ve 32560 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Söz konusu Kanunla, Reklam Kuruluna içeriğin çıkarılması ve erişim engeli yetkisi yeniden tanınmış, satıştan kaçınmanın ve satış sonrası hizmetlere ilişkin aykırılıkların idari para cezası tutarları artırılmış ve devre tatil sözleşmelerine getirilen yasaklara ilişkin geçiş hükmüne açıklık getirilmiştir. 14 Aralık 2023 tarihli ve 32399 sayılı Resmi Gazete'de Perakende Ticarette Uygulanacak İlke ve Kurallar Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik yayımlanmıştır. Söz konusu değişiklikle otuz gün içinde bozulabilen tarım ve gıda ürünü tanımlanmış, tedarik zincirinde haksız ticari uygulamalar belirlenmiş, Ticaret Bakanlığına belirli satış yerlerine tıbbi beslenme tedavisi gerektiren hastalıklara yönelik gıda ürünü satış yükümlülüğü getirme yetkisi verilmiş ve birtakım ilave düzenlemelere gidilmiştir. 21 Ağustos 2024 tarihli ve 32639 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Yenilenmiş Ürünlerin Satışı Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik ile yenileme merkezlerine, şubelerinin yanı sıra yetki verecekleri ticari işletmeler aracılığıyla da yenileme yapma imkânı tanınmıştır.

b) Amaç

Ülkemizde yeşil ve dijital dönüşüm çerçevesinde yeni ticaret pazaryeri ve araçlarının güvenli bir şekilde kullanılarak alıcı ve satıcıların etkin bir biçimde buluşturulduğu, fiyatların etkin işleyen sağlıklı piyasa koşullarında belirlendiği, üretici ve tüketici haklarının korunduğu, kalite odaklı, kolay ve düşük işlem maliyetli bir ticaret ortamının sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

az . Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Toptan ve perakende ticaret sektöründe rekabet gücü artırılacak ve piyasa işleyişinde karşılaşılabilecek aksaklıklar üretici ve tüketicilerin faydası gözetilerek giderilecektir. (Kalkınma Planı p.619) Tedbir 619.1. Perakende Ticaret Bakanlığı (5) 1. PERBİS Coğrafi Bilgi Sistemi işletmelerin kuruluşu, faaliyet Modülünde geliştirmeler süreci ve kapanışında gerekli yapılacaktır. başvuru ve diğer işlemlerin 2. PERBİS işletme yaşamsal tek merkezden yapılması ve olaylar modülü çalışmaları sonuçlandırılmasını sağlayacak kapsamında entegrasyonlar Perakende Bilgi Sistemi tamamlanacaktır. (PERBİS) uygulamaya alınacaktır. Tedbir 619.2. Toptan ticareti | Ticaret Bakanlığı (S), Hazine 1. Toptancı hallerine ilişkin geliştirmeyi teminen toptancı | ve Maliye Bakanlığı, Tarnm ve | ikincil mevzuat çalışmaları hallerinin ve benzeri yapıların o! Orman Bakanlığı tamamlanacaktır. modernizasyonunu sağlamak üzere mevzuat çalışmaları tamamlanacak, hallerin ticaretteki payı artırılacaktır. |. Tedbir 619.3. Sebze ve Ticaret Bakanlığı ($) 1. Sebze ve meyve ticaretinde meyve ticaretinde üreticilerin tüm alıcılar için ödeme hak ve menfaatlerinin sürelerinin belirlenmesi korunmasına yönelik yönünde mevzuat çalışmaları düzenlemeler hayata yürütülecektir. geçirilecektir. Tedbir 619.5. Ticari Ticaret Bakanlığı (S), Hazine 1. Elektronik defter sistemi defterlerin elektronik ortamda | ve Maliye Bakanlığı uygulamaya alınacaktır. tutulabilmesine ilişkin mevzuat ve sistem altyapısı oluşturulacaktır. Ticaret Bakanlığı (5), Tarım ve | 1. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Tedbir 619.7. Hal Kayıt Orman Bakanlığı Kayıt Sistemi Mobil Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Uygulaması güncellenecektir. Mobil Uygulaması, kullanıcıların ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde üncellenecektir. Ticaret Bakanlığı (S), Tarım ve | 1. Lisanslı depoculuk Tedbir 619.8. Lisanslı Orman Bakanlığı sisteminin geliştirilmesi ve depoculuk sisteminin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması için tisanslı yaygınlaştırılması için lisanslı depo sayısı ve depolama depo sayısının, depolama kapasitesi artırılacaktır. kapasitesinin ve ürün çeşitliliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. Ticaret Bakanlığı (S) i. Mevzuat çerçevesinde Tedbir 619.13. Haksız ticari uygulamalarla mücadele gerçekleştirilen denetimlerin etkinliğinin artırılmasına etkinleştirilecek, fahiş fiyat artışı ve stokçuluk yapan yönelik mekanizmalar firmalara uygulanan geliştirilerek uygulamaya aptırımlar ağırlaştırılacaktır. konulacaktır. Tedbir 619.15. Nitelikli Ticaret Bakanlığı (5), Milli 1. Mesleki eğitim merkezleri işgücünün sektörü tercih Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve öğrencilerine girişimcilik ve İş etmesi amacıyla sektördeki Teknoloji Bakanlığı kurma eğitimleri verilecektir. meslek algısını güçlendirici alışmalar yapılacaktır. Ticaret Bakanlığı (S) 1. Marka ve TUROUALITYS Tedbir 619.16, Markalaşmanın önemine ilişkin Destek Programı kapsamında farkındalık artırılacak, başta &markalaşmaya yönelik ticaret işletmelerinin alan faaliyetler desteklenecektir. adları olmak üzere markalaşmaya yönelik çalışmalar desteklenecektir. e-Ticarette güvenin artırılması konusunda çalışmalar yürütülecek, özellikle coğrafi ve kültürel olarak yakın ülke ve bölgelerde Türkiye'nin pazar payı artırılacaktır. Kalkınma Planı p.620 Tedbir 620.1. e-Ticaret Ticaret Bakanlığı (5) 1. Sektördeki güncel mevzuatı yeni iş modellerine gelişmelerin takip edilmesi ve uyum sağlayacak şekilde ihtiyaçların belirlenebilmesi güncellenecektir. amacıyla sektörel paydaşlarla toplantılar düzenlenecektir. Tedbir 620.2. Elektronik Ticaret Bakanlığı (5) 1. Seçilen illerde, e-ticaretle ticaret hacminin düşük olduğu ilgili bilgi paylaşımı ve illere yönelik eğitim, tanıtım bilinçlendirme faaliyetleri ve farkındalık faaliyetleri gerçekleştirilecektir. ürütüleceklir. Tedbir 620.3. e-İhracatın Ticaret Bakanlığı (S) 1. Şirketlerin, pazaryerlerinin, artırılması amacıyla Türkiye e- e-ihracat konsorsiyumlarının İhracat Platformu ve e-İhracat ve perakende e-ticaret Konsorsiyumları hayata sitelerinin yurt dışı pazarlarda geçirilecek, şirketlerin, ve pazaryerlerinde satış pazaryerlerinin ve perakende yapabilmeleri e-ticaret sitelerinin yurt dışı desteklenecektir. pazarlarda ve pazaryerlerinde satış yapabilmeleri desteklenecektir. Tedbir 620.4. e-İhracatın Ticaret Bakanlığı (S) 1. e-Kolay İhracat artırılması amacıyla yakın Platformuna yönelik coğrafyada hedef bölgeler ve bilgilendirme faaliyetleri sektörler belirlenerek ürün gerçekleştirilecektir. bazlı üretim ve ticareti ortaya koyan saha araştırmaları ve ihtiyaç analizleri gerçekleşürilecektir. Tedbir 620.7. Elektronik Ticaret Bakanlığı (S) 1, Elektronik Ticaret Bilgi Ticaret Bilgi Sistemi, Sisteminin (ETBİS) kullanıcı işletmelerin ve tüketicilerin dostu olmasına yönelik ihtiyaçlarını karşılayacak ve çalışmalar yürütülecektir. yurt dışı pazarları da içerecek 2. Yurt dışı pazar örnekleri şekilde ürün bazlı ayrıntılı N Men N incelenerek ihracat potansiyeli verilerle geliştirilecektir. p y yüksek ürünlerin tespitine yönelik rapor hazırlanacaktır. Tedbir 620.8. Elektronik Ticaret Bakanlığı (S) 1. Haksız ticari uygulamalara ticarette haksız ticari karşı kapsamlı ve etkin uygulamalara yönelik denetim denetim faaliyetleri ve inceleme faaliyetleri yürütülecektir. yürütülecektir. Tüketicinin korunmasıyla ilgili mevzuat gözden geçirilecek, hassas tüketici gruplarına özel önlemler getirilecek ve uygulamalar iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.621 Tedbir 621.1. Tüketicinin Ticaret Bakanlığı (S) 1. Tüketici hukukunun korunmasına ilişkin mevzuat dinamik yapısı göz önünde güncel gelişmelere uygun bulundurularak ihtiyaç olarak gözden geçirilecektir. duyulan yasal düzenlemelerin tespitine yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 621.4. “Dijital Ticaret Bakanlığı (S) 1. Dijital Tüketicinin Tüketicinin Korunması” Korunması kapsamında yaklaşımıyla dijital mecralarda mevzuat değişikliğine yer alan reklamlar başta gidilecekür. olmak üzere tüketiciyi aldatıcı, 2. Sektör farkındalığını yanıltıcı uygulamalara karşı artırmaya yönelik toplantılar çalışmalar yürütülecektir. ile tüketici bilincini artırmaya yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir. Tedbir 621.5. Tüketici Ticaret Bakanlığı (S) 1. Tüketici hakem heyetleri 81 hakem heyetlerinin 81 il il merkezinde olacak şekilde merkezinde olacak şekilde yeniden yapılandırılacaktır. yeniden yapılandırılması 2. Tüketici hakem heyetlerinin sağlanacak, kurumsal ve kurumsal kapasitesini artırıcı beşeri kapasiteleri çalışmalar gerçekleştirilecektir. geliştirilecektir. Tedbir 621.6. Tüketici Ticaret Bakanlığı (5) 1. Tüketici Şikâyet uyuşmazlıklarının elektronik Platformunun sistem altyapısı ortam üzerinden çözülebilmesi kurulacaktır. amacıyla Tüketici Şikâyet Platformu oluşturulacaktır. Tedbir 621.9. Tüketici Bilgi Ticaret Bakanlığı (5) 1. Tüketici Bilgi Sisteminde Sisteminde yenilik ve (TÜBİS) faaliyetlerinin daha iyileştirme çalışmaları hızlı, kolay ve etkin yürütülecektir. yürütülmesi sağlanacaktır. Tedbir 621.10. Çocuklar ve | Ticaret Bakanlığı (5), Aile ve 1. Hassas tüketici gruplarına yaşlılar öncelikli olmak üzere Sosyal Hizmetler Bakanlığı, yönelik belirlenen yol haritası hassas tüketici gruplarına özel | Sağlık Bakanlığı doğrultusunda ilgili mevzuat önlemier alınacaktır. çalışmasında hassas tüketicilerin ihtiyaçları göz önünde bulundurulacaktır.

d) Hedefler

2023 | 2024(1

Lisanslı Depo Sayısı

İnternet Üzerinden Alışveriş Yapanların Oranı

(Yüzde) (3)

Tüketici Ürünlerindeki Güvensizlik Oranı (Yüzde)

e-İhracatın İhracattaki Payı (Yüzde)

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) İnternet kullanan bireylerin kişiset kullanım amacıyla internet üzerinden mal veya hizmet siparişi verme ya da satın alma oranıdır. 2.2.3.10. Gümrük Hizmetleri

a) Mevcut Durum

İhracatın artırılması, toplum ve çevrenin korunması, kaçakçılıkla etkin mücadele edilmesi hedefleri çerçevesinde uluslararası standartlara uyumlu gümrük politikaları uygulanmaya devam edilmiştir. Şeffaflığın artırılması, bürokrasinin ve maliyetlerin azaltılması konusunda çalışmalar yürütülmüş ve sektörün ihtiyaçlarına uygun çözümler geliştirilmeye çalışılmıştır. Güvenilir firmalara gümrük işlemlerinde kolaylık sağlayan ve 2013 yılında uygulamaya konulan Yetkilendirilmiş Yükümlü uygulaması kapsamında yetki verilen firma sayısı 15 Ekim 2024 tarihi itibarıyla 744'e ulaşmıştır. Gümrük hizmetlerinin kolaylaştırılması kapsamında aynı tarih itibarıyla ithalatta yerinde gümrükleme yetkisine sahip firma sayısı 17, ihracatta yerinde gümrükleme yetkisine sahip firma sayısı 64 olmuştur. Ayrıca 68 firma izinli gönderici, 20 firma izinli alıcı yetkisine sahiptir. 15 Ekim 2024 tarihi itibarıyla gümrük müşaviri sayısı 3.584, gümrük müşavir yardımcısı sayısı 11.223 ve yetkilendirilmiş gümrük müşaviri sayısı 407'ye yükselmiştir. Kaçakçılıkla mücadele çalışmaları kapsamında 2023 yılında ele geçirilen kaçak eşyanın toplam piyasa değeri bir önceki yıla kıyasla yüzde 93 artarak 23 milyar 74 milyon TL'ye ulaşmıştır. 2024 yılı Ağustos sonu itibarıyla yakalama değeri bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 164'lük artış göstererek 28 milyar 332 milyon 807 bin TL'ye ulaşmıştır. Fikri ve sınai mülkiyet haklarının gümrüklerde korunması için yapılan başvuru sayısı 2023 yılında 2.869 iken, 2024 yılı Ocak-Eylül döneminde 2.215 olarak gerçekleşmiştir. Kara Kapıları Taşıt Takip Programından alinan verilere göre, 2023 yılında kara sınır kapılarında toplam 10.081.658 araç giriş-çıkışı kaydedilirken, Eylül 2024'e kadar olan sürede toplam 7.906.614 araç giriş-çıkışı gerçekleşmiştir. 2023 yılı kara gümrük kapılarında giriş çıkış yapan yolcu sayısı 32.400.567 kişiyken, 2024 yılı Ocak-Eylül döneminde bu sayı 25.772.964 kişi olmuştur. 2024 yılı verilerine göre en çok yolcunun geçiş yaptığı sınır kapısı 6.517.292 kişiyle Kapıkule Sınır Kapısı olmuştur. Gümrük idarelerinde sürdürülen modernizasyon ve yapım işlerinin tamamlanarak yeni gümrük tesislerinin hizmete açılması önemini muhafaza etmektedir. Türkiye'de 19 Gümrük ve Dış Ticaret Bölge Müdürlüğü faaliyet göstermekte ve bunlara bağlı 157'si faal, 16'sı faal olmayan toplam 173 Gümrük Müdürlüğü bulunmaktadır. Günümüzün değişen şartlarına uyum sağlanması amacıyla gerekli görülen hizmet binalarında ve gümrük kapılarında modernizasyon çalışmaları sürdürülmektedir. Bunun yanı sıra yapımı devam eden gümrük hizmet binaları ve gümrük kapılarıyla güvenli ticaret, işlem sürelerinin kısaltılması, kaçakçılığın önlenmesi gibi konularda iyileşme sağlanması ve gümrük sürecinin etkinliğe kavuşturulması amaçlanmaktadır. Bu kapsamda, Ceylanpınar Gümrük Kapısının inşaat çalışmaları 2024 yılının ilk yarısında tamamlanmıştır. Gürbulak Gümrük Kapısının inşaat çalışmalarının ise 2025 yılında tamamlanması hedeflenmektedir. Diğer yandan, Şubat 2023 tarihli depremler sonrasında deprem tehlikesi bulunan illerdeki yapım projelerine ağırlık verilmesi kararlaştırılmış olup söz konusu illerdeki projeler devam etmektedir. Türkiye'nin de taraf olduğu Ortak Transit Sözleşmesi kapsamında transit eşyasının işlemlerinin hızlandırılarak basitleştirilmesini ve ticaret erbabının zaman kaybetmesini önleyerek maliyetlerin azaltılmasını sağlamak amacıyla oluşturulan Ortak Transit Rejimi çerçevesinde Türkiye'den Avrupa Birliğine, karayoluyla Muratbey Gümrük Müdürlüğünden yapılan ihracat taşımalarının 2023 yılı sonu itibarıyla yüzde 26'sı izinli gönderici tesislerinden gerçekleştirilmiş olup 2024 Ağustos sonu itibarıyla bu oran yüzde 33,2'ye ulaşmıştır. Kaçakçılıkla mücadelede ihtiyaç duyulan yeni nesil teknolojilerin yerli ve milli imkânlarla üretilmesini sağlayıp sanayi üretiminde katma değerin artırılması, dışa bağımlılığın azaltılması ve yasadışı ticaretin önlenmesi amacıyla başlatılan ve “fiziki müdahalesiz kontrol teknolojileri” olarak adlandırılan Milli Araç ve Konteyner Tarama (MİLTAR) projesinin üçüncü faz çalışmalarına MİLTAR 3 adıyla devam edilmektedir. Sistemlerin yerli olarak tedarikine devam edilmekte olup ürün çeşitliliğine gidilerek MİLTAR projesi kapsamında üretilen ve “hayalet” adı verilen bir adet Geri Yansıma Teknolojili Araç ve Konteyner Tarama Sistemi Habur Gümrük Kapısında 15 Ağustos 2024 tarihinde faaliyete geçmiştir. Kaçakçılıkla etkin mücadeleyi sağlayacak teknik cihaz ve sistemlerin tüm sahalarda yaygınlaştırılmasına 2024 yılında da devam edilmiştir. Bu kapsamda, Akçakale ve Karkamış Gümrük Kapılarında bulunan güvenlik kamera sistemlerinin yenilenmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. 21 kara gümrük kapısında bulunan ve garantisi biten Plaka Tanıma Sistemlerinin bakım onarım ihalesi 2024 yılında yapılmıştır. Yıl sonuna kadar ilgili sahalarda plaka tanıma sistemlerinin yeni yazılım üzerinden hizmet vermesi planlanmaktadır. Halen tüm gümrük saha ve limanlarında kullanılan Araç Takip Sistemi projesinin devamı olarak, Transit Rejim Hükümleri kapsamında taşımacılık yapan araçlardaki eşyanın rejim hükümlerine aykırı olarak yurt içinde bırakılmasını veya eşyanın değiştirilmesine engel olmak amacıyla riskli durumların izlenmesini sağlayacak 425 adet Kapan Takip Sisteminin (Gümrüklü Eşya ve Nesne Takip Sistemi) alımı tamamlanmıştır. Gümrük idarelerinin denetim, kontrol, yetki ve sorumluluğunda bulunan; kara, hava ve deniz sınır kapılarında kaçakçılık risklerinin bertaraf edilmesi, karasularındaki caydırıcılığı ve etkin denetimi sağlamak amacıyla Gümrük Muhafaza Devriye Botlarının Temini projesi kapsamında 2024 yılının ilk yarısında temin edilen beş botla envanterdeki toplam bot sayısı 27'ye yükseltilmiştir. Havayolu işlem süreçlerinin sadeleştirilmesi, şeffaf bir şekilde takip edilebilmesi, işlem süreçlerinin kısaltılması ve maliyetlerin azaltılması hedefi doğrultusunda başlatılmış olan Havayolu İşlemlerinin Dijitalleştirilmesi projesi yazılım çalışmaları tamamlanmış olup projenin ilk adımı olarak Hava Yolu Beyan Formunun elektronik ortamda verilmesini sağlayan Hava Yolu Gümrük Beyan Sistemi pilot uygulaması 25 Ocak 2024 tarihinde Ankara Esenboğa Gümrük Müdürlüğünde gerçekleştirilmiştir. Serbest bölgelerde gerçekleştirilen faaliyetlerin elektronik ortama aktarılması, kolay ve hızlı bir şekilde raporlama yapılabilmesi, veri tabanı oluşturulması, takip edilebilmesi ve ilgili tüm kurum ve kuruluşlar arasındaki bilgi paylaşımının internet tabanlı bir program üzerinden gerçekleştirilmesine devam edilmesi kapsamında Serbest Bölgeler Bilgisayar Uygulama Projesinin yeniden yazılmasına yönelik çalışmalara başlanmıştır. İthalat denetimleri, Dış Ticarette Risk Esaslı Kontrol Sistemi (TAREKS) üzerinden elektronik ortamda risk esaslı olarak gerçekleştirilmektedir. TAREKS sayesinde denetimlerin etkin ve verimli şekilde gerçekleştirilmesi sağlanmakta ve işlemler 7/24 çevrimiçi takip edilebilmektedir. TAREKS'in yapay zekâ destekli yeni risk analizi odağında yenilenerek daha etkin bir ürün güvenliği denetimi sağlanmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Gümrükte Kullanılan Belgelerin Dijitale Dönüşümü projesiyle ihracat ve antrepo işlemlerinde hayata geçirilen Kağıtsız Gümrük Uygulamasının kapsamının genişletilerek ithalat işlemlerinde de kullanılmasına yönelik çalışmalar yürütülmekte olup 27 Aralık 2023 tarihi itibarıyla Esenboğa Gümrük Müdürlüğünde AB'den gelen belirli bir grup eşya için pilot uygulamaya başlanmıştır.

b) Amaç

Uluslararası standartlar ve yükümlülüklerimiz doğrultusunda (şeffaflığı ove öngörülebilirliği esas alarak ticareti kolaylaştırmak ve kaçakçılıkla etkin mücadele etmek temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek, gümrük alanında ikili, bölgesel ve çok taraflı ticari ve ekonomik itişkileri ve iş birlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p. Tedbir 623.1. Ülkemizde ve (| Ticaret Bakanlığı (S), 1. Gümrük Birliği'nin güncellenmesi dünya ticaretinde yaşanan Dışişleri Bakanlığı hedefiyle ülkemizle AB arasında ekonomik gelişmeler göz ekonomik ve ticari ilişkilerin önünde bulundurularak Gümrük geliştirilmesine yönelik kurulan yakın Birliği'nin güncellenmesine diyalog çerçevesinde, AB kurumları ilişkin çalışmalar yürütülecektir. ve üye ülkeler nezdinde ticari sorunların ele alınması ve yeni alanlarda işbirliğinin derinleştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir. Farklı kurumlarca yapılan kontrol, izin ve onay süreçleri basitleştirilecek ve bu süreçlerde aranan belgeler azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p.624) Tedbir 624.2. Dış ticaret Ticaret Bakanlığı (S) 1. Gümrük işlemleri ve mevzuatı işlemlerinde blok zincir ve konusunda yapay zekâ otomatik karakter tanıma (OCR) teknolojileriyle desteklenen, dijital gibi yenilikçi teknolojiler bir panel oluşturulmasına yönelik kullanılarak kâğıtsız ortamda çalışmalar yürütülecektir. gümrük uygulamaları 2. Bilgisayarlı Gümrük Etkinlikleri yaygınlaştırılacaktır. (BİLGE) Sisteminde blokzincir (İhracat Zinciri) kullanımına ilişkin çalışmalar yürütülecektir. 3. İthalatta kâğıtsız gümrük uygulamalarına geçiş için gerekli teknik çalışmalara devam edilecektir. 4. Gümrük müdürlüklerince yürütülen beyanname kontrol süreçlerinin iyileştirilmesi ve eşyanın tarife, kıymet ve vergilendirilmesine yönelik olarak idarece yapılan tespitlerdeki doğruluk oranının artırılması amacıyla yapay zekâ destekli bir sistem geliştirilmesine yönelik çalışma yapılacaktır. Tedbir 624.4. Dış ticaret Ticaret Bakanlığı (S), İlgili | 1. Tek Pencere Sistemine entegre işlemlerinde sorumlu olan Kamu Kurum ve kurum/kuruluşlar ile belge sayılarının kurumların veri paylaşımı Kuruluşları artırılmasına yönelik çalışmalara yapması sağlanarak mükerrer devam edilecektir. veri girişleri önlenecektir. 2. Demiryolu Tek Pencere Sisteminin hayata geçirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 624.5. Gümrük Ticaret Bakanlığı (S) İ 1. Gürbulak Gümrük Kapısında kapılarında yaşanan bekleme yürütülen inşaat çalışmaları nedeniyle artan maliyetlerin tamamlanacaktır. düşürülmesi için beklemeye 2. Gümrük kapılarında görev ve sebep olan mevzuat ve altyapı sorumluluğu olan bakanlıkların 7/24 unsurları iyileştirilecektir. çalışma sistemine uyumu takip edilecektir. Gümrük hizmetleri yeşil ve dijital dönüşümle uygun bir yapıya kavuşturulacaktır, (Kalkınma Planı p.626) Tedbir 626.1. Geleneksel dış | Ticaret Bakanlığı (S) 1. Hem küresel e-ticaret pazarında ticaret modelleriyle kurgulanan kendi ihracatçımıza rekabet gücü dış ticaret ve gümrük mevzuatı sağlamak hem de İstanbul'u ikiz dönüşüme uyum uluslararası kargo aktarma merkezi doğrultusunda e-ihracatın yapmak amacıyla ülkemizde Sipariş gereklilikleri de dikkate alınarak Karşılama Merkezleri kurulmasına revize edilecektir. yönelik mevzuat ve bilgi teknolojileri altyapısı oluşturulacaktır. 2. Karşı ülke gümrük uygulamalarına ilişkin güncel bilgiler, Ticaret Bakanlığına ait internet sitesi üzerinden ihracatçılara sunulacaktır. Tedbir 626.2. İhracatçıların e- Ticaret Bakanlığı (S) 1. İlk fazı hayata geçirilen e-Kolay ihracat adımlarını öğrenebileceği İhracat Platformuna yönelik olarak yapay zekâ destekli eğitim vatandaşlar bilgilendirilecek ve platformları ile ihracatçıların Platformun geniş kitlelerce kullanımı küresel alıcılara ulaşılabilir kılacak sağlanacaktır. ve dijital altyapılarını destekleyecek yeni nesil milli bir firmadan firmaya iş platformu hayata geçirilecektir. Gümrük işlemlerinde etkinlik ve verimliliğin artırılması amacıyla bilgi ve iletişim teknolojilerinden azami ölçüde yararlanılacak ve altyapı ihtiyacı karşılanacaktır. (Kalkınma Planı p.628) Ticaret Bakanlığı (5), İlgili Tedbir 628.2. İhracat 1. Ihracat işlemleriyle ilgili tüm gümrük işlemlerinde blokzincir Kamu Kurum ve Kuruluşları ve lojistik süreçlerinin blokzincir teknolojisinin kullanılmasına ilişkin altyapısı kullanılarak süreçteki tüm yürütülen çalışmaların Bilgisayarlı paydaşlarca elektronik ortamda tek bir Gümrük Etkinlikleri (BİLGE) ekrandan yürütülebilmesi ve izlenebilmesini sağlayacak İhracat Sistemini de kapsayacak şekilde geliştirilmesi sağlanacaktır. Zinciri Projesinin hayata geçirilmesine ilişkin çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 628.3. Eşya, taşıt ve Ticaret Bakanlığı (S) 1. Eşya ve taştt işlemlerine ilişkin risk yolcu kontrollerinde ileri bazlı gümrük kontrollerinde makine teknolojiye sahip sistemler ve öğrenmesi ve yapay zekâ algoritmaları uygulamalar yaygınlaştırılarak aracılığıyla veri madenciliği sistemi yazılımlar geliştirilecektir. kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalara devam edilecektir. Ticaret Bakanlığı (S), İlgili Tedbir 628.4. Yetkilendirilmiş 1. Yetkilendirilmiş yükümlü uygulamasının gümrükte ilgili diğer Yükümlü Statüsü sahibi firmalara Kamu Kurum ve Kuruluşlar ilave kolaylıklar sağlanarak kamu kurum ve kuruluşlarının ihracatta yerinde gümrükleme mevzuatında da yer alabilmesine izninin yaygınlaştırılmasına yönelik yönelik çalışmalar yapılacaktır. çalışmalar yürütülecektir. Uluslararası yükümlülüklerimizle uyumlu şekilde e-ihracatın artırılmasına yönelik düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.630) Tedbir 630.1. e-İhracat süreci | | Ticaret Bakanlığı (5) 1. Basitleştirilmiş gümrük beyanı başta olmak üzere basitleştirilmiş sürecinde karekod uygulamasıyla ilgili gümrük beyanı süreci OR kodu çalışmalar yürütülecektir. uygulamalarıyla ele alınacaktır. Tedbir 630.2. e-İhracata ilişkin Ticaret Bakanlığı (5), 1. Yurtdışı Lojistik Dağıtım Ağları lojistik ağın etkin ve verimli bir (YLDA) desteklenmeye devam Ulaştırma ve Altyapı şekilde kurulması sağlanacaktır. Bakanlığı edilecek, yeni projelerin destek kapsamına dâhil edilmesi sağlanacaktır. 2. YLDA desteği kapsamında e-ihracat ağına dâhil ihracatçıların lojistik maliyetlerinin ve uçtan uca teslimat sürelerinin en aza indirilmesi sağlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2023 2024(1) | 2025(2)

Toplam YYS Sahibi Firma Sayısı Adet 690 700 725

İhracatta Yükün Deniz Limanlarında Gümrük

Gün 1,69 1,95 2,0

Gözetiminde Ortalama Bekleme Süresi

İhracatta Yükün Kara Kapılarında Gümrük

Saat 3,98 4,0 3,9

Gözetiminde Ortalama Bekleme Süresi

İlk 4 Saatte Gümrüklemesi Tamamlanan

İhracat Beyannamesi Oranı 63,0

Kaynak: Ticaret Bakanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.3.11. İnşaat, Mühendislik-Mimarlık, Teknik Müşavirlik ve Müteahhitlik Hizmetleri

a) Mevcut Durum

Kentsel dönüşüm faaliyetlerinin ve Şubat 2023 tarihli depremler sonrasında deprem bölgesindeki yeniden imar çalışmalarının etkisiyle inşaat sektörü 2024 yılı ikinci çeyrekte yüzde 6,5 büyümüştür. Depremlerden sonra sektörde yaşanan büyümenin Kamuda Tasarruf Tedbirleri kapsamında kamu inşaat yatırımlarının yavaşlatılması nedeniyle durağan bir seyir izleyeceği tahmin edilmektedir. İnşaat sektöründe yeni iş siparişleri endeksi Haziran ve Temmuz aylarında sınırlı ölçüde gerilemiş, Ağustos ayında ise bir önceki aya göre yüzde 1,2 artış göstermiştir. İnşaat Sektörü Güven Endeksinde 2024 yılı Haziran ve Temmuz aylarında görülen gerileme Ağustos ayında durmuş ve bir önceki aya göre yüzde 1,1 artış göstermiştir. OECD tarafından küresel çelik piyasasına yönelik 2024 yılı ikinci çeyrek için yayımlanan rapora göre 2024 yılı Şubat ayı itibarıyla bir önceki yılın Haziran ayına göre dolar bazında çelik fiyatları sabit kalmış, inşaat demiri fiyatlarında ise yüzde 3 artış gerçekleşmiştir. İnşaat demiri ve çelik fiyatlarında Ocak 2008'den Şubat 2024'e kadarki dönemde sırasıyla dolar bazında yüzde 7 ve yüzde 8 artış gerçekleşmiştir. Söz konusu rapora göre ayrıca 2024 yılı Şubat ayı itibarıyla bir önceki yılın Haziran ayına göre demir cevheri fiyatı yüzde 8,5, hurda fiyatı yüzde 10 artmıştır. Dünya genelinde artan kaynak maliyetleri inşaat sektörünü de etkilemiş ve ülkemizdeki malzeme fiyatlarına önemli ölçüde yansımıştır. Malzeme fiyatlarındaki ve işgücü maliyetlerindeki artışlar yeni konut fiyatları başta olmak üzere inşaat sektöründeki genel fiyat artışına neden olan etkenler arasındadır. TÜİK tarafından yayımlanan inşaat maliyet endeksi, Temmuz 2024'te bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 46,4 artarken malzeme endeksi yüzde 41, işçilik endeksi yüzde 58,4 artmıştır. Kamu altyapı projelerinden oluşan bina dışı yapıların inşaat maliyet endeksinde de bir önceki yılın aynı ayına kıyasla yüzde 45 artış meydana gelmiştir. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca Mimarlık ve Mühendislik Hizmet Bedellerinin Hesabında Kullanacak 2024 Yılı Yapı Yaklaşık Birim Maliyetleri Hakkında Tebliğ 20 Şubat 2024 tarihinde yayımlanmıştır. Bir önceki yılın Ağustos ayında yayımlanan tebliğde yer alan birim maliyetlere göre tüm inşaat gruplarının birim maliyetlerinde yaklaşık yüzde 30'un üzerinde artış gerçekleşmiştir. TABLO 11: 36- İnşaat Sektöründeki Gelişmeler (Yüzde 2021 2022 2023 2024 İnşaat Sektörü GSYH Payı (Cari Fiyatlarla) 5,i 4,9 5,6 6,2(1) İnşaat Sektörü Büyüme Hızı (2009 Sabit Fiyatlarıyla) -0,6 -7,1 7,8 11,1(2) Kaynak: TÜİK

(4) Ocak-Mart Dönemi

(2) Bir önceki yılın Ocak-Mart dönemine göre

2021 ve 2022 yıllarında negatif büyüme hızıyla seyreden sektörde, 2023 yılında yüzde 7,8'lik büyümeyle daralma eğilimi sona ermiştir. Sektörün GSYH içindeki payı ise 2024 yılının ilk çeyreğinde yüzde 6,2 olarak gerçekleşmiştir. TABLO II: 37- İnşaat Sektörü İstihdamı 2021 2022 2023 2023(1) 2024(1) İstihdam (8in Kişi) 1760 1842 2 000 1959 2 162 İstihdam Payı (Yüzde) 6,1 6 64 63 6,7 Kaynak: TÜİK

(1) Ocak-Haziran dönemi ortalama değerleri esas alınmıştır. Türkiye'nin önemli istihdam kaynaklarından biri olan inşaat sektörünün istihdamında ve toplam istihdam içindeki payında Ocak-Haziran 2024 döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre artış meydana gelmiştir. 2024 yılı ikinci çeyreğinde yapı kullanma izin belgesi verilen bina sayısı bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 14,7, daire sayısı yüzde 23,5 ve toplam metrekare büyüklüğü yüzde 14,7 azalmıştır. Yapı kullanma izni verilen iki ve daha fazla daireli ikamet amaçlı binalar ile toptan ve perakende ticaret binalarının toplam metrekare büyüklüğü, Ocak- Haziran 2024 döneminde önceki yılın aynı dönemine göre sırasıyla yaklaşık yüzde 6,9 ve yüzde 58,4 artmıştır. TABLO II: 38- Metrekare Büyüklüğüne Göre Yapı Kullanma İzin Belgesi Alan Binaların Dağılımı 2021 2022 2023 2023(1) 2024(1) Bir Daireli İkamet Amaçlı Binalar 4999 6791 6 591 2870 3 697 n Ma Daha Fazla Daireli İkamet Amaçlı 94208 95265 78702 34423 36811 Toptan ve Perakende Ticaret Binaları 6 009 3721 3022 1281 2030 Kamu Eğlence, Hastane, Eğitim veya Bakım Binaları 5123 5 465 4 060 1222 3 447 Sanayi Binaları ve Depolar 6 603 5 904 6 357 2955 3 498 Kaynak; TÜİK

(1) Ocak-Haziran dönemi değerleri esas alınmıştır.

2024 yılında inşaat sektöründe sürdürülebilir ve çevre dostu inşaat sektörü hedefi doğrultusunda karbon-nötr beton kullanımı, üç boyutlu yazıcılarla yapım, !si yalıtımı ve enerji verimliliği sağlayan akıllı malzemeler ile geri dönüştürülmüş malzeme kullanımı, prefabrik yapılar gibi eğilimlerin artarak devam etmesi beklenmektedir. Kamu ihale, alım ve sözleşme süreçlerinde Elektronik Kamu Alımları Platformu üzerinden yürütülecek iş ve işlemleri düzenleyen Kamu Alımlarının Elektronik Ortamda Yapılması Yönetmeliği ile eki Elektronik Ortamda Yapılan İhalelerde Uygulanacak Tip İdari Şartname ve buna bağlı diğer düzenlemeler 15 Ocak 2025 tarihinde yürürlüğe girmek üzere 18 Mayıs 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Ayrıca kamu ihale mevzuatında değişiklik yapan 10 yönetmelik ve iki tebliğ de aynı tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Şubat 2023 tarihli depremlerden etkilenen yerlerde ağır ve orta hasarlı yapıların yerinde yeniden yapımına yönelik iş ve işlemlerde kullanılmak üzere hak sahiplerine verilecek nakdi veya ayni hibe ile yapım kredisine ilişkin usul ve esasları belirlemek üzere 7700 sayılı ve 5 Ekim 2023 tarihli Cumnurbaşkanı Kararı yürürlüğe girmiştir. 1 Ocak 2025 tarihinden itibaren geçerli olacak Ahşap Binalar Tasarım, Hesap ve Yapım Esaslarına Dair Yönetmelik 24 Mart 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Yönetmelikle taşıyıcı ahşap yapı elemanlarının ve yapı sistemlerinin kullanım amaçlarına uygun olarak, yeterli bir güvenlikle tasarımına ve yapımına ilişkin yöntem, kural ve koşullara dair usul ve esaslar düzenlenmiştir. Ticaret Bakanlığı verilerine göre yurt dışı müteahhitlik firmaları 1972 yılından Eylül 2024 sonuna kadar 137 ülkede 515,8 milyar dolar değerinde 12.297 proje üstlenmiştir. TABLO 11: 39- Yurt Dışı Müteahhitlik Firmalarının En Çok Proje Yaptığı Ülkeler N 2023 N 1972-2024 Ağustos Ülke (Milyon Dolar) Ülke (Mityon Dolar) N

(0) (Yüzde Pay)

(Yüzde Pay)

Kaynak: Ticaret Bakanlığı

(1) Projelerin Toplam Bedeli

1972'den bugüne kadar proje yapılan ülkelere bakıldığında Rusya-Ukrayna savaşının olumsuz etkilerine rağmen Rusya'nın ilk sıradaki konumunu koruduğu görülmektedir. Firmaların en çok proje gerçekleştirdiği ülkeler Bağımsız Devletler Topluluğu, Orta Doğu ve Afrika ülkeleridir. 2024 yılı Ocak-Eylül döneminde Türk inşaat firmaları yurt dışında 11,8 milyar dolar tutarında proje üstlenmiştir. TABLO TI: 40- Yurt Dışı Müteahhitlik Firmaları Tarafından Üstlenilen Projelerin Sektörel Dağılımı 2023 1972-2024 Ağustos Sektörler (Milyon Dolar) (O (Yüzde | Sektörler (Milyon Dolar) (Yüzde

(0) Pay) (0) Pay)

Karayolu/Tünel/Köprü 5 528 19,7 Karayolu/Tünel/Köprü o 71440 13,9 Enerji Santrali 4315 15,4 Konut 71037 13,8 Konut 2861 10,2 Enerji Santrali 44201 8,6 Havalimanı 2 684 9,5 Ticaret Merkezi 36 494 7, Demiryolu 2243 8,0 Havalimanı 33 740 6,5 Kaynak: Ticaret Bakanlığı

1) Projelerin Toplam Bedeli

Yurt dışı müteahhitlik firmalarının üstlendiği projelerin dağılımına bakıldığında 1972'den 2024 Eylül ayı sonuna kadar ilk sırayı yüzde 13,9'luk payla karayolu/tünel/köprü projelerinin aldığı görülmektedir. 2023 yılında karayolu/tünel/köprünün ilk sırayı alması ve enerji santrali, havalimanı, demiryolu gibi sektörlerin yüksek payı firmaların katma değeri yüksek altyapı projelerinde önemli oranda yer aldığını göstermektedir.

b) Amaç

Net sıfır karbon hedefi doğrultusunda yenilenebilir kaynakları kullanan, sürdürülebilir ve güvenli yapılı çevre oluşturmak; güçlü ve entegre tedarik zincirlerine sahip, düşük karbonlu yapı malzemelerini rekabetçi maliyetlerle üretebilen, teknolojik kabiliyeti yüksek bir inşaat sektörü oluşturmak ve ülkemizi yurt dışında küresel bir marka haline getirmek temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika /Tedbir Sorumlu /İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler İnşaat sektörünün yeşil dönüşümü sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.633) Tedbir 633.2. Gömülü karbon (| Çevre, Şehircilik ve 1. Binaların yapım, kullanım ve miktarı ve karbon ayak izi İklim Değişikliği yıkım süreçlerini içeren ulusal azaltılmış, sürdürülebilir inşaat Bakanlığı (S) düzeyde Yaşam Döngüsü malzemesi üretimi ve kullanımı Değerlendirme (YDD) yöntemi yaygınlaştırılacaktır. altyapısı oluşturulacaktır. Tedbir 633.4. Geri Çevre, Şehircilik ve 1. Yapı Malzemeleri Tüzüğü AB dönüştürülebilir yapı malzemesi | İklim Değişikliği mevzuatıyla uyumlaştırılacaktır. ve çevreye duyarlı inşaat Bakanlığı (S) 2. İl müdürlüklerinin bünyesinde teknolojilerinin kullanılmasını bulunan yapı malzemeleri özendirmek ve yaygınlaştırmak laboratuvarlarının altyapısı amacıyla düzenlemeler güçlendirilecektir. yapılacaktır. Tedbir 633.9. Neredeyse Sifir (o | Çevre, Şehircilik ve 1. Neredeyse Sıfır Enerjili Bina Enerjili Bina (nSEB) kriterleri İklim Değişikliği (nSEB) kriterlerini sağlayan binalar iyileştirilecek ve geliştirilecektir. | Bakanlığı (5) incelenerek asgari yenilenebilir enerji kullanım oranı şartının uygulanacağı bina m sınırının kademeli olarak artırılması yönünde çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 633.10. nSEB Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Binalarda Enerji Performansı uygulamaları hakkında toplumsal Değişikliği Bakanlığı (5) Yönetmeliği ve nSEB uygulamaları farkındalık oluşturulacaktır. hakkında ilgili kurumlara, uygulayıcılara ve sektöre yönelik eğitim ve seminer gibi faaliyetler düzenlenecektir. Tedbir 633.11. Yeşil binalar ile Çevre, Şehircilik ve İklim 1. 2026 yılından sonra inşa edilecek yeşil yerleşmelerin Değişikliği Bakanlığı (S) olan toplam inşaat alanı 10 bin sertifikalandırılmasına yönelik m2'nin üzerindeki yeni kamu Ulusal Yeşil Sertifika Sistemi binalarının yeşil bina sertifikalı yaygınlaştırılacaktır. olması yönünde mevzuat geliştirilecektir. 2. Yeşil bina ve yerleşmeler ile Ulusal Yeşil Sertifika Sistemi (Yes-TR) hakkında ilgili idarelere, uygulayıcılara ve sektöre yönelik eğitim, seminer gibi faaliyetler düzenlenecektir. Tedbir 633.12. Ulusal Yeşil Bina | Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Yes-TR'nin diğer ülkelerde Sertifika Sistemi (Yes-TR) Değişikliği Bakanlığı (S) kullanımına imkân verecek sistem, uluslararası kullanıma uygun hale yazılım ve altyapı çalışmaları getirilecektir. yürütülecektir. Inşaat ekosisteminde dijitalleşme artırıtacaktır. (Kalkınma Planı p.637) Tedbir 637.1. Başta kamu Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Yapı Bilgi Modellemesi (YEM) alımları olmak üzere yapı bilgi Değişikliği Bakanlığı (S) entegrasyonu için strateji belgesi ve modellemesi, yaşam döngüsü mevzuat hazırlanacaktır. analizi gibi dijital tasarım ilkeleri kademeli şekilde zorunlu hale getirilecektir. Yapı denetim sistemi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.638) Tedbir 638.1. Yapı denetim Çevre, Şehircilik ve İklim İ. Sektör temsilcilerinin karşılaştığı mevzuatı sektördeki tüm Değişikliği Bakanlığı (5), sorunlar göz önünde bulundurularak paydaşların görüşü alınarak İlgili Kamu Kurum ve mevzuatta ihtiyaç duyulan güncellenecektir. Kuruluşları, STK'lar değişikliklere ilişkin çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 638.2. Yapı denetimi Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Yapı denetim sektöründe yer alan sürecinde gerekli teknik bilgi ve Değişikliği Bakanlığı (5), denetim elemanlarının teknik bilgi ve donanıma sahip mühendislik Çalışma ve Sosyal donanımlarının artırılması ve değişen hizmeti verilebilmesi için saha Güvenlik Bakanlığı mevzuat hükümlerine hakim tecrübesini ve sürekli meslek içi olmasına yönelik belirli dönemlerde eğitimi dikkate alan yetkin/uzman zorunlu meslek içi eğitim verilecektir. bir mühendislik sisteminin oluşturulması sağlanacaktır. Tedbir 638.3. Binaların Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Binaların periyodik muayene ve performans seviyelerine göre Değişikliği Bakanlığı (S) denetiminin yapılmasına ilişkin periyodik olarak muayene ve mevzuat geliştirilecektir. denetiminin yapılmasına ilişkin mevzuatın geliştirilmesi ve belirlenen alanlardaki binaların yapısal muayene sonucunda performans seviyesinin basitleştirilmiş yöntemlerle belirlenmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır. İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin kalitesi teknolojik gelişmeler ve güncel eğilimlerle uyumlu olacak şekilde artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.640) Tedbir 640.1. İş sağlığı ve Çalışma ve Sosyal 1. İş sağlığı ve güvenliği (İSG) güvenliği profesyonellerine Güvenlik Bakanlığı (5), profesyonellerine yönelik temel yönelik eğitim müfredatı sektör, | Çevre, Şehircilik ve eğitim müfredatı güncellenecektir. faaliyetler ve iş ekipmanları ile İklim Değişikliği yaşanan iş kazaları göz önüne Bakanlığı, STK'lar alınarak iyileşürilecektir. Tedbir 640.2. Yüksekte Çalışma ve Sosyal 1. Sektörde yaygın kullanılan iş güvenli çalışma bilincinin Güvenlik Bakanlığı (5), ekipmanı öncelikli olmak üzere artırılmasına ve iş kazalarını Çevre, Şehircilik ve teknik rehberler hazırlanacak ve önleyici nitelikte iş ekipmanına İklim Değişikliği tarafların erişimine sunulacaktır. yönelik bilgilendirme faaliyetleri, | Bakanlığı, STK'lar 2. Sektöre hizmet veren İSG teknik rehberlik ve destekler profesyonellerine yönelik yaygınlaştırılacaktır. bilgilendirme toplantıları düzenlenecektir. 3. Yüksekte güvenli çalışma yöntemleri konusunda inşaat sektörü taraflarının bilinçlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. Kamu ihale mevzuatı ve uygulamaları uluslararası norm ve standartlarla uyumlu olacak şekilde güncellenecek, kamu ihale usulleri ile yapım ve hizmet yüklenicilerinin seçim kıstasları rekabeti sağlayacak şekilde yeniden belirlenecektir. (Kalkınma Planı p.641) Tedbir 641.5. Tüm kamu ihale | Hazine ve Maliye 1. Elektronik Kamu Alımları ve alımlarının hızlı, etkin ve Bakanlığı (5), İlgili Platformunun güncel teknolojilerle saydam bir şekilde tek bir Kamu Kurum ve yenilenmesine yönelik analiz, platformdan yürütülmesi Kuruluşları yazılım ve test süreçlerine devam amacıyla sistem edilecektir. güncellenecektir. Tedbir 641.6. Kamu ihale Hazine ve Maliye 1. Kamu ihale sözleşme sözleşme süreçlerinin Bakanlığı (5), İlgili işlemlerinin elektronik ortamda tek dijitalleştirilmesi amacıyla Kamu Kurum ve bir platformdan yürütülmesine merkezi bir platform Kuruluşları yönelik yazılım geliştirilmesine oluşturulacak, tüm kamu kurum ilişkin olarak sözleşmelerin ve kuruluşlarının işlemlerini bu elektronik ortamda imzalanmasını platform üzerinden yürütmesi sağlamak için yazılım geliştirme ve sağlanacaktır. test süreçlerine devam edilecektir. Müteahhitlik ve teknik müşavirlik firmalarının uluslararası rekabet gücü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.643) Tedbir 643.1. Yurt dışı Ticaret Bakanlığı (S), 1. Yurt dışı müteahhitlik müteahhitlik hizmetlerinin yeni TİKA sektörünün yeni pazarlara açılması pazarlara girebilmesi, mevcut ve Türk firmalarının daha fazla pazarlarda derinleşmesi, Türk proje üstlenmesini teminen sektör inşaat ürünlerinin ihracatına çatı kuruluşlarıyla müteahhitlik katkı sağlanması için firmaların heyet programları sürdürülecektir. uluslararası pazarlarda konumlanması, güçlenmesi ve markalaşması yönünde desteklenmesine devam edilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri 2024(1) | 2025(2)

Yurt Dışı Teknik Müşavirlik Hizmetleri Yıllık

Toplam Proje Tutarı Milyon Dolar 210

Yurt Dışı Müteahhitlik Hizmetleri İş Hacmi Milyar Dolar 26

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.2.4. Devlet Yardımları

a) Mevcut Durum

2024 yılında sektörel ihtiyaçlar ve gelişmeler ışığında tarım, ihracat, madencilik ve girişimcilik (sektörlerinde sekiz devlet yardımı hakkında Cumhurbaşkanı Kararı yayımlanmıştır. Söz konusu Kararlardan altısı ile mevcut Kararlarda değişiklik veya süre uzatımı yapılırken yayımlanan iki yeni Cumhurbaşkanı Kararı ile tarım sektöründe planlı üretime geçilmesi düzenlenmektedir. Bunlar 26 Temmuz 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 2024-2026 Yıllarında Yapılacak Hayvancılık Desteklemelerine İlişkin 8760 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile 29 Ağustos 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 2025-2027 Yıllarında Yapılacak Bitkisel Üretime Yönelik Desteklemeler ile Diğer Bazı Tarımsal Desteklemelere ilişkin 8859 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıdır. 2024 yılında 102 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi uyarınca devlet yardımı uygulayan kamu kurum ve kuruluşları tarafından devlet yardımlarının etkilerinin değerlendirilmesine ve uygulamaların iyileştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmüş ve Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından 2023 Yılı Devlet Yardımları Değerlendirme Raporu hazırlanmıştır. Devlet yardımlarının etkilerinin değerlendirilmesi kapsamında 2023 yılında Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından hazırlanan Devlet Yardımları Etki Değerlendirme Rehberinin kapsamı 2024 yılında genişletilerek anılan Rehber, Başkanlığın internet sitesinde yayımlanmıştır. Ayrıca uygulayıcı kurumların etki değerlendirme kapasitelerinin artırılması amacıyla Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından 2023 yılında düzenlenen eğitim programlarına devlet yardımı uygulayan MYB kapsamındaki kamu kurum ve kuruluşlarından 239 temsilci katılmış ve eğitim programlarını başarıyla tamamlayan 157 temsilci sertifika almıştır. 2024 yılı Eylül-Kasım aylarında düzenlenecek eğitim programına 25 kamu kurum ve kuruluşundan 135 temsilcinin katılımı öngörülmektedir. Bunun yanı sıra 2024 yılı Aralık ayında Devlet Yardımları Tecrübe Paylaşımı Çalıştayı düzenlenecektir. Devlet yardımı uygulayan kurum ve kuruluşların ilgili birimlerinden temsilcilerin katılacağı söz konusu çalıştayda devlet yardımlarının uygulanması, izlenmesi ve etkilerinin değerlendirilmesi konusunda ihtiyaçların ve iyi uygulama örneklerinin paylaşılması planlanmaktadır. Devlet yardımlarında uluslararası gelişmeler yakından takip edilmiş, uygulayıcı kurumlarda farkındalığın artırılması amacıyla Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından “Devlet Yardımlarında Etki Değerlendirme: Uygulama Örnekleri Literatür Araştırması” ve “Devlet Yardımlarında Küresel Gelişmeler” isimli çalışmalar hazırlanarak ilgili kurum ve kuruluşlarla paylaşılmıştır. Devlet yardımlarının etkin şekilde izlenmesi ve raporlanması için Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından kurulması öngörülen Devlet Yardımları İzleme Sistemine (DYİS) Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, KOSGEB, TÜBİTAK ve Orman Genel Müdürlüğünün entegrasyonu sağlanmıştır. Devlet yardımı uygulayan diğer kurum ve kuruluşların sisteme entegrasyonuna yönelik devam eden çalışmaların 2025 yılında tamamlanması planlanmaktadır.

b) Amaç

Sektörel yönlendirme ve özendirmeyle yatırım, üretim ve istihdamın artırılması suretiyle toplum refahının yükseltilmesi, uzun vadeli uluslararası rekabet gücünün geliştirilmesi, kalkınma sürecinin hızlandırılması, bölgesel gelişmişlik farklarının azaltılması, piyasa aksaklıklarının giderilerek piyasa ekonomisine işlerlik kazandırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

”— N Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Devlet yardımlarının etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.646) Tedbir 646.1. Devlet Strateji ve Bütçe Başkanlığı 1. Uygulayıcı kamu kurum ve yardımı uygulayan kamu (S), Aile ve Sosyal Hizmetler | kuruluşlarına etki değerlendirme kurum ve kuruluşlarında etki | Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal | eğitimi verilecektir. değerlendirme kapasitesi Güvenlik Bakanlığı, Çevre, 2.Uygulayıcı kurumlar arasında geliştirilecektir. Şehircilik ve İklim Değişikliği | tecrübe paylaşımını amaçlayan Bakanlığı, Enerji ve Tabii çalıştay düzenlenecektir. Kaynaklar Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, YÖK Tedbir 646.2. Strateji ve Bütçe Başkanlığı o | 1. 2024 Yılı Devlet Yardımları Uygulanmakta olan devlet (S), Aile ve Sosyal Hizmetler | Değerlendirme Raporu yardımları, amacı ile Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal | hazırlanacaktır. tutarlılığı başta olmak üzere | Güvenlik Bakanlığı, Çevre, etki değerlendirme sonuçları | Şehircilik ve İklim Değişikliği kapsamında gözden Bakanlığı, Enerji ve Tabii geçirilecektir. Kaynaklar Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, YÖK Tedbir 646.4, Farklı Strateji ve Bütçe Başkanlığı || 1. İlgili uygulayıcı kurumlarla kurumlar tarafından verilen (S), Aile ve Sosyal Hizmetler | koordinasyon halinde benzer benzer nitelikteki devlet Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal | nitelikli olduğu belirlenen devlet yardımlarının birleştirilerek Güvenlik Bakanlığı, Çevre, yardımlarının sadeleştirilmesine ve sadeleştirilmesi ve uyumu Şehircilik ve İklim Değişikliği | uyumuna yönelik çalışmalar sağlanacaktır. Bakanlığı, Enerji ve Tabii tamamlanacaktır. Kaynaklar Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, YÖK Devlet yardımlarına ilişkin izleme mekanizması oluşturulacak ve ilgili kamu kurum ve kuruluşları arasında koordinasyon sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.647) Tedbir 647,2. Devlet Strateji ve Bütçe Başkanlığı (| 1. Devlet yardımı uygulayan kamu yardımı uygulayan kamu (S), Aile ve Sosyal Hizmetler | kurum ve kuruluşlarının kurum ve kuruluşlarının Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal | uygulamakta oldukları tüm devlet DYİS'e entegrasyonu Güvenlik Bakanlığı, Çevre, yardımlarının DYİS'e entegrasyonu sağlanacaktır. Şehircilik ve İklim Değişikliği | tamamlanacaktır. Bakanlığı, Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, YÖK Tedbir 647,3. Uluslararası Strateji ve Bütçe Başkanlığı (| 1. Devlet yardımlarıyla ilgili yardım standartları ve (5) uluslararası gelişmeleri inceleyen kuralları takip edilecek, iyi bir rapor yayımlanacaktır. uygulama örnekleri ve ihüyaçlarla ilgili araştırmalar yapılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri

2024 (1) 2025 (2) |

| Kişi | 239 | 135 | 140

Etki Değerlendirme Eğitimi Verilen Kamu Kurum

ve Kuruluş Personeli Sayısı

DYİS'e Entegre Devlet Yardımı Uygulayan Kamu

50 100

Kurum ve Kuruluş Oranı

(DGerçekleşme Tahmini

(2)Program

2.3. NİTELİKLİ İNSAN, GÜÇLÜ AİLE, SAĞLIKLI TOPLUM

2.3.1. Eğitim

a) Mevcut Durum

Okul öncesinden itibaren eğitimin her kademesinde kaliteli eğitime erişim gerek fiziki kapasitenin geliştirilmesi gerekse öğretmen niteliklerinin artırılmasıyla gerçekleştirilmektedir. Küresel ölçekte yaşanan ve özellikle son yıllarda beceri temelli eğitimin ön plana çıkmasıyla birlikte dijital, analitik ve sosyal becerilerin bireylere kazandırılmasında eğitim sistemi önemli bir rol oynamaktadır. Okul öncesi eğitimin yaygınlaştırılması faaliyetleri neticesinde 4-5 yaş için brüt okullaşma oranı, 2023-2024 eğitim-öğretim döneminde yüzde 69,8 olarak gerçekleşmiştir. Okul öncesi eğitime erişim için beşeri ve fiziki imkânları iyileştirme çalışmalarının yanı sıra kaliteli okul öncesi eğitime erişim için okul öncesiyle ilgili kalite standartları belirlenerek izleme ve değerlendirme sisteminin geliştirilmesi hedeflenmektedir. Temel eğitim kademesinde de eğitime erişim artırılmış ve çocukların beceri temelli etkinlikler (doğrultusunda temel eğitimin o yapılandırılmasına yönelik çalışmalar gerçekleştirilmiştir. 2023-2024 eğitim-öğretim döneminde brüt okullaşma oranı ilköğretimde yüzde 98,9, ortaöğretimde ise yüzde 110,5 olmuştur. Ortaöğretim kademesinde devamsızlık ve başarısızlık nedeniyle sınıf tekrarı riski taşıyan öğrencilere yönelik çalışmaları gerçekleştirmek amacıyla önleme, müdahale ve yönlendirme çalışmaları devam etmektir. Ayrıca öğrencilerin sınıf geçmelerinde gerekli görülen yeterlilik ve kazanımlara sahip olarak eğitim ve öğretim süreçlerini tamamlamalarını sağlamak amacıyla düzenlemeler yapılmıştır. Eğitim kurumlarının fiziki yapıları analiz edilmiş, ağır hasarlı olan binalar yıkılarak yeniden inşa edilmeye başlanmış ve orta derecede hasarlı binalar güçlendirilmiştir. Depremden etkilenen bölgedeki illerde öğretmenlerin aileleriyle birlikte barınmasını sağlamak için 11.076 konteyner yapılmıştır. Depremden etkilenen vatandaşların yaşadığı olumsuz duyguları en aza indirmek için 20.468 kişi ile yüz yüze psikososyal destek faaliyetleri yürütülmüştür. Öğrencilerin istedikleri illere nakilleri gerçekleştirilmiş, 100 bin öğrenciye ek kontenjan tanınarak burs imkânı sağlanmıştır. Öğretmenlerin deprem bölgesi dışındaki illere tayin istekleri yerine getirilmiş, deprem bölgesi dışındaki illerde görev yapan öğretmenlerden gönüllü olanlar deprem bölgesine görevlendirilmiş, farklı zamanlarda yapılan atamalarla öğretmenlerin sağlık özrü ve aile birliğine dayanan yer değiştirme işlemleri gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda yaklaşık 10 bin öğretmen ve diğer personelin yer değişikliği işlemi yapılmıştır. Taşımalı eğitim hizmetleri ile hem öğrencilerin hem de öğretmenlerin eğitime erişimleri sağlanmıştır. Öğrenme kayıplarının telafisi için destekleme ve yetiştirme kursları ve yaz okulları açılmıştır. Öğrencilerin fiziki, sosyal, duygusal, zihni ve ahlâki bakımdan çok yönlü gelişimini desteklemek amacıyla geliştirilen Türkiye Yüzyıl Maarif Modeli'nin uygulanmasına İlişkin genelge yayımlanmış olup 2024-2025 eğitim öğretim yılında okul öncesi, birinci sınıf, beşinci sınıf, lise hazırlık ve dokuzuncu sınıf düzeyinde uygulanmaya alınmıştır. Ders kitaplarındaki içerikler, teorik bilgilerin yanı sıra günlük hayatla da köprü kuracak nitelikte hazırlanmaktadır. Bilgi, beceri, eğilim ve değerlerin öğrencilere günlük yaşamında karşılaşabileceği durumlara uygun olarak bireysel ve birlikte çalışma, eğitsel oyunlar, araştırma ve proje çalışmaları gibi ders içi ve ders dışı etkinlikler ile kazandırılması hedeflenmektedir. Ayrıca öğrencilerin kelime hazinesini geliştirecek şekilde Türkçenin doğru ve etkili kullanımına dikkat edilmektedir. Türkiye Yüzyılı Maarif Modelinde öğrencilerin işbirliği yapma, etkin öğrenme, toplumsal yaşam, aile yaşamı gibi alanlarda yeterli olabilmelerini sağlayan, başarı için önemli rol oynayan ve akademik başarıyı destekleyen yönlerini geliştirmek için sosyal duygusal beceri programları oluşturulmaktadır. Sosyal duygusal becerilerin gelişimini destekleyen afiş, broşür ve sunum içeriklerinin yanı sıra okul öncesi ve ilkokul öğrencilerine yönelik oyun içerikleri ve hikâye kitapları da hazırlanmış olup pek çok materyal öğrenci, öğretmen ve velilerin kullanımına sunulmaktadır. Beşeri sermayenin ekonominin ihtiyaçlarıyla uyumlu bir şekilde geliştirilmesi ve becerilerin güncellenmesi hususunda mesleki eğitimin kritik bir rolü bulunmaktadır. Bu kapsamda, özel sektör ile mesleki ve teknik eğitim kurumları arasında müfredat, finansman, öğretmen eğitimi, staj ve istihdam dâhil uzun vadeli işbirliğinin sağlanması çalışmalarına devam edilmektedir. Diğer yandan mesleki, akademik, dijital ve sosyal beceri kazanımı sağlayan, mesleki değerlere bağlı öğrencilerin yetiştirilmesi mesleki eğitimde öncelikler arasındadır. Mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarında öğrenim gören öğrencilerin fırsat eşitliği temelinde sektörel yoğunluğun bulunduğu yerlerdeki işletmelerde mesleki eğitime katılımlarını sağlayarak mesleki yeterliliklerinin artırılması, altyapının geliştirilerek sektörel kümelenmenin sağlanması ile birlikte işgücü piyasası ihtiyaçlarına uyumun güçlendirilmesi amacıyla Milli Eğitim Bakanlığı Bölge Okulu, İhtisas, Sektör İçi ve Sektöre Entegre Özellikli Mesleki ve Teknik Ortaöğretim Kurumlarına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönergesi yürürlüğe girmiştir. Mesleki eğitimde bireysel ve sektörel ihtiyaçlara cevap verebilen bir mesleki eğitim sistemi inşa etmek, eğitim-istihdam ilişkisini güçlendirmek, mesleki eğitimi yaygınlaştırmak, mesleki eğitimin gelecekteki perspektifini belirlemek amacıyla 10 Ağustos 2024 tarihli Resmi Gazete'de 2024/10 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesiyle Mesleki ve Teknik Eğitim Politika Belgesi yayımlanmıştır. Mesleki ve teknik liselerin fiziki altyapısını güçlendirmeye yönelik atölye ve laboratuvar donanımlarının güncel ve geleceğin teknolojik gelişmelerine uygun olarak yenileme çalışmaları devam edecektir. Ekim 2024 itibarıyla 129 devlet üniversitesi, 75 vakıf üniversitesi ve dört vakıf meslek yüksekokulu olmak üzere toplam 208 yükseköğretim kurumu bulunmakta olup her ilimizde yükseköğretim hizmeti gerçekleştirilmektedir. İlk kademelerde olduğu gibi yükseköğretim kademesinde de eğitime erişim sorunu ortadan kaldırılmış olup yükseköğretimin kalitesinin artırılması amaçlanmaktadır. YÖK tarafından, dünyadaki hızlı teknolojik gelişim ile birlikte bilgi ve iletişim teknolojilerindeki ilerlemelere ayak uydurmak, öğrencilere daha etkili bir öğrenme deneyimi sunmak ve araştırma faaliyetlerini güçlendirmek amacıyla dijitalleşme konusunda önemli adımlar atılmaktadır. Üniversite öğrencileri ile mezunlarının mesleki yetkinliklerinin artırılması ve yükseköğretimin dijitalleşmesi kapsamında bilişim ve yapay zekâ alanında çeşitli çalışmalar yürütülmektedir. Üniversitelerde yeni ortaya çıkan ve ihtiyaç duyulan yetkinliklerin öğrencilere kazandırılması amacıyla bilişim alanında ön lisans, lisans ve lisansüstü programlar açılmıştır. Dijital teknolojiler alanında bütün sektörlerde ihtiyaç duyulan nitelikli insan kaynağını karşılamak amacıyla 26 üniversitede Yapay Zekâ Mühendisliği ve Yapay Zekâ ve Veri Mühendisliği bölümleri ile lisansüstü seviyede farklı programlar açılmıştır. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ile imzalanan Sürdürülebilir ve İklim Dostu Kampüs Oluşturulması Alanında İş Birliği Protokolü ile belirlenen 11 pilot üniversitede sürdürülebilir, enerji bakımından verimli, doğayla uyumlu ve çevreye asgari düzeyde zarar veren kampüslerin oluşturulması, üniversite kampüslerinde enerji verimliliği ve yenilenebilir enerji uygulamalarının artırılması, bu alanda duyarlılık ve farkındalık oluşturulmasına yönelik çalışmaların yürütülmesi amaçlanmaktadır. Üniversitelerde eğitimin niteliğinin ve yükseköğretim sisteminin kalitesinin artırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir. 2006 ve sonrasında kurulmuş üniversitelerin bölgesel kalkınma misyonu çerçevesinde ihtisaslaşmasını sağlamak amacıyla Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve Ihtisaslaşması Programı kapsamında Ekim 2024 itibarıyla 25 üniversite desteklenmektedir. Üniversitelerin bulundukları bölgedeki kalkınma potansiyelini harekete geçirmeleri amacıyla tarım ve havza bazlı kalkınma, hayvancılık, sağlık ve çevre, ormancılık, tekstil, jeotermal, yenilenebilir enerji ve batarya teknolojileri, turizm, akıllı lojistik ve bütünleşik bölge uygulamalarıyla makine ve imalat teknolojileri alanlarında desteklenen projelerle üniversite-sanayi işbirliğinin kurulması ve bölgede üretilen ekonomik değerin artırılması amaçlanmaktadır. Öncelikli Alanlarda Uzmanlaşan Üniversiteler Projesi ile stratejik araştırma alanlarında yayın kapasitesi ve kalitesiyle öne çıkan programlar desteklenmektedir. Bu amaçla bilgi güvenliğinden tarımda dijital teknolojilere, enerji depolamadan temiz enerjiye kadar 15 stratejik araştırma alanında 25 devlet ve vakıf üniversitesinin ilgili programları ilk defa desteklenmeye başlanmıştır. Yükseköğretimde uluslararasılaşma çalışmaları kapsamında Türkiye'deki uluslararası öğrenci sayısı 2015 yılında 73 bin iken Ekim 2024 itibarıyla 336 bin seviyesindedir. Yükseköğretimde Uluslararasılaşma Strateji Belgesi revizyon çalışmaları devam etmektedir. Söz konusu belgede öğrenci seçim ve kabul süreçleri konusundaki kriterlere yer verilmesi, marka değeri yaratacak Üniversitelerin belirlenmesinde program bazlı kontenjan dağılımı hususlarının dikkate alınması ve belgenin yabancı dilde eğitim veren programların sayısı, uluslararası öğrencilere yönelik barınma imkânları ve uluslararasılaşmada kurumsal kapasitenin (geliştirilmesine yönelik politika hedefleri etrafında şekillendirilmesi gerekmektedir. Ayrıca yükseköğretim kontenjanlarının belirlenmesinde arz-talep dengesinin yanı sıra eğitim-istihdam bağlantısının da dikkate alınması önemlidir. Üniversite sayısı ve örgün yükseköğretim kontenjanlarına paralel olarak yurt ihtiyacının da karşılanması amacıyla Ekim 2024 itibarıyla Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlı yurt yatak kapasitesi 990.782'e çıkarılarak talebi karşılama oranı artırılmıştır. Önümüzdeki dönemde de ülke genelinde kapasite artışına devam edilecektir.

b) Amaç

Tüm bireylerin kapsayıcılık ilkesi esasında nitelikli bir eğitime ve hayat boyu öğrenme imkânlarına eşit şartlarda erişimi sağlanarak akademik, sosyal ve mesleki becerilerinin uluslararası standartlara uygun bir şekilde geliştirilmesi, analitik düşünme, finansal okuryazarlık, işbirlikçi çalışma ve liderlik alanlarında yetkinlik sahibi olmalarının sağlanması, milli, manevi, ahlaki, insani ve toplumsal değerleri içseileştirmiş, ait olduğu aile ve topluma karşı sorumluluk sahibi bireyler olarak yetişmeleri temel amaçtır. Erken yaşlarda bireylerin yetenek ve kapasitelerinin keşfedilerek bilim, teknoloji ve mesleki kariyer alanlarında uygun kabiliyetleri geliştirebileceği alanlara yönlendirilmesi, ayrıca kişisel ilgi alanları dikkate alınarak kültür, sanat, spor ve dil yetkinlikleri kazandırılarak genç yaşta belirli alanlarda beceri sahibi, üretken ve sosyal birer vatandaş olarak toplumsal iş bölümünde yer almalarının sağlanması hedeflenmektedir. Kalite ve sonuç odaklı bir yönetim anlayışıyla ülkemizin ihtiyaçları doğrultusunda evrensel bilgi üretimine katkı sunacak yetkinlikte akademik kadroların ve nitelikli insan gücünün yetiştirilmesini hedef alan, uluslararası öğrenciler ve alanında başarılı akademisyenler için üniversitelerimizi çekim merkezi haline getirecek yenilikçi ve rekabetçi bir yükseköğretim sisteminin oluşturulması amaçlanmaktadır.

c) Politika ve Tedbirler

— : Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Çocukların kaliteli, evrensel, ücretsiz ve okul öncesi eğitime erişimlerinde fırsat eşitliği sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.661 Tedbir 661.1. Okul öncesine Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. Okul öncesi eğitimde ihtiyaç erişimin artırılması için gerekli Çevre, Şehircilik ve İklim (| duyulan dersliklerin yapımına fiziki ve beşeri altyapı Değişikliği Bakanlığı, devam edilecektir. sağlanacaktır. Hazine ve Maliye Bakanlığı Tedbir 661.4, Okul öncesiyle Milli Eğitim Bakanlığı (S) 1. Okul öncesi eğitimin kalite ilgili kalite standartları standartları güncellenecektir. belirlenecek, izleme ve değerlendirme sistemi geliştirilecektir. Çocukların ruhsal ve bedensel gelişimlerini gözeten, çocuk güvenliğini ve çocuğun iyi olma halini destekleyen eğitim ortamları sağlanacak, eğitim dışına çıkma ve okuldan kopma riski bulunan öğrencilere yönelik önleyici mekanizmalar oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.662 Tedbir 662.1. Özel eğitime Milli Eğitim Bakanlığı (S) | 1. Özel eğitim ihtiyacı olan gereksinim duyan bireylerin öğrenciler için eğitim araçları eğitimi için beşeri ve fiziki hazırlanacaktır. imkânlar artırılacaktır. 2. Farklı yetersizlik türleri ve özel yetenekler konusunda veli, öğretmen, okul/kurum yöneticileri ve ilgili paydaşların farkındalıklarnı artırma amacıyla görsellerle zenginleştirilmiş ebültenler hazırlanacaktır. Tedbir 662.4, Okuldan kopma | Milli Eğitim Bakanlığı (S5), | 1. Mevsimlik tarım işçisi, göçer riski olan çocukların eğitim Aile ve Sosyal Hizmetler ve yarı göçer aile çocuklarının sistemi içerisinde kalmaları ve Bakanlığı eğitime erişimleri kapsamında eğitim dışına çıkan çocukların hazırlanacak il/ilçe eylem yeniden eğitim sistemine planlarının izleme çalışmaları döndürülmesi için öğrencilerin yürütülecektir. sosyal ve akademik becerilerini izleyen takip mekanizması oluşturulacak, bu takip mekanizması aracılığıyla riskleri önleyici tedbirler aile ve okul işbirliğiyle alınacaktır. Bireyin gelişimini temel alan ve uzun vadeli öğrenme sürecini de içeren ölçme ve değerlendirme sistemi oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.665) Tedbir 665.4. Türkçenin doğru | Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. Türkçenin doğru ve güzel ve güzel kullanımını geliştirmek (o | Türk Dil Kurumu kutlarımını geliştirmek amacıyla amacıyla dört temel becerinin farklı sınıf düzeylerinde dört değerlendirilmesine yönelik temel dil becerisinin ölçme araçları geliştirilecektir. değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. Eğitim sistemi olağanüstü durumlara karşı daha dayanıklı ve esnek bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.666) Tedbir 666.2. Olağanüstü Milli Eğitim Bakanlığı (5) 1. Temel Eğitimde Öğrenme durumlarda eğitimin kesintiye Kayıplarının Giderilmesi ve uğramasının öğrenme kayıpları Öğretimin Güçlendirilmesi Projesi üzerindeki etkisini telafi edici kapsamında hazırlanan müdahale çalışmalar yürütülecektir. programlarının dijital versiyonları Eğitim Bilişim Ağı (EBA) platformuna ve dijital öğretmen eğitimi materyalleri Öğretmen Bilişim Ağı (OBA) platformuna üklenecektir. Eğitimde teknolojinin doğru kullanımı sağlanacak, teknoloji okuryazarlığı artırılacak ve teknoloji kullanımından kaynaklı eşitsizlikler azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p.667 Tedbir 667.2. Öğrencilerin ve Milli Eğitim Bakanlığı (S) 1. Öğretmen Bilişim Ağı (ÖBA) öğretmenlerin dijital becerileri üzerinden teknoloji kullanımına geliştirilecek, doğru teknoloji yönelik eğitimler düzenlenecektir. kullanımı için Eğitim Bilişim Ağı 2. IPA TN Öğretmen Eğitimi Dijital (EBA) ve Öğretmen Bilişim Ağı Ekosistemi Projesi kapsamında 200 (OBA) gibi dijital platformlar bin öğretmene 120 saatlik dijital üzerinde eğitimler verilecektir. öğretmen eğitimi çevrimiçi ortamlarda verilecektir. 3. Öğretmenlerin dijital becerilerinin gelişimini sağlamaya yönelik sekiz farklı öğretmen öğrenme laboratuvarında dijital . eğitim içerikleri üretilecektir. Öğretmen yetiştirme ve geliştirme süreci; mesleğe kabulden önceki eğitimden başlanarak mesleğe kabul, mesleki gelişim ve kariyer gelişimi gibi tüm aşamaları, ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden yapılandırılacak, böylece öğretmenlik mesleğinin niteliği ve toplumsal statüsü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.668) Tedbir 668.3. Mesleki ve teknik Milli Eğitim Bakanlığı (5), 1. Öğretmen ihtiyacının öğretim alanlarındaki öğretmen YÖK karşılanmasında alan değişikliği ihtiyacını karşılamak amacıyla yoluna gidilecektir. üniversitelerle işbirliği yapılarak mesleki ve teknik öğretmen yetiştirme programları açılması sağlanacaktır. Tedbir 668.4. Universite ve okul Milli Eğitim Bakanlığı (5), 1. Hizmet içi eğitim faaliyetleri işbirlikleri güçlendirilecek, yerelde YOK, Üniversiteler içerikleri oluşturulurken eğitim öğretmenlere yönelik hizmet fakültelerinde görevli öğretim öncesi ve hizmet içi eğitimlerde üyeleriyle işbirliği yapılacaktır. üniversitelerin eğitim fakülteleri ile işbirliği yapılacaktır. Okul yönetim sistemi iyileştirilerek okullardaki karar alma sürecine tüm paydaşların dâhil edilmesine imkân sağlanacak, okul yönetiminde katılımcılıkla birlikte eğitimin kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.670 Tedbir 670.1. Mesleki eğitimde Milli Eğitim Bakanlığı (S) 1. Mesleki ve teknik eğitim ders seçimi dâhil karar alma mezunlarının istihdam süreçlerine özel sektörün ve edilebilirliklerini artırmak amacıyla ailelerin katılımı sağlanacaktır. işletme ekosistemi içinde eğitim almasını sağlamak ve eğitim ortamlarını güncel teknoloji ile buluşturmak için “sektör içi okul” ve “sektöre entegre okul” benzeri işbirliği modelleri oluşturulacaktır. İklim değişikliği ile mücadele başta olmak üzere sürdürülebilir kalkınma bilincinin tüm öğrencilerde oluşturulması sağlanacak, eğitim mekânları yeşil dönüşümü sağlayacak şekilde tasarlanacaktır. (Kalkınma Plan: p.672) Tedbir 672.1. Disiplinler üstü bir | Milli Eğitim Bakanlığı (5), 1, Sürdürülebilir kalkınma yaklaşımla iklim değişikliği ve Çevre, Şehircilik ve İklim hedefleri, sıfır atık, çevre eğitimi ve sürdürülebilir kalkınma, tüm Değişikliği Bakanlığı iklim değişikliği öğretim programı öğretim programlarına dâhil tanıtım seminerleri edilecektir. düzenlenecektir. Hayat boyu öğrenmeye katılım ve belge çeşitliliği artırılacak, kazanımların belgelendirilmesi teşvik edilecek, hayat boyu öğrenme sisteminin işgücü piyasasının talep ettiği becerileri kazandırması ve bu becerilerin iş ve sosyal yaşamda etkin kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.675) Milk Eğitim Bakanlığı (S) 1. Halk Eğitim Merkezleri Bilişim Tedbir 675.1. Hayat boyu öğrenmede uzaktan eğitim Ağı (HEMBA) Platformunda uzaktan öğrenmeye yönelik kurslar olanakları artırılacak, dijital içerik eliştirme çalışmaları yapılacaktır. hazırlanarak yayınlanacaktır. Milli Eğitim Bakanlığı (S) 1. Hayat boyu öğrenme konusunda Tedbir 675.3. Hayat boyu öğrenme konusunda kamuoyunda toplumda farkındalık oluşturacak farkındalık oluşturulacak, uzun sosyal ve kültürel etkinlikler süreli işsizler ile işgücünde olup iş düzenlenecektir. aramayı bırakan pasif işgücüne yönelik hayat boyu öğrenme faaliyetleri özendirilecektir. Geçici koruma altında bulunan bireylerin eğitime erişimi artırıtacaktır. (Kalkınma Planı p.670) Tedbir 676.1. Geçici koruma Milli Eğitim Bakanlığı (5), 1. Yabancı uyruklu öğrencilere altında bulunan öğrencilerin Türkçe | İçişleri Bakanlığı yönelik dil eğitimleri dil becerileri geliştirilecek, yaygınlaştırılacaktır. devamsızlık, okul terkleri ve örgün 2. Türkçe öğretim programı eğitim dışına çıkanların oranı geliştirme ve gözden geçirme azaltılacaktır. faaliyetleri gerçekleştirilecektir. Tedbir 676,4. Geçici koruma Milli Eğitim Bakanlığı (S), 1. Geçici koruma altında bulunan altında bulunan bireylerin yaygın içişleri Bakanlığı bireylerin yaygın eğitime eğitim faaliyetlerine erişimi erişimlerinin artırılması amacıyla artırılacaktır. rehberlik ve psikolojik danışmanlık hizmetleri ile psiko-sosyal destek, sosyal uyum ve özel eğitim faaliyetleri yürütülecektir. Mesleki ve teknik eğitimde özel sektörle işbirliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.678 Tedbir 678.1. Tüm paydaşların Milli Eğitim Bakanlığı (S), 1. Bölge okul, sektör içi okul ve rollerinin ve sorumluluklarının Çalışma ve Sosyal Güvenlik | sektöre entegre okul benzeri tanımlanacağı mesleki eğitim Bakanlığı, Sanayi ve işbirliği modelleri oluşturulacaktır. yönetim modeli geliştirilecektir. Teknotoji Bakanlığı, YÖK, Üniversiteler, 058/ler, TOBB, Ilgili Meslek Örgütleri ve STK'lar Tedbir 678.4. Staj ve işletmede Milli Eğitim Bakanlığı (5), 1. İstihdam İçin Mesleki Eğitim mesleki eğitim uygulamalarının Çalışma ve Sosyal Güvenlik | Programı (İMEP 2) kapsamında niteliğini artırmak için Bakanlığı, Sanayi ve belirlenen pilot illerdeki mesleki işletmelerdeki usta öğretici ve Teknoloji Bakanlığı, YÖK, eğitim merkezi öğrencilerinin eğitici personelin meslek içi eğitim | Üniversiteler, OSB'ler, uygulamalı eğitim aldığı almalarına yönelik projeler TOBB, İlgili Meslek işletmelerin usta, usta öğretici ve geliştirilecek ve bu eğitimlerin Örgütleri ve STK'lar yöneticilerine yönelik eğitim izlenmesi sağlanacaktır. faaliyeti gerçekleştirilecektir. Mesleki ve teknik eğitimde mesleki, akademik, dijital ve sosyal beceri kazanımı iyiteştirilecek, ahilik kültürüyle birlikte mesleki değerlere bağlılık güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.679) Tedbir 679.3. Mesleki ve teknik Milli Eğitim Bakanlığı (S), 1. İl düzeyinde sektöre uygun ortaöğretimde alan ve dal açma ve | Sanayi ve Teknoloji alanların bulunduğu okullar kapatma süreci, yerel ihtiyaçlar ve Bakanlığı, OSB'ler, TOBB, oluşturulması amacıyla yeni sektör talepleri doğrultusunda Ilgili Meslek Örgütleri ve alanların açılması ve güncelliğini gerçekleştirilecektir. STK'lar yitiren alanların ise kapatılması sağlanacaktır. Mesleki ve teknik eğitim alan bireylerin işgücü piyasasına geçişleri kolaylaştırılacaktır. Kalkınma Planı p.680 Tedbir 680.1. İşgücü piyasası ile Milli Eğitim Bakanlığı (5), 1. Mesleki eğilimi belirleme beceri mesleki ve teknik eğitim arasındaki | Sanayi ve Teknoloji ölçme bataryası güncelleme ve uyumun geliştirilmesi için gençlerin ?! Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı | değerlendirme çalışması işgücü piyasasının ihtiyaçları İnsan Kaynakları Ofisi, yapılacaktır. doğrultusunda tercih yapmaları OSB'ler, TOBB, İlgili Meslek | 2. Bakanlıklar, kurum, kuruluşlar sağlanacak, öncelikli sektörlerdeki Örgütleri, STK'lar ve ilgili sektörlerle yapılan mesleki ve teknik eğitime protokoller kapsamında mesleki yönelimin sağlanması için burs, teknik eğitim kurumu öğrencilerine eğitim desteği gibi çeşitli teşvik özel burs verilmesi sağlanacaktır. mekanizmaları uygulanacaktır. 3. Danışman Bilgi Sistemi (DABIS) üzerinden ortaöğretime geçiş yapacak öğrencilerin objektif veriler doğrultusunda kanıta dayalı kariyer rehberliği hizmeti alması sağlanacaktır. Tedbir 680.2. Özel sektörle Milli Eğitim Bakanlığı (5), 1. Mesleki ve teknik eğitimde işbirliği içerisinde mesleki ve teknik | Çalışma ve Sosyal Güvenlik | sektör ve bölge düzeyinde, bölüm, eğitimde bölüm ve alan bazında Bakanlığı, Sanayi ve alan bazında beceri ihtiyaç haritası ihtiyaç planlaması yapılarak Teknoloji Bakanlığı, oluşturularak belirlenen okullarda bölgesel ve sektörel düzeyde Cumhurbaşkanlığı İnsan gerekli alan ve dallar açılacaktır. beceri ihtiyaç haritası çıkarılacaktır. | Kaynakları Ofisi, TOBB, OSB/ter, İlgili Meslek Örgütleri, STK'lar Tedbir 680.4, Mesleki ve teknik Milli Eğitim Bakanlığı (5), 1. 60 mesleki teknik eğitim eğitim süreci bütüncül olarak YÖK ortaöğretim programı planlanacak, eğitim kademeleri güncellenecektir. arasında birbirini tamamlayıcı programlar geliştirilecektir. Yabancı dil becerilerini artırmaya yönelik eğitim sistemi, başta müfredat ve öğretmen yetkinliği olmak üzere güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.681) Tedbir 681.1. Yabancı dilde Milli Eğitim Bakanlığı (5) 1. Yoğunlaştırılmış yabancı dil uluslararası standartlarda eğitim programı kapsamında Türkiye verilerek öğrencilerin ileri düzeyde geneli ortak sınav yapılacaktır. okuma, anlama, konuşma ve 2. Yoğunlaştırılmış yabancı dil yazma becerilerini edinmeleri programı kapsamında öğretmen sağlanacaktır. eğitimleri ve dil festivalleri düzenlenecektir. 3. Yoğunlaştırılmış yabancı dil programı kapsamında izleme ve değerlendirme çalışmaları yürütülecektir. 4. Çoklu Yabancı Dil Eğitim Modeli yaygınlaştırılacaktır. 5. Diller için Avrupa Ortak Başvuru Metni Tamamlayıcı Cilt Eğitici Eğitimleri kapsamında ingilizce öğretmenlerine yönelik uzaktan eğitim videoları hazırlanacak ve mahalli eğitimler düzenlenecektir. Tedbir 681.2. Mesleki ve teknik | Milli Eğitim Bakanlığı (S5) | 1. Mesleğe özgü yabancı dil eğitimde mesleğe özgü yabancı eğitimine ihtiyaç duyulan dil eğitimine ağırlık verilecektir. alanlara ait mesleki ve teknik ortaöğretim programlarının güncellenmesi çalışması yapılacaktır. Üniversitelerin nitelik yönünden gelişimlerinin izlenmesi ve yönlendirilmeleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.682) Tedbir 682.1. Yükseköğretim YÖK (5), Üniversiteler 1. Yükseköğretim Kurulu Büyük Kurulu (YÖK) ve üniversitelerde, Veri Projesi kapsamında güncel veriye dayalı politika geliştirme veriler takip edilerek performans süreçlerinin ve büyük verinin değerlendirme raporları kullanımı yaygınlaştırılacak, hazırlanacaktır. üniversitelerin performans göstergeleri kapsamında güncel verileri takip edilerek performans değerlendirme raporları belirli aralıklarla paylaşılacaktır. Tedbir 682.2. Alan bazlı YÖK (5), Üniversiteler 1. Öncelikli Alanlarda eşleştirmeler aracılığıyla Uzmanlaşan Üniversiteler yükseköğretim kurumları Programı yaygınlaştırılacaktır. arasında işbirliğini artırmaya önelik modeller geliştirilecektir. Tedbir 682.3. Yükseköğretim (| YÖK (S), Üniversiteler 1. Yükseköğretim Eğitim kontenjanlarının üniversitelerin Programları Danışma Kurulu kapasiteleri ölçüsünde, sektörel yılda en az iki defa toplanacaktır. işgücü arz ve talebinin mevcut 2. Mezunların istihdam durum ve öngörülerle uyumlu durumlarının takibinin yapılması olarak ve bölgesel ihtiyaçların amacıyla Yükseköğretim Kurulu dikkate alınarak belirlenmesi bünyesinde başlatılan yazılım sağlanacaktır. çalışmaları tamamlanacaktır. Tedbir 682.5. “Bölgesel YÖK (5), Üniversiteler 1. Bölgesel Kalkınma Odaklı Kalkınma Odaklı Misyon Misyon Farklılaşması ve Farklılaşması ve İhtisaslaşma İhtisaslaşma Projesi kapsamında Projesi"nin etkinliği artırılacaktır. performans değerlendirme ölçütleri dikkate alınarak uygulama sonuç raporu hazırlanacaktır. Tedbir 682.6. Açıköğretim YOK (S), Üniversiteler 1. Ortaöğretim mezunlarının sistemindeki programlar sektörel yükseköğrenime devamına ilişkin ihtiyaçlar çerçevesinde gözden açıköğretim programlarındaki geçirilerek açıköğretimin kontenjanlar programın niteliği yükseköğretim sistemi içindeki göz önüne alınarak ağırlığı azaltılacaktır. belirlenecektir. Tedbir 682.7. Açıköğretim YOK (5), Üniversiteler 1. Hayat boyu kendilerini yetişkin eğitimi ve hayat boyu yenilemeleri ve geliştirmeleri için öğrenme odaklı olarak yeniden yetişkinlere yönelik açıköğretim i yapılandırılacaktır. | programları tasarlanacaktır. Akademik personelin niteliği yükseltilecektir. (Kalkınma Planı p.683) Tedbir 683.1. Üniversitelerin YOK (S), Üniversiteler 1. Üniversitelerin atama ve atama ve yükseltme kriterlerinin yükseltme kriterlerinin alt alt sınırı merkezi olarak sınırının merkezi olarak belirlenecektir. belirlenmesine yönelik mevzuat çalışması yapılacaktır. Tedbir 683.2. Akademisyenlere | YÖK (S), Üniversiteler 1. Projeye dayalı esnek istihdam yönelik projeye dayalı esnek modelleri konusunda çalışmalara isihdam modelleri devam edilecektir. geliştirilecekür. Tedbir 683.3, Akademisyenlere | YÖK (S), Üniversiteler 1. Öncelikli araştırma yönelik yurt içi ve yurt dışı konularında öğretim üyesi üniversiteler arasındaki misafir hareketliliğini artırmaya yönelik öğretim üyesi uygulaması proje geliştirilecektir. yaygınlaştırılacaktır. Üniversite öğrencilerinin ve mezunlarının mesleki yetkinlikleri artırılacaktır. Kalkınma Planı p.684 Tedbir 684.1. Sektör YÖK (S), Üniversiteler 1. Bilişim alanında tüm temsilcilerinin katılımıyla paydaşların katılımıyla yeni programların oluşturulması, program içerikleri üretilecektir. yeterliliklerin belirlenmesi ve uygulamalı eğitimlerin sektörle birlikte yürütülmesi sağlanacaktır. Tedbir 684.2. Üniversitelerde YÖK (S), Üniversiteler 1. Üniversitelerde düzenlenen kariyer merkezlerinin kariyer günlerinin etkinliği ve kapasitelerinin geliştirilmesi, niteliği artırılacaktır. üniversite öğrencilerine ve mezunlarına yönelik kariyer rehberliği ve danışmanlığı faaliyetleri yaygınlaştırılarak bu faaliyetlerin erişilebilirliği desteklenecektir. Tedbir 684.3. Mezunların YÖK (5), Üniversiteler 1. Üniversiteler tarafından işgücü piyasası performansları mezunların istihdam düzenli takip edilerek ilgili durumlarının program bazında göstergelerde üniversitelerin tekibi için sistem geliştirilecektir. gelişimlerinin izlenmesi sağlanacaktır. Tedbir 684.4. Üniversitelerin YÖK (S), Üniversiteler 1. Yükseköğretim öğrencilerinin yetkin olduğu alanlarda ihtiyaç duyulan alanlarda en az öğrencilerin mesleki ve teknik bir dönem uygulamalı eğitim bilgi ve tecrübelerinin artırılması almalarına yönelik çalışmalar amacıyla sanayi işbirlikleri ve yapılacaktır. ortak eğitim modellerinin tesisine yönelik çalışmalar yapılacaktır. Yükseköğretimin uluslararasılaşma düzeyi yükseltilecek, ülkemiz nitelikli uluslararası 7 öğrenciler ve akademisyenler için çekim merkezi haline getirilecektir. (Kalkınma Planı p.685 Tedbir 685.1. Yabancı dilde YÖK (S), Üniversiteler 1. Yabancı dilde eğitim veren eğitim veren programların programların niteliğinin niteliği artırılacaktır. artırılmasını teminen asgari kriterler geliştirilecektir. Tedbir 685.2. Nitelikli YÖK (S), Üniversiteler 1. Üniversitelerin uluslararası uluslararası öğrenci sayısının öğrenci kabulünde sadece artırılması sağlanacaktır. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezinin yapmış olduğu Türkiye Yurtdışından Öğrenci Kabul Sınavının esaş alınmasına önelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 685.3. Yükseköğretim YÖK (S), Üniversiteler 1. Uluslararası Ortak Diploma kurumları arasında uluslararası Programlarının niteliğinin işbirlikleri artırılacaktır. artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 685.4. Uluslararası YÖK (S), Üniversiteler 1. Uluslararası mezunların mezunlar ve etkili tanıtım yükseköğretim sisteminin çalışmalarıyla yükseköğretim uluslararası tanınırlığına etkin sisteminin uluslararası tanınırlığı katılımı sağlanacaktır. sağlanacaktır. Tedbir 685.5. Nitelikli yabancı YOK (S), Üniversiteler 1. İhtiyaç duyulan alanlarda uyruklu doktoralı araştırmacı ve yabancı uyruklu doktoralı akademisyenlerin istihdamını uluslararası bilim insanlarının özendirici ve kolaylaştırıcı istihdamı desteklenecektir. alışmalar yürütülecektir. Doktoralı insan Kaynağının nicelik ve nitefiği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.686) Tedbir 686.1. Öncelikli sektörler YÖK (5), Üniversiteler 1. Üniversitelerin, öncelikli ile gelişme alanlarına odaklı alanlarda özel sektörle işbirliği doktora programlarının ilgili içerisinde doktora programları sektörle işbirliği içerisinde açmaları teşvik edilecektir. yürütülmesi sağlanacaktır. Tedbir 686.2. Üniversitelerin yurt | YOK (5), Üniversiteler 1. Üniversitelerin, yurt dışındaki dışındaki yetkin üniversitelerle üniversitelerle ortak doktora ortak doktora programları açmaları programları açmaları teşvik teşvik edilecektir. Jİ edilecektir. Tedbir 686.3. Doktora YÖK (5), Üniversiteler 1. Üniversitelerin doktora programı programları ve öğrenci kabul açma kriterleri niteliği artıracak koşulları gözden geçirilecek, şekilde gözden geçirilecektir. üniversitelerin yetkinlik analizine ve ihtisas alanına uygun doktora programları oluşturulması sağlanacaktır. Tedbir 686.4. Doktora tez YÖK (S), Üniversiteler 1. Doktora tez danışmanlığı danışmanlıklarını yapacak yapacak kişilerin üniversite danışmanların niteliklerinin dışından da olabilecek şekilde, mevzuatla tanımlanması alanında yetkin ve akademik sağlanacaktır. yeterliliği olanlar arasından seçilmesine yönelik kriterleri içeren düzenleme yapılacaktır. Tedbir 686.5. Akademik ve YÖK (5), İlgili Kamu Kurum | 1. Alanında yetkinlik düzeyi yüksek mesleki doktora ayırımı yapılarak ve Kuruluşları, Üniversiteler | olan üniversitelerde özel sektörle her birinden beklenen kazanımların işbirliği içerisinde mesleki doktora Türkiye Yeterlilikler Çerçevesinde programları oluşturulacaktır. geliştirilmesi, doktora olgunluk düzeyine ulaşmış belirli üniversitelerde sanayi doktora programları gibi mesleki doktora programlarının oluşturulması desteklenecektir. Tedbir 686.6. Doktora ve doktora | YÖK (S), Üniversiteler 1. Doktoralı Genç Araştırmacılar sonrası araştırmalar için burs için Yabancı Dilde Bilimsel Metin çeşitliliğinin artırılması Yazma Programı, Doktora Sonrası sağlanacaktır. Araştırma Projesi ve Temel Bilimlerde Genç Beyinler Projesi kapsamında araştırmacılara burs desteği sağlanacaktır. Üniversite kampüslerinin sürdürülebilir ve iklim dostu kampüslere dönüştürülmesi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.687) Tedbir 687.2. Sürdürülebilir ve YOK (5), Çevre, Şehircilik 1. Alternatif finansman yöntemleri iklim dostu kampüs hedefine ve İklim Değişikliği üzerinde çalışılacaktır. ulaşmada alternatif finansman Bakanlığı, Enerji Tabii araçlarına erişim sağlanacaktır. Kaynaklar Bakanlığı, Üniversiteler Yükseköğretimde dijital dönüşüm sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.688) Tedbir 688.1. Yükseköğretimde YOK (5), Üniversiteler 1. Yükseköğretimde dijital olgunluk dijital olgunluk modelinin modeli akademisyenlerin etkin oluşturulması desteklenecektir. katılımıyla oluşturulacaktır. Tedbir 688.2. Üniversitelerde YÖK (S), Cumhurbaşkanlığı | 1. İlgili devlet kurumlarıyla kurumsal bulut hizmetlerinin Dijital Dönüşüm Ofisi, Ilgili | işbirlikleri yapılarak bulut hizmetleri sunulması, yapay zekâ, robotik ve Kamu Kurum ve başta olmak üzere bilişim artırılmış gerçeklik başta olmak Kuruluşları, Üniversiteler hizmetlerinde harcamaların üzere bilgi ve iletişim teknolojileri etkinleştirilmesine ve mükerrer kapsamında araştırma ve eğitim harcamaların önlenmesine yönelik amaçlı kullanılabilecek yazılım, araç çalışmalar yapılacaktır. ve ekipmanlara erişimin sağlanması desteklenecektir. Tedbir 688.3. Bilgi ve İletişim YOK (S), Üniversiteler 1. Üniversitelerdeki bilgi Güvenliği Rehberini odak alan, güvenliğine yönelik çalışmalar üniversitelerin dijital altyapılarının hızlandırılacaktır. ve bilgi güvenliklerinin sağlanmasını hedefleyen çalışmalar tamamlanacaktır. Tedbir 688.4, Üniversitelerin YÖK (5), Cumhurbaşkanlığı | 1. Üniversitelerin dijital dijital dönüşümünde ve dijital Dijital Dönüşüm Ofisi, dönüşümünde ve dijital yayın yayın alımlarında fayda-maliyet Üniversiteler alımlarında mükerrer harcamaların etkinliğini hedefleyen yerli ve milli önlenmesine yönelik yerli, milli ve yazılımların önceliklendirildiği bulut merkezi yazılımın önceliklendirildiği tabanlı uygulamalar kullanılacaktır. alışmalar tamamlanacaktır. Tedbir 688.5. Üniversitelerin idari | YÖK (5), Üniversiteler 1. İdari personellere yönelik bilgi personellerinin bilgi ve iletişim ve iletişim güvenliğine ilişkin güvenliğine yönelik kapasitesi hizmet içi eğitimler verilecektir. geliştirilecektir. Tedbir 688.6. 5G ve ötesi yeni YOK (S), Üniversiteler 1. Yapay zekâ, büyük veri ve siber nesil iletişim teknolojilerinde güvenlik alanlarında yükseköğretim yazılım, donanım ve altyapı programlarının sayısı artırılacaktır. alanlarında, nesnelerin interneti, yapay zekâ, büyük veri, kuantum, siber güvenlik, akıllı ulaşım, artırılmış gerçeklik gibi gelişen teknoloji alanlarında nitelikli insan gücü yetiştirilmesi çalışmalarına ağırlık verilecektir. Üniversitelerin öz gelirleri artırılarak finansal sürdürülebilirliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.689) Tedbir 689.1. Başta çözüm ortağı | YÖK (S), Üniversiteler 1. Üniversitelerin finansman olarak reel sektör etkileşiminin çeşitliliğini artırmaya ilişkin artırılması olmak üzere öz gelirleri mevzuat hazırlanacaktır. ve finansman çeşitliliği artırılarak üniversitelerin gelişimine daha fazla kaynak sağlanacaktır. Tedbir 689.2. Üniversitelere YOK (S), Üniversiteler 1. Bağış ve yardımlara yönelik yapılacak yardım ve bağışlar teşvik teşvik edici düzenlemeler edilecektir. yapılacaktır. Tedbir 689.3. Yükseköğretimde (| YÖK (S), Üniversiteler i. Akademik Teşvik rekabetçi ortamın geliştirilmesi Yönetmeliğinde etkinliği artırıcı amacıyla kamu üniversitelerinin düzenlemeler yapılacaktır. merkezi idareden aldıkları bütçenin belirli oranda performanslarıyla ilişkilendirilmesi sağlanacaktır. Üniversitelerdeki idari ve teknik personel niteliği artırılacaktır, (Kalkınma Planı p.690) Tedbir 690.1. Üniversitelerde YÖK (S), Üniversiteler 1. Üniversitelerde verimliliği verimliliği düşüren farklı istihdam artıracak idari ve teknik personel statüleri gözden geçirilerek yeni bir rejimine ilişkin düzenlemeler personel rejimi oluşturulacak ve yapılacaktır. kurumsal kapasite geliştirilecektir. Tedbir 690.2. Araştırma YÖK (5), Üniversiteler 1. Araştırma altyapılarında altyapılarında yüksek nitelikli teknik nitelikli personellerin istihdamına personelin görevlendirilmesi yönelik düzenlemeler sağlanacaktır. tamamlanacaktır. Üniversitelerdeki TTO'lar güçlendirilecektir. (Kalkınma Pianı p.691) Tedbir 691.1. TTO'lar bölgesel YÖK (S) 1. İlgili paydaşlarla yapılacak öncelikler ve tematik dikey değerlendirmeler doğrultusunda eksenler özelinde mevzuatın iyileştirilmesine yapılandırılacaktır. yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 691.2. TTO'larda YÖK (S) 1. Teknoloji transfer ofislerine yürütülen faaliyetlerde ilave sağlanan desteklerin etkinliği destekler sağlanacaktır. artırılacaktır. Yükseköğretim düzeyinde mesleki ve teknik eğitim güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı .692 Tedbir 692.1. Meslek YÖK (5), Mesleki i. Mesleki Yeterlilik Kurumu ile yüksekokullarının müfredatları Yeterlilik Kurumu, yapılacak ortak çalışmalar Mesleki Yeterlilik Kurumu Üniversiteler kapsamında meslek tarafından yayımlanan standartlar yüksekokulları programları ve ve yeterlilikler çerçevesinde müfredatları güncellenecektir. güncellenecekür. Yükseköğretim sisteminde kalite güvencesi kültürü yaygınlaştırılacak ve güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.693) Tedbir 693.1. Yükseköğretimde (| Yükseköğretim Kalite 1. Yükseköğretim kurumlarında kurumsal akreditasyon ile program | Kurulu (5) kalitenin benimsenmesi ve akreditasyonu geliştirilecektir. yayılması sağlanarak ulusal kalite güvence sistemi güçlendirilecek, uluslararası kurumsal akreditasyon süreçlerine başlanacak ve kurumsal akreditasyon programı uygulanmasının tüm üniversitelere yaygınlaştırma çalışmalarına devam edilecektir. 2. Program akreditasyonunun yaygınlaştırılması, geliştirilmesi ve akreditasyon kuruluşlarının daha sağlıklı değerlendirme yapabilmelerine yönelik yasal düzenleme yapılacaktır. Tedbir 693.2. Kalite güvencesi, Yükseköğretim Kalite 1. Ulusal bütünleşik kalite stratejik planlama, performans ve | Kurulu (S) yönetimi bilgi sistemi güncelleme veri yönetimi sistemlerinin çalışmalarına devam edilecektir. entegrasyonu sağlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2023 | 2024(1) | 2025(2)

4-5 Yaş Net Okullaşma Oranı Yüzde | 63,5(3 64,0(4 70,0

14-17 Yaş Kız Çocuklarının Net Okullaşma Oranı | Yüzde | 94,2(3) 918(4)| o 950) Hayat Boyu Öğrenmeye Katılım Oranı (5) Yüzde Doktoralı Mezun Sayısı Kişi 12419 14 200 Dünya Akademik Başarı Sıralamasında İlk 500'e inn İİnheei Adet 3 4 Giren Üniversite Sayısı (6) j Küresel ölçekteki Yeşil Kampüs Sıralamasında İlk Adet 5 6 100'e Giren Üniversite Sayısı (6 Kaynak: MEB ve YÖK.

1) Gerçekleşme Tahmini, (2) Program, (3) MEB 2022-2023 örgün eğitim istatistikleri verisidir. (4) MEB 2023-2024 örgün eğitim istatistikleri verisidir. (5) 25-64 yaş nüfusundaki yetişkinler arasında araştırmanın yapıldığı son dört hafta içerisinde herhangi bir eğitim programına katılanların oranıdır. (6) Uluslararası tanınırlığı ve geçerliliği olan sıralamalar baz alınacaktır. 2.3.2. İstihdam ve Çalışma Hayatı

a) Mevcut Durum

Ülkemizde geçtiğimiz yıl işgücü piyasasına ilişkin verilerde görülen iyileşme süreci 2023 yılında devam etmekle beraber, işgücüne ve istihdama olan katılımdaki artışta yavaşlama gözlenmiştir. 2023 yılında istihdam ve işgücüne katılma oranları bir önceki yıla göre 0,8 ve 0,2 puan artarak sırasıyla yüzde 48,3 ve yüzde 53,3 olmuştur. 2022 yılında yüzde 10,4 olan işsizlik oranı 2023 yılında bir puan azalarak yüzde 9,4 seviyesine gerilemiştir. İstihdam ve işgücünün temel göstergelerinde yaşanan iyileşme ile uyumlu olarak 2023 yılında genç işsizliğinde de azalma meydana gelmiştir. Bahse konu gösterge 2022 yılındaki yüzde 19,4 seviyesinden 2 puan azalarak 2023 yılında yüzde 17,4 düzeyine inmiştir. 2023 yılında toplam istihdam bir önceki yıla göre yaklaşık 200 bin kişilik bir artış göstermiştir. Pandemi döneminde azalarak 2020 yılında yüzde 30,8 seviyesine kadar gerileyen kadınların işgücüne katılım oranı 2023 yılında yüzde 35,8 seviyesine yükselmiştir. Bu yükseliş, kadınların işgücüne katılım oranına ilişkin olarak On İkinci Kalkınma Planı kapsamında 2023 yılı hedefi olan yüzde 35,9 seviyesi ile uyumludur. TABLO II: 41- Temel İstihdam ve İşgücü Göstergeleri İşgücüne Katılma Oranı

İstihdamın Sektörel Dağılımı

Kaynak: TÜİK

27 Nisan 2024 tarihinde yayımlanan 2024/5 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi, mevsimlik tarım işçilerinin çalışma ve yaşam koşullarının iyileştirilmesi amacıyla kapsamlı yenilikler getirmiştir. Genelge, işçilerin ve ailelerinin ulaşım, barınma, eğitim, sağlık, güvenlik gibi temel hizmetlere erişimini kolaylaştıracak hem merkezi hem de yerel düzeyde etkin bir koordinasyon mekanizmasını düzenlemektedir. Çalışma hayatındaki değişimlerle uyumlu olacak şekilde çalışma izni değerlendirme kriterleri güncellenmiş olup Çalışma İzni Başvurularının Değerlendirilmesine İlişkin Usul ve Esaslar ile Değerlendirme Kriterleri 1 Ekim 2024 tarihi itibarıyla yürürlüğe girmiştir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) Kanunu ve bağlı mevzuat kapsamındaki iş ve işlemlerin elektronik ortamda (e-Devlet) yapılmasıyla bürokrasi ve kırtasiyeciliğin önüne geçilmesini sağlayan yeni İSG-KATİP uygulaması hizmete açılmıştır. Çalışma hayatına nitelikli eleman kazandırmak amacıyla yürürlükteki ulusal meslek standardı sayısı 911'e, ulusal yeterlilik sayısı 681'e çıkarılmıştır. On Birinci Kalkınma Planı sürecinde alınan tedbirlerin başarıyla yürütülmesi neticesinde işgücünün eğitim düzeyinde önemli artışlar yaşanmıştır. Bununla birlikte, yükseköğretim mezunlarının istihdamdaki payı 2020 yılındaki yüzde 27,4 seviyesinden 2023 yılında yüzde 28,7 seviyesine yükselmiştir. TABLO LI: 42- İşgücünün Eğitim Düzeyi Eğitim Düzeyi işgücü (o İstihdam İşsiz İşgücü (o İstihdam İşsiz Okuryazar Olmayanlar Lise Altı Lise Mesteki ve Teknik Lise Yükseköğretim Toplam Kaynak: TÜİK İŞKUR tarafından düzenlenen aktif işgücü programlarından 2023 yılında 349.501 kişi yararlanmıştır. 2024 yılı Ağustos ayı itibarıyla aktif işgücü programları kapsamında yapılan harcamalar 22 milyar TL'yi geçmiştir. TABLO 11: 43- İŞKUR Tarafından Düzenlenen Aktif İşgücü Programlarına Yapılan Harcama ve Yararlanan Kişi Sayısı Yıllar Mesleki Eğitim Toplum Yararına İşbaşı Eğitim Toplam Harcama Kurslar: (Kişi Programlar (Kişi Programi (Kişi Kişi

2024 (1) 1380 101575. 44 597 147552 o 22233978

Kaynak: İŞKUR

(1) 2024 yılı Ocak-Ağustos dönemi verileridir.

2024 yılı itibarıyla asgari ücret brüt 20.002,5 TL, net 17.002,12 TL olarak belirlenmiştir. Bir önceki döneme göre net asgari ücrette yüzde 49,1 oranında artış sağlanmıştır. Bununla birlikte, ilk kez 2016 yılında uygulanan asgari ücret desteği uygulamasına 2024 yılında da devam edilmektedir. 2024 yılı için çalışan sayısı ve sektör ayrımı yapılmaksızın tüm işyerlerine aylık 700 TL tutarında asgari ücret desteği sağlanmaktadır. Ortalama net memur maaşları nominal olarak 2024 yılında yüzde 110,4, reel olarak yüzde 33,6 düzeyinde yükselmiştir. TABLO II: 44- İşgücü Maliyetlerinde ve Net Ele Geçen Ücretlerdeki Gelişmeler 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024(2) İŞGÜCÜ MALİYETİ (1) Reel İşgücü Maliyeti Endeksi (2003-100) Kamu İşçisi 104,8 104,7 1124 o1075 1099 106,55 ©,0 838 1502 147,9 Memur 106,6 1130 dilli ito 1135 1129 108,6 1038 1370 177,2 Asgari Ücret(3) (| 128,3 158,4 153,8 Oo 1510 1652 1693 1720 1806 243,3 230,3 Bir Önceki Yıla Göre Reel Yüzde Değişim Kamu İşçisi 43 01 74 44 M3 31 4155 49 v2 1,6 Memur di 6,1 17 -10 31 05 39 44 32,0 294 Asgari Ücre(3) | 42 23,5 2,9 -19 94 25 16 50 24,7 -53 NET ELE GEÇEN ÜCRETLER (1) Reel Net Ele Geçen Ücret Endeksi (2003-100) Kamu İşçisi 105,1 o 105,0 1110 1063 1133 1108 950 8,7 153,8 164,1 Memur 148,1 o 1573 1546 1534 1586 1580 1524 1481 o 2047 273,5 Asgari Ücret 187,7 o2324 2256 2215 2424 2483 2524 285,1 384,1 363,6 Bir Önceki Yıla Göre Reel Yüzde Değişim Kamu İşçisi 44 01 57 42 66 22 443 6 76 6,7 Memur 01 6,2 47 08 34 04 36 28 382 33,6 Asgari Ücret 42 B8 29 19 94 2,5 6 80 M7 53 Kaynak: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Kamu İşveren Sendikalarından elde edilen verilerle Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından hesaplanmıştır. Not: 2008 yılından itibaren net ele geçen ücretlere bekâr çalışan için asgari geçim indirimi dâhildir.

(1) Reel hesaplamalarda TÜFE (2003100) bazlı endeks kullanılmıştır.

(2) Gerçekleşme Tahmini

İŞKUR tarafından yürütülmekte olan İşbaşı Eğitim Programları ve Mesleki Eğitim Kurslarıyla nitelikli işgücü yetiştirme faaliyetlerine devam edilmektedir. Bu kapsamda Ocak- Ağustos 2024 döneminde İşbaşı Eğitim Programlarından 44.597 kişi, Mesleki Eğitim Kurslarından 1.380 kişi faydalanmıştır. Başta dijital dönüşüm ve iklim değişikliğinin işgücü piyasasında oluşturacağı talebe yönelik olarak işgücünün niteliğinin geliştirilmesi, aktif işgücü programlarının yaygınlaştırılması ve etkinliğinin artırılması, esnek çalışma biçimlerinden daha geniş kesimlerin faydalanması, özel politika gerektiren grupların işgücü ve istihdama katılımlarının artırılması, kayıt dışı istihdamın ve beyin göçünün azaltılması ile iş sağlığı ve güvenliği alanında yürütülen hizmetlerin nitelik ve verimliliğinin yükseltilmesi hususlarında ilerleme kaydedilmesi ihtiyacı devam etmektedir.

b) Amaç

Başta özel politika gerektiren gruplar olmak üzere toplumun tüm kesimlerine yeterli bir gelirle kayıtlı, iş sağlığı ve güvenliğinin sağlandığı koşullarda iş imkânlarının sunulması, ikiz dönüşüm sürecinin etkilerinin fırsata dönüştürülmesi, çalışma çağındaki nüfusun azami oranda istihdam edilmesi, insan kaynağı niteliğinin yükseltilip etkin kullanıldığı verimli bir işgücü piyasasının oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

a N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Mevcut ve yeni meslek alanları ile bu alanların gerektirdiği beceri düzeylerinin belirlenmesi ve güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.695) Tedbir 695.1. İşgücü Çalışma ve Sosyal 1. İşgücü piyasasının ihtiyaçları | piyasasında yaşanan dönüşüm Güvenlik Bakanlığı (5), çerçevesinde kalifiye işgücünün çerçevesinde ara ve kalifiye Mili Eğitim Bakanlığı, yetiştirilmesine yönelik aktif işgücü İ işgücü ihtiyacına yönelik beceri Sanayi ve Teknoloji programları geliştirilecektir. geliştirme faaliyetleri Bakanlığı, TOBB, gerçekleştirilecektir. Üniversiteler, Belediyeler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları | İşgücü piyasasının ikiz dönüşüm sürecine uyumu sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.696) | Tedbir 696.3. Ikiz dönüşüm Çalışma ve Sosyal 1. Mesleki eğitim kursları ve işbaşı kapsamında aktif işgücü Güvenlik Bakanlığı (5), eğitim programlarının ikiz dönüşüm politikaları analiz edilerek Sanayi ve Teknoloji sürecine uyum kabiliyeti, aktif işgücü yeniden düzenlenecektir. Bakanlığı, TOBB, İlgili programları etki analizi sonuçları esas Kamu Kurum ve alınarak güçlendirilecektir. Kuruluşları Özel politika gerektiren grupların yeterli bir gelirle kayıtlı, iş sağlığı ve güvenliğinin sağlandığı koşullarda işgücü piyasasına katılımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.697) Tedbir 697.3. Engellilerin Çalışma ve Sosyal 1. Engelli İş Koçluğu hizmetleri istihdam edilmelerine yönelik iş Güvenlik Bakanlığı (5), kapsamında, engelli bireylerin ve meslek danışmanlığı Aile ve Sosyal Hizmetler (| istihdama kazandırılması ve hizmetleri yaygınlaştırılacaktır. Bakanlığı sürdürülebilir istihdamlarının sağlanmasına yönelik iş ve meslek danışmanlığı hizmetleri . yaygınlaşlırılacakır.... N Gençlerin istihdamının artırılması ve çalışma koşullarının iyileştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.698) Tedbir 698.1. İnsan Cumhurbaşkanlığı İnsan | 1. Gençlerin istihdam edilebilirliklerini kaynakları alanında gençlere Kaynakları Ofisi (5), ve kariyer farkındalıklarını artırmak yönelik yetenek yönetimi Çalışma ve Sosyal amacıyla geliştirilen erken dönem uygulamaları geliştiritecektir. Güvenlik Bakanlığı, kariyer destek araçlarının kapsamları Gençlik ve Spor geliştirilerek etkinlikleri artırılacaktır. Bakanlığı, Milli Eğitim 2. Üniversiteli gençlerin eğitimden iş | Bakanlığı, YÖK, İŞKUR, hayatına geçiş sürecini desteklemekten İlgili Kamu Kurum ve sorumlu kariyer merkezlerinin kapasite Kuruluşları ve yetkinlikleri artırılacaktır. Tedbir 698.5. Gençlerin kariyer | Çalışma ve Sosyal 1. Gençlerin istihdamını ve kariyer farkındalıklarını artırmak ve Güvenlik Bakanlığı (S), farkındalıklarını artırmak amacıyla sanal istihdam imkânlarına erişimini Gençlik ve Spor istihdam fuarları ile kariyer günleri kolaylaştırmak amacıyla Bakanlığı, düzenlenecek ve iş kulübü hizmetleri faaliyetler yürütülecektir. Cumhurbaşkanlığı İnsan | sunulacaktır. Kaynakları Ofisi, Üniversiteler i Kamu istihdam hizmetleri, yoksul hanelerin sürdürülebilir gelir kaynaklarına | | ulaşabilmesini desteklemek amacıyla hane temelinde geliştirilecek ve bu hanelerin i IŞKUR hizmetlerinden faydalanması önceliklendirilecektir. (Kalkınma Planı p.699) | | Tedbir 699.1. SGK,İŞKUR (| | Çalışma ve Sosyal / 1. Kamu istihdam hizmetleri, dar | ve Sosyal Yardımlar Genel Güvenlik Bakanlığı (5), | gelirli hanelerin sürdürülebilir gelir Müdürlüğü verileri entegre Aile ve Sosyal Hizmetler | kaynaklarına ulaşabilmesini edilecek ve İŞKUR hizmetleri (o | Bakanlığı : desteklemek amacıyla hane ile kamu kaynaklı hizmet ve | temelinde geliştirilecek ve bu yardımlardan yararlanamayan i hanelerin İŞKUR hizmetlerinden dar gelirli hanelere İŞKUR | faydalandırılması hizmetlerinin sunumunda : önceliklendirilecektir. öncelik sağlanacaktır. 2. Çalışanı bulunmayan hanelerden | i İŞKUR hizmetlerinden yararlanan | hane sayısı artırılacaktır. Nitelikli işgücü kaybı önlenecek ve yurt dışında çalışan nitelikli vatandaşlarımızın | Türkiye ile bağları güçlendirilerek mesleki bilgi ve tecrübe aktarımını sağlayacak | i mekanizmalar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.700) Tedbir 700.1. Nitelikli Çalışma ve Sosyal i 1. Ülkemizdeki yabancı işgücünün işgücünün İşgücü piyasasıyla Güvenlik Bakanlığı (S) (o: sektör ve meslek bazında çalışma bağlantılı göç nedenleri ; koşullarına ilişkin ilgili kurum ve ortaya konularak sektör ; kuruluşlarla işbirliği ve eşgüdüm bazında kitlesel işgücü , İçinde bilimsel araştırma çalışması | kaybını önlemeye yönelik yapılacaktır. adımlar atılacaktır. i Düzensiz işgücü göçü ile mücadele ve uluslararası işgücünün kayıtlı istihdamının artırılması amacıyla çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.702) Tedbir 702.2, Çalışma Çalışma ve Sosyal i İh e-İzin ve e-Muafiyet sistemleri ile izinleri ile sosyal güvenlik Güvenlik Bakanlığı (5), | SGK'nın bilgi teknolojileri sistemleri kayıtları arasında İçişleri Bakanlığı, SGK i arasında entegrasyonun entegrasyon geliştirilecektir. i geliştirilmesine yönelik çalışmalar i yürütülecektir. “Kayıt dışı istihdamın azaltılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.703) Tedbir 703.1. Kayıt dışılığın Çalışma ve Sosyal i 1. Yapılan analizler sonucunda eksik azaltılmasına yönelik Güvenlik Bakanlığı (5), : ücret bildirimi konusunda riskli bilinçlendirme ve denetim İlgili Kamu Kurum ve (| olduğu tahmin edilen iş yerlerine | faaliyetleri artırılacaktır. Kuruluşları i yönelik denetim ve bilgilendirme i faaliyetleri yürütülecektir. Iş sağlığı ve güvenliği hizmetleri daha etkin ve verimli hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.704) Tedbir 704.1. İş kazası ve Çalışma ve Sosyal i 1. Pnömokonyoz ve asbest meslek hastalıklarının tespili Güvenlik Bakanlığı (5), | konularında dış katılımcıya yönelik ve bildirimi süreçleri Sağlık Bakanlığı i sertifikalı eğitimler ve iş sağlığı ve iyileştirilecektir. ; güvenliği profesyonellerine yönelik İş | i hijyeni temel eğitimleri düzenlenecek | i ve yaygınlaştırılacaktır. ; 2. İş sağlığı alanında meslek : hastalıklarının önlenmesi ve tespitine i katkı sunmak üzere sağlık gözetimi, i tıbbi tetkik, araştırma ve eğitim ; hizmeti sunulacaktır. Tedbir 704.4. İş sağlığı ve Çalışma ve Sosyal 1. İSG-KATİP sistemi üzerinden güvenliği alanında yerli üretim | Güvenlik Bakanlığı (5), | yürütülmekte olan iş ve işlemlerin ile dijital ve teknolojik Sanayi ve Teknoloji daha etkin ve verimli yapılabilmesi çözümler teşvik edilerek Bakanlığı için ilgili birimlerden veya diğer yaygınlaştırılması kullanıcılardan gelen talep ve sağlanacaktır. öneriler doğrultusunda yazılım güncellemeleri yapılacaktır. i 2. İnşaat işlerinde ilgili mevzuat ve standartlara uygun yerli üretim güvenlik ağı ve geçici kenar koruma sistemlerinin kullanımı yaygınlaştırılacaktır.

d) Hedefler

| İ İşgücüne gücüne Katılma Kal Oranı, Kadın (3) ,,>>«â| | Yüzde | İşsizlik Oranı Yüzde 9,3 9,6 Ölümlü İş Kazası Oranı Yüz Binde

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program ,

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan İstihdam Programının performans göstergelerinden biridir. 2.3.3. Sağlık

a) Mevcut Durum

Sağlık hizmet sunumunda son yıllarda kaydedilen ilerlemeler neticesinde fiziki altyapı, insan kaynağı, hizmete erişim, aile hekimliği, hastane yatak sayıları, koruyucu sağlık, kurumsal yapılanma, bulaşıcı hastalıklarla mücadele, hasta ve hekim hakları başta olmak üzere pek çok alanda gelişmeler sağlanmıştır. Bununla birlikte fiziki altyapı ve sağlık personelinin bölgeler arası dağılımındaki farklılıkların giderilmesine, sağlık alanında finansmanın sürdürülebilirliğinin sağlanmasına, hizmet sunum kalitesinin yükseltilmesine ve koruyucu sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. TABLO 11: 45- Sağlık Alanında Gelişmeler 2018 2019 2020 2021 (2022 2023(5

Anne Ölüm Oranı (Yüz Bin Canlı Doğumda) (4) (o 13,5 13,0 13,0 13,0 12,6 13,5 Kaynak: Sağlık Bakanlığı 0 İBBS Düzey 1'e göre 10 bin kişiye düşen yatak sayısı en yüksek ve en düşük olan bölgelere ait rakamların oranıdır.

(2) 1BBS Düzey 1'e göre 100 bin kişiye düşen toplam hekim sayıları üzerinden, en yüksek ve en düşük bölgelere ait rakamların oranıdır.

(3) Bebek ölüm hiz tüm haftalarda doğan bebek ölümlerini kapsamaktadır. (4) TÜİK tarafından canlı doğum sayısı geriye dönük revize edildiğinden ölüm göstergelerine ait değerler güncellenmiştir. (5) 2023 yılı verileri Sağlık İstatistiği Yıllığı 2023 ön sonuçlarıdır, Anne ve bebek sağlığı alanında, 2018 yılında 13,5 olan ve izleyen yıllarda iyileşme sağlanan yüz bin canlı doğumda gerçekleşen anne ölüm oranı, 2023 yılında 11 ilimizde meydana gelen deprem felaketinin etkisiyle 13,5 olarak gerçekleşmiştir. Aynı oran, 2022 yılı itibarıyla OECD ve AB'de sırasıyla yüz bin canlı doğumda 9,8 ve 5,8 olarak gerçekleşmiştir. Diğer taraftan 2018 yılında, bin canlı doğumda 9,2 olan bebek ölüm hızı; 2023 yılında 9,8 olarak gerçekleşmiş olup verinin bir önceki yıla göre artışındaki en önemli faktör yaşanan deprem felaketidir. Bin canlı doğumda bebek ölüm hızı 2021 yılı itibarıyla OECD ve AB'de ise sırasıyla 3,6 ve 3,1 olarak gerçekleşmiştir. Bebek ölümlerinin azaltılmasında önemli bir faktör olan Beşli Karma Aşı (DaBT*İPAHib) üçüncü doz aşılama hızı 2023 yılında yüzde 98,8 olarak gerçekleşmiştir. Hasta yatak kapasitesi ve hasta yataklarının niteliği açısından sağlık hizmet altyapısı iyileşmiş olup 2018 yılında 28,3 olan 10 bin kişiye düşen yatak sayısı 2023 yılında 31,2 olmuştur. Nitelikli yatak sayısının yoğun bakım yatakları hariç tüm yataklara oranı 2018 yılında ülke genelinde yüzde 71,9 iken 2023 yılında yüzde 82,5'e yükselmiş, aynı yıllarda söz konusu oran Sağlık Bakanlığı hastanelerinde ise yüzde 67,ten yüzde 81,9 seviyesine ulaşmıştır. Sağlık altyapısının iyileştirilmesi ve hizmete erişimin kolaylaştırılmasıyla 2022 yılında 10 olan kişi başı hekime müracaat sayısı, 2023 yılında 11,4 olarak gerçekleşmiştir. TABLO 11: 46- Yıllar İtibarıyla Toplam Hasta Yatağı Sayısı ve Doluluk Oranları 2009) 2018) 2019) 2020) 2021 2022)2023(1)0ECD(2) AB(2) Yatak Sayısı (Bin) 188,6) 231,9 237,55 o 251,2 254,5) 262,2) 266,6 Nitelikli Yatak Oranı 30,9 71,9 74,7 78,5 79,7 80,9 (Yüzde) (3) 10 Bin Kişiye Düşen 260) O283l 284 300) 301 307) 3s) 45 Yatak Sayısı Yatak Doluluk Oranı 65,5 66,9 66,3) 52,5 55,7 58,1 8,2 70,4 (Yüzde) (4) Kaynak: Sağlık Bakanlığı, OECD, Eurostat

(1) Sağlık İstatistiği Yıllığı 2023 ön sonuçlarıdır. (2) 10 bin kişiye düşen yatak sayısı OECD-38 ile AB-27, yatak doluluk oranı ise OECD-30 ile AB-23'ün 2022 yılına veya en yakın yıla ait verileridir. (3) Toplam yataklara yoğun bakım yatakları dâhil edilmemiştir. (4) OECD ve AB'nin 2022 yılına ait akut bakım verisi olup fizik tedavi ve rehabilitasyon hizmetleri dâhil değildir. TABLO II: 47- Sağlık Kuruluşlarına Göre Hastane Müracaat Sayısı ve Dağılımı Kurum 2003 2007 | 2011 | 2014 2022 | 2023 a Sağlık Bakanlığı 113849! 209630 | 254343 | 292100 379 607 424 551 Üniversite 9 638 15 025 24 437 32 144 45 747 45 534 Toplam 129645 | 249141 (337850 | 396 578 500 131 - Kaynak: (1) Sağlık Bakanlığı, Sağlık İstatistiği Yıllığı 2023 ön sonuçlarıdır. Kamu Özel İşbirliği yöntemiyle yapımı tamamlanan 18 şehir hastanesi (Mersin, Yozgat, Isparta, Adana, Kayseri, Elazığ-Fethi Sekin, Manisa, Eskişehir, Ankara-Bilkent, Bursa, İstanbul-Başakşehir Çam ve Sakura, Konya, Tekirdağ Dr. İsmail Fehmi Cumalıoğlu, Ankara- Etlik, Kocaeli, Gaziantep, İzmir Bayraklı ve Kütahya) toplam 28.842 tescilli hastane yatağıyla hizmet vermektedir. Merkezi yönetim bütçesinden finanse edilen şehir hastanelerinden 1.000 yatak kapasiteli Antalya Şehir Hastanesi 2024 yılı Mart ayında tamamlanarak hizmete alınmıştır. İlave olarak 13.950 yatak kapasiteli 11 şehir hastanesinin (Aydın, Samsun, Trabzon, Denizli, Sakarya, Şanlıurfa, Diyarbakır-Kayapınar, İstanbul Sancaktepe, Mardin, Rize ve Ordu) inşaat çalışmaları devam etmekte, toplam 4.500 yatak kapasiteli beş şehir hastanesinin ise proje çalışmaları yürütülmektedir. Bunun yanı sıra deprem bölgesinde hasar görmüş sağlık tesislerinin yeniden yapımı amacıyla acil durum hastane modeli geliştirilerek deprem bölgesi özelinde 13 acil durum hastanesi yatırım programına dâhil edilmiş olup bunlardan Adıyaman Çelikhan, Gaziantep Oğuzeli, Hatay Merkez, Payas, İskenderun ve Defne Acil Durum Hastaneleri tamamlanarak hizmete alınmıştır. TABLO 11: 48- Sağlık Kuruluşlarına Göre Muhtelif Göstergeler (2023) Sağlık Bakanlığı Üniversiteler | Özel Hastaneler Yatak Sayısı 167 649 43 878 55 067 Ameliyat Sayısı (Bin) Ameliyat Sayısının Müracaat Sayısına Oranı (Yüzde) Ameliyat Sayısının Yatak Sayısına Oranı Yatak Doluluk Oranı (Yüzde) 58, 8 s5, 0 Hastanın Ortalama Kalış Günü 4,7 5,2 Yatak Devir Hızı (Hasta) Uzman Hekim Sayısı (Kişi) Kaynak: Sağlık Bakanlığı, Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2023 ön sonuçlarıdır. 2023 yılında toplam yatak kapasitesinin yüzde 20,7'sine, uzman hekim sayısının yüzde 31'ine sahip olan özel sektör, tüm ameliyatların yüzde 25,6'sını gerçekleştirirken, toplam yatak kapasitesinin yüzde 16,5'ine ve uzman hekim sayısının yüzde 12,4'üne sahip olan üniversite hastaneleri yapılan ameliyatların yüzde 18,6'sını gerçekleştirmiştir. 2023 yılında ülkemizde toplam hekim sayısı 204.223, toplam diş hekimi sayısı 45.718, hemşire sayısı 248.287 ve ebe sayısı 59.750 olmuştur. Aynı yılda yüz bin kişiye düşen hekim sayısı 239 iken hemşire ve ebe sayısı 361'dir. 2022 yılı için bu sayılar sırasıyla AB'de 414 ve 882, OECD'de ise 377 ve 988'dir. Hekim başına düşen hemşire ve ebe sayısı AB'de 2,1, OECD'de 2,6 iken ülkemizde ise bu oran 2023 yılında 1,51 olarak gerçekleşmiş olup sağlık personeli sayısının artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bulaşıcı olmayan hastalıkların toplam hastalık yükü içerisindeki payı, yaşlanan nüfusun da etkisiyle giderek artmaktadır. 2023 yılında gerçekleşen ölümlerin yüzde 65,8'i dolaşım sistemi hastalıkları, tümörler, solunum yolu hastalıkları ile beslenme, endokrin ve metabolizmayla ilgili hastalıklardan kaynaklanmıştır. Bulaşıcı olmayan hastalıklara neden olan temel risk faktörleri tütün kullanımı, fiziksel aktivite eksikliği ve dengesiz beslenmedir. Risk faktörleriyle mücadele kapsamında halk sağlığının korunması önem arz etmekte olup buna yönelik kurulan Sağlıklı Hayat Merkezlerinin sayısı Eylül 2024 itibarıyla 266'ya ulaşmıştır. Birinci basamak sağlık kurumlarında 2024 yılında 585 binin üzerinde beslenme danışmanlığı hizmeti verilmiştir. Kronik hastalıkların erken teşhisinde, tedavisinde ve süreç yönetiminde birinci basamak sağlık hizmetlerinin daha aktif bir rol üstlenmesinin sağlanması tarama ve tedavi sürecinin kanıta dayalı klinik uygulama yönergeleri doğrultusunda yürütülmesi, hastalıkların semptom ve bulgularının kontrol altına alınması, bireylerin fonksiyon kayıpları yaşamalarının ve engelli hale gelmelerinin önüne geçilmesi amaçları ile Hastalık Yönetim Platformu (HYP) uygulaması geliştirilmiştir. Hipertansiyon, diyabet, kardiyovasküler risk değerlendirmesi, obezite ve çok yönlü yaşlı değerlendirmesi parametrelerinin yer aldığı yazılım aile hekimlerinin kullanımına açılmış olup geliştirme çalışmaları devam etmektedir. HYP kapsamında hazırlanan koroner arter hastalığı, inme ve kronik böbrek hastalığı modülleri için Bolu, Erzincan ve Kırıkkale illerinde pilot çalışma yapılmıştır. HYP aracılığıyla Temmuz 2021-Haziran 2024 tarihleri arasında aile hekimlerince 67 milyon sağlık taraması ve 44 milyon hastalık izlemi gerçekleştirilmiştir. Diş çürüğü ve risk faktörlerini dikkate alarak sağlık problemlerinin henüz ortaya çıkmadan önlenmesini ve kontrolünü hedefleyen aile diş hekimliği modeli pilot illerde uygulanmaya başlamıştır. Ayrıca, engelli hastalara yönelik ağız ve diş sağlığı hizmetlerinin bütüncül bir yaklaşımla, güncel ihtiyaç ve beklentilere uygun olarak sunulmasını teminen halihazırda 12 engelli diş tedavi merkezinde hizmet verilmektedir. Toplam Sağlık harcamalarının GSYH'ya oranı 2022 yılında yüzde 4, kamu sağlık harcamalarının toplam sağlık harcamaları içindeki payı ise aynı yılda yüzde 76,4 olarak gerçekleşmiştir. Diğer taraftan sağlık harcamalarının bulaşıcı olmayan hastalıkların hastalık yükü içerisindeki payının yaşam tarzı ve demografik yapıdaki değişimle beraber artması, sağlık teknolojilerindeki hızlı ilerlemeler ve daha kaliteli sağlık hizmeti talebindeki artış gibi sebeplerle önümüzdeki yıllarda yükselmesi beklenmektedir. Akılcı ilaç kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir. OECD ülkelerinde 2022 yılında ortalama 16 olan bin kişi başına düşen günlük antibiyotik tüketim miktarı (Daily Defined Dose-DDD), Türkiye'de 2023 yılında 41,1 olmuştur. Bağımlılıkla mücadele çalışmaları kapsamında Eylül 2024 itibarıyla toplam 1.184 yatak kapasiteli 47 yetişkin bağımlılık arındırma merkezi, toplam 227 yatak kapasiteli 14 çocuk ergen bağımlılık arındırma merkezi ve yataklı dört Bağımlı Hastalar için Rehabilitasyon Merkezi (BAHAR) hizmet vermektedir. Ayrıca 81 ilde yaygınlaştırma çalışmaları kapsamında aynı tarih itibarıyla ayaktan hizmet veren 70 yetişkin bağımlılık arındırma merkezi ile dokuz çocuk ergen bağımlılık arındırma merkezi hizmet sunmaktadır. Halihazırda 81 ilde yataklı ya da ayaktan arındırma merkezi bulunmaktadır. Sağlık okuryazarlığı düzeyinin ve ilişkili faktörlerin belirlenmesi, topluma uygun müdahalelerin planlanması açısından önemli olan Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Düzeyi ve İlişkili Faktörleri Araştırması-2023 yapılmıştır. 2017 yılında yüzde 68,9 olan yetersiz ve sınırlı sağlık okuryazarlığı düzeyi 2023 yılında yüzde 53,9'a gerilemiş, bununla birlikte yüzde 31,1 olan yeterli ve mükemmel sağlık okuryazarlığı düzeyi yüzde 46,1'e yükselmiştir.

b) Amaç

Bireylerin bedenen ve ruhen tam bir iyilik halinde sağlıklı yaşam sürdürmeleri, ihtiyaç halinde kaliteli, güvenilir, etkin, veriye dayalı süreçlerle desteklenen, hazırlık ve uyum kapasitesi yüksek, mali açıdan sürdürülebilir sağlık hizmeti sunumunun sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

. N Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Sağlıklı yaşam tarzı teşvik edilerek bulaşıcı olmayan hastalık risklerine karşı koruyucu sağlık hizmetleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.706) Tedbir 706.1. Sağlıklı Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve 1. Sağlıklı beslenme ve hareketli yaşam yaşam tarzının teşvik Sosyal Hizmetler Bakanlığı, alışkanlıkları kazandırılmasına yönelik edilmesine yönelik sağlıklı Çevre, Şehircilik ve İklim görsel medya paylaşımları yapılacak, beslenme, fiziksel aktivitenin (| Değişikliği Bakanlığı, Milli halk eğitim faaliyetleri düzenlenecek ve artırılması gibi alışkanlıkların Eğitim Bakanlığı, Tarım ve internet ortamında güvenli sağlık bilgisi toplumsal tutuma dönüşmesi | Orman Bakanlığı, YÖK, yayınlarına yer verilecektir. sağlanacak, bilinçlendirme Üniversiteler, Yerel 2. İl sağlık müdürlükleri tarafından okullarda sağlıklı beslenme konularında faaliyetleri yürütülecek, Yönetimler sağlık okuryazarlığı teşvik eğitimler verilecektir. edilerek birey 3. Birinci basamakta bulaşıcı olmayan sorumluluğunun geliştirilmesi hastalıkların önlenmesi amacıyla sağlanacaktır. yürütülen beslenme danışmanlığı hizmeti sayısı artırılacaktır. Tedbir 706.2. İklim Sağlık Bakanlığı (S), Çevre, 1. Halk sağlığını, iklim değişikliğinin değişikliğinin sağlık üzerine Şehircilik ve İklim olumsuz etkilerinden korumak olan etkisinin belirlenmesi ve | Değişikliği Bakanlığı, Sanayi | amacıyla eylem planı hazırlanacaktır. azaltılması için kurumsal ve Teknoloji Bakanlığı, 2. Hassas gruplara yönelik bilgilendirici kapasite güçlendirilerek Tarım ve Orman Bakanlığı, ve yönlendirici broşür ve afişler kurumlar arası işbirliği Ulaştırma ve Altyapı hazırlanacaktır. artırılacaktır. Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, YÖK, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar

sektörler ve kurumlar arası sağlanacaktır.

işbirliği ve koordinasyon

sağlanacaktır.

Tedbir 706.4. Bulaşıcı Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve 1. Birinci basamak sağlık tesisleri olmayan hastalıklara yönelik Sosyal Hizmetler Bakanlığı, bünyesinde kanser tarama risk faktörlerinin azaltılması Çalışma ve Sosyal Güvenlik merkezlerinin sayıları, mevcutlarının için kanser tarama Bakanlığı, Üniversiteler ise niteliği artırılacaktır. programları da dâhil olmak 2. Tarama ve Tarama Sonrası Teşhis üzere çeşitlendirilmiş tarama Eğitimleri, KETEM Uyum Eğitimleri ve programları erken teşhise yönelik farkındalık yaygınlaştırılacak, erken çalışmaları yürütülecektir. teşhis oranları artırılacaktır. 3. Aile hekimlerine ve aile sağlığı çalışanlarına kronik hastalıklar, kronik hastalık risk faktörleri ve Hastalık Yönetim Platformu (HYP) hakkında yüz yüze yöntemle farkındalık ve bilgilendirme eğitimlerinin verilmesine devam edilecektir. 4. HYP kapsamında yürütülen hipertansiyon ve kardiyovasküler risk tarama oranlarının 81 ildeki tüm aile hekimliği birimleri nezdinde artırılması için çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 706.5. Çocuk, Sağlık Bakanlığı (S), Aile 1. Anne ölümlerinin azaltılması kadın ve üreme sağlığı ve Sosyal Hizmetler kapsamında ilgili birimlerde çalışan hizmetleri güçlendirilecek, Bakanlığı, Çalışma ve sağlık personeline yönelik Acil evlilik öncesi ve yenidoğan (| Sosyal Güvenlik Bakanlığı, | Obstetrik Bakım Eğitimleri yapılacak tarama programları Milli Eğitim Bakanlığı, bebek ve çocuk ölümlerini önleme yaygınlaştırılacak, anne ve Üniversiteler çalıştayı gerçekleştirilerek ulusal bebek ölümlerinin strateji belgesi ve eylem planı azaltılması sağlanacaktır. oluşturulacaktır. 2. Birinci basamakta gebe ve lohusa izlemlerinin niteliğinin artırılması için izleme değerlendirme çalışmaları yapılarak anne ölüm oranının yüksek olduğu illerde yerinde çalışmalar yürütülmesiyle gebelerin doğum öncesi bakımı kapsamında izlem sayıları dört izlemden sekiz izleme çıkarılacaktır. 3. Bebek, çocuk ve ergen izlemlerinin gelişimsel değerlendirmelerini de kapsayacak şekilde mevcutların niteliği ve sayıları artırılarak bu gruplara verilen sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar apılacaktır. Tedbir 706.6. Ergen Sağlık Bakanlığı (S), Aile 1. Birinci basamakta ergenlere sağlığı hizmetleri ve Sosyal Hizmetler sunulan hizmetlerde güçlendirilecektir. Bakanlığı, Çalışma ve standardizasyon ve devamlılığın Sosyal Güvenlik Bakanlığı, | sağlanması amacıyla eğitim Gençlik ve Spor Bakanlığı, | faaliyetleri geliştirilerek Milli Eğitim Bakanlığı, sürdürülecektir. Üniversiteler 2. Saha rehberlerinde ergen sağlığı bölümü güncellenecektir. Tedbir 706.7. Geleneksel (| Sağlık Bakanlığı (5), i. Her bir GETAT uygulama alanı ve Tamamlayıcı Tıp Çalışma ve Sosyal için, uzmanların katılımıyla (GETAT) uygulamalarının Güvenlik Bakanlığı, Tarım oluşturulan komisyonlar tarafından kanıta dayalı şekilde ve Orman Bakanlığı, hazırlanan dokümanlar elektronik standardize edilerek ulusal (| Üniversiteler ortamda yayımlanacaktır. ve uluslararası çalışmalarla güvenli kullanımı aygınlaştırılacaktır. Tedbir 706.8. Takviye Sağlık Bakanlığı (S), i. Takviye edici gıdaların güvenli bir edici gıda ve bitkisel içerikli || Tarım ve Orman şekilde piyasaya arzının ürünlerin güvenli şekilde Bakanlığı, Üniversiteler sağlanabilmesi için komisyon piyasaya arzını sağlayacak çalışmaları yapılacaktır. yeni mekanizmalar geliştirilecektir. Özel gereksinimi ve nadir hastalığı olan bireylere sunulan sağlık hizmetlerinin kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.707 Tedbir 707.1. Nadir Sağlık Bakanlığı (S), 1. Yenidoğan Bilim Kurulu önerileri hastalıkların erken Çalışma ve Sosyal doğrultusunda yeni taranacak dönemde teşhisi için Güvenlik Bakanlığı, hastalıklara yönelik planlama tarama programları Üniversiteler yapılması sağlanacaktır, geliştirilerek aygınlaştırılacaktır. Tedbir 707.2. Nadir Sağlık Bakanlığı (5), 1. Nöromüsküler hastalık (kas ve hastalıklara ilişkin tedavi ve | Üniversiteler, TÜSEB sinir hastalıkları) birimlerinin sayısı araştırma merkezi sayısı 30'a çıkarılacaktır. arurılacaktır. Tedbir 707.3. Zihinsel Sağlık Bakanlığı (S), Aile 1. Çok Disiplinli Çocuk ve Genç Ruh özel gereksinimli bireyler ve Sosyal Hizmetler Sağlığı Merkezlerinin (ÇÖZGEM) ve ailelerinin etkin sağlık Bakanlığı, Çalışma ve sayıları artırılacaktır. hizmet sunumuna ulaşması | Sosyal Güvenlik Bakanlığı, | 2. ÇÖZGEM'de görev yapacak kolaylaştırılacaktır. Milli Eğitim Bakanlığı, personele eğitim programları Üniversiteler düzenlenecektir. Tedbir 707.4. Evde sağlık | Sağlık Bakanlığı (5), âile 1. Evde sağlık ve bakım hizmetlerine hizmetleri güçlendirilecek ve Sosyal Hizmetler ait belirlenen performans ve izleme takip sistemi Bakanlığı, Çalışma ve göstergeleri oluşturularak sistem geliştirilecektir. Sosyal Güvenlik Bakanlığı, | üzerinden takibi yapılacaktır. İçişleri Bakanlığı, 2. Entegrasyonu tamamlanan Evde Belediyeler Sağlık Hizmeti ile Sağlıklı Yaş Alma Merkezlerinin internet tabanlı yazılım çalışmaları yapılacaktır. 3. Evde sağlık hizmeti alan hastalara yönelik belirli dönem aralıklarında memnuniyet anketi uygulanarak anket sonucunda gerekli görülen alanlarda iyileştirmeler yapılacaktır. 7 Bulaşıcı hastalıklara, ani sağlık şoklarına, afet ve acil durumlara hazırlık ve müdahale kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.708) Tedbir 708.1. Bulaşıcı Sağlık Bakanlığı (5), 1. Zoonotik ve vektörel hastalıklarla hastalıklara yönelik mevcut | Çalışma ve Sosyal ilgili saha, tanı-tedavi rehberleri ve tanı, takip ve erken uyarı Güvenlik Bakanlığı, Tarım eğitim dokümanları oluşturulacak, sistemleri geliştirilecektir. ve Orman Bakanlığı, mevzuatın güncelliği sağlanacaktır. İçişleri Bakanlığı, 2. Vektör sürveyansının Üniversiteler, Yerel güçlendirilmesi için saha çalışmaları Yönetimler yürütülecek, vektör bankası oluşturulacak, vektör patojenite tespiti gerçekleştirilecek ve bölgesel vektör haritaları oluşturulacaktır. 3. Vektör toplanması, taşınması ve tanımlanmasına yönelik ekip oluşturularak gerekli eğitimler verilecek ve laboratuvar süreçleri ile ilgili malzeme-ekipman temini sağlanacaktır. Tedbir 708.2. Ulusal Sağlık Bakanlığı (5), 1. Türkiye Hıfzıssıhha Aşı ve düzeyde biyolojik ürünlerin | Çalışma ve Sosyal Biyoteknolojik Ürün Araştırma ve üretilmesine ve aşı üretim Güvenlik Bakanlığı, Üretim Merkezi Projesi kapsamında kapasitesinin Sanayi ve Teknoloji Akyurt Aşı Merkezinin ilk fazı güçlendirilmesine yönelik Bakanlığı, Üniversiteler tamamlanacaktır. merkezler kurulacaktır. 2. Dijital teknolojiler kullanılarak internet tabanlı interaktif eğitimler geliştirilerek sahada çalışan personellerin eğitime katılımı kolaylaştırılacaktır. Tedbir 708.3. Bağışıklık Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve 1. Aşı tereddüdüyfe ilgili farkındalık kazandırma programları Sosyal Hizmetler Bakanlığı, çahşmaları artırılacaktır. güçlendirilerek toplumsal Çalışma ve Sosyal Güvenlik 2. Eksik aşılı veya aşısız çocukların farkındalık artırılacak, Bakanlığı, Gençlik ve Spor belirlenmesi ve takibi güçlendirilecek, aşılama programları tüm risk (| Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, beşli karma aşı üçüncü doz aşılama gruplarını içerecek şekilde Milli Eğitim Bakanlığı, hızının en az yüzde 98 olması için yaygınlaştırılacaktır. Üniversiteler Genişletilmiş Bağışıklama Programının (GBP) takibi yapılacaktır. 3. GBP Genelgesi ve Saha Rehberi güncellenecek ve bu kapsamda Bilimsel Kurul toplantıları ve eğitim faaliyetleri düzenlenecektir. Tedbir 708.4. Küresel Sağlık Bakanlığı (5), Çevre, 1. Elektronik Vaka Sisteminin 81 ile salgın ve afet gibi Şehircilik ve İklim yaygınlaştırılması ve hasta teslim olağanüstü durumlarda Değişikliği Bakanlığı, İçişleri sürecinin elektronik ortamda sağlık hizmet sunucularının Bakanlığı, Milli Savunma yürütülmesi sağlanacaktır. rol ve sorumluluklarını içeren | Bakanlığı, Tarım ve Orman 2. Mevcut Kimyasal Biyolojik yol haritaları belirlenecek, Bakanlığı, Üniversiteler, Radyolojik Nükleer Tehditler (KBRN) malzeme ve personel akışına | Yerel Yönetimler eğitimlerinin sertifikasyon standartları ilişkin planlamalar etkin bir revize edilecek, söz konusu eğitimlerin şekilde yapılacaktır. radyolojik ve nükleer ayağı güçlendirilecektir. 3. Afetlere hazırlık çalışmaları kapsamında mevcut personel ve lojistik organizasyonu güçlendirilecektir. 4. Acil sağlık hizmetleri sunumunda etkinlik, kalite ve verimliliğin artırılmasına yönelik mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır. 5. Küresel afet gibi durumlarda halka arz edilen su kaynaklarındaki kirtiliklerin yerinde tespiti ile halk sağlığının korunması, olası bir salgının önüne geçilmesi ve saha ihtiyaçlarının karşılanması için mobil laboratuvar altyapısı güçlendirilecektir. Tedbir 708.5. Acil Sağlık Bakanlığı (5), İçişleri 1. Haberleşme sağlayan sayısal telsiz durumlarda güvenilir bilgi Bakanlığı, Milli Savunma sistemlerine yönelik 73 ilde akışı ve koordinasyonun Bakanlığı, Üniversiteler, tamamlanan entegrasyon sağlanmasına yönelik altyapı | Belediyeler çalışmalarının 81 ile yaygınlaştırılması ve kapasite sağlanacaktır. güçlendirilecektir. Birinci basamak sağlık tesislerinin sağlığın korunması ve geliştirilmesindeki rolü güçlendirilecek, hizmet basamakları içerisinde öncelikle kullanımı sağlanacak, basamaklar arası etkileşim geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.709)

hizmetlerini bütüncül olarak 3. Yeni aile hekimliği birimleri hizmete alabilmesi, böylece ikinci ve açılarak aile hekimliği birimi başına üçüncü basamak sağlık nüfusun 2.800 kişiye düşürülmesi merkezlerine başvuruların sağlanacaktır. azaltılması sağlanacaktır. Tedbir 709.2. Bulaşıcı Sağlık Bakanlığı (S) 1. Kronik böbrek hastalığı, inme, olmayan hastalıklar başta koroner arter hastalığı, astım ve kronik olmak üzere, hastalıklara obstrüktif akciğer hastalıkları (KOAH) ilişkin tarama ve teşhis gibi izlem modülleri 81 ildeki aile hekimliği süreçler ile kronik hastaların birimlerinin kullanımına açılacaktır. tedavi takiplerinde dijital 2. Kronik hastalıklara yönelik tarama uygulamaların da desteğiyle ve izlem modüllerinin tüm aile aile sağlığı merkezlerinin hekimliği birimleri tarafından etkin sorumlulukları artırılacaktır. kullanımı sağlanacak, böylece hastalıkların erken teşhisi ve takibi | yapılacaktır. Tedbir 709.3. Aile sağlığı Sağlık Bakanlığı (S), 1, Güncellenen bebek, çocuk, ergen merkezi sayısı artırılarak aile Üniversiteler izlem protokollerinin sahada hekimlerine yönelik hizmet uygulanmasına yönelik aile hekimlerine içi eğitimlerle alınan hizmetin eğitim verilecektir. etkinliği ve hizmetten 2. Her bir aile hekimliği biriminde duyulan memnuniyet sunulan hizmetlere ilişkin belirli dönem iyileştirilecektir. aralıklarında memnuniyet anketi uygulanarak gerekli alanlarda | iyileştirmeler yapılacaktır. Tedbir 709.4. Aile Sağlık Bakanlığı (S), 1. Birinci, ikinci ve üçüncü basamak hekimlerinin üst basamaklara | Çalışma ve Sosyal Güvenlik sağlık tesislerinde işlenen verilerin yönlendirdikleri hastaların Bakanlığı, Üniversiteler basamaklar arasında akışı için tetkik ve tedavi sonuçlarına entegrasyon çalışmaları yürütülecektir. ilişkin geri bildirimlerini 2. Aile Hekimliği Bilgi Sistemleri sağlayacak bir sistem ekranlarına, üst basamaklara oluşturularak hizmet yönlendirilen hastaların geri basamakları arasındaki bildirimlerinin yansıtılması amacıyla etkileşim güçlendirilecektir. alışma yapılacaktır. Tedbir 709.5. Sağlıklı hayat | Sağlık Bakanlığı (5), 1. 90 adet yeni Sağlıklı Hayat Merkezi merkezlerinin sayısı Çalışma ve Sosyal Güvenlik (SHM) hizmete açılacaktır. artırılacak, hizmet sunum Bakanlığı niteliği geliştirilecek ve bu merkezlerin aile sağlığı merkezleriyle etkileşimi sağlanacaktır. | Tedbir 709.6. Birinci Sağlık Bakanlığı (5), 1. Birinci basamak sağlık tesislerinin basamak sağlık tesislerinin Çalışma ve Sosyal Güvenlik | vatandaşlar tarafindan daha fazla tercih daha fazla tercih edilmesine Bakanlığı, Üniversiteler edilmesi için Aile Hekimliği Sözleşme ve yönelik teşvik mekanizmaları Ödeme Yönetmeliğinde değişiklik oluşturulacaktır. yapılacaktır. Tedbir 709.7. Aile diş Sağlık Bakanlığı (S), Hazine | 1. Aile Diş Hekimliği Merkezlerinin sayısı hekimliği uygulaması ülke ve Maliye Bakanlığı, Strateji | artırılacak, bu merkezlerin ağız ve diş genelinde yaygınlaştırlacak, (| ve Bütçe Başkanlığı, sağlığı hizmeti sunan ikinci ve üçüncü aile diş hekimliği birimlerinde | Çalışma ve Sosyal Güvenlik | basamak sağlık kuruluşları ile koruyucu tedavileri Bakanlığı, Üniversiteler koordinasyonu sağlanacaktır. tamamlanan bireylerin tedavi gereksinimlerinin ikinci basamak Sağlık kuruluşlarında öncelikli karşanmasına yönelik sevk zinciri oluşturulacaktır. Tedbir 709.8. Göç sağlığı Sağlık Bakanlığı (5), İçişleri 1. Göçmen Sağlığı Merkezi personeline hizmetlerinin, ülke sağlık Bakanlığı yönelik sağlık hizmetlerinin etkinliğini sistemiyle bütünleşik bir ve verimliliğini artırmak amacıyla sağlık biçimde sunularak hizmetin okuryazarlığı eğitimleri verilecektir. sürdürülebilirlik ve etkinlik 2. Mobil sağlık tarama araçlarıyla bakımından geliştirilmesi göçmenlere yönelik toplamda 140.000 sağlanacaktır. kanser tarama testi yapılacaktır. Bağımlılıkla mücadeleye yönelik sunulan hizmetlerin kapasitesi ile kalitesi iyileştirilecek, erişilebilirlik artırılacak ve hizmetlerin tamamlayıcı şekilde sunulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.710 Tedbir 710.1. Sağlık Bakanlığı (S), 1. Danışmanlık hizmet sunum Danışmanlık, tedavi, sosyal | Adalet Bakanlığı, Aile ve algoritmaları gözden geçirilerek uyum ve iyileştirme Sosyal Hizmetler ihtiyaca göre güncellenecektir. hizmetlerinin bütüncül Bakanlığı, Çalışma ve biçimde sunulması Sosyal Güvenlik Bakanlığı, kapsamında hizmet kalitesi (| Gençlik ve Spor Bakanlığı yükseltilecek, kurum ve İçişleri Bakanlığı, Milli kuruluşlar arasında işbirliği (o | Eğitim Bakanlığı, ve eşgüdüm sağlanacaktır. | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, RTUK, Diyanet İşleri Başkanlığı, Üniversiteler, Belediyeler, STK'lar Tedbir 710.2. Bağımlılığın | Sağlık Bakanlığı (S), Aile 1. Bağımlılığın sağlık üzerindeki önlenmesi için farklı nüfus o | ve Sosyal Hizmetler olumsuz etkilerine yönelik etkinlikler gruplarına yönelik Bakanlığı, Gençlik ve Spor | düzenlenerek bağımlılıkla farkındalık artırma Bakanlığı, Milli Eğitim mücadeleyi destekleyici içerikler çalışmaları kapsamında iyi Bakanlığı, Ulaştırma ve hazırlanacak ve Bağımlılıkla uygulama örnekleri ve Aliyapı Bakanlığı, RTUK, Mücadele Yüksek Kurulu sosyal müdahale programları Diyanet Işleri Başkanlığı, medya hesaplarında paylaşılacaktır. güçlendirilerek Üniversiteler, Belediyeler, sürdürülecek, bağımlılıkla STK'lar mücadele kapsamında uygulanan mekanizmaların toplum tarafından bilinirliği artırılacaktır. Tedbir 710.3. Sağlık Bakanlığı (S), Aile 1. ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Danışmanlık, tedavi ve ve Sosyal Hizmetler Hattı ile Aile Hekimliği Bilgi iyileştirme hizmeti alan Bakanlığı, Gençlik ve Spor | Sisteminin (AHBS) entegrasyonu bireylerin takiplerinin Bakanlığı, Milli Eğitim sağlanacaktır. yapılması için ilgili birimler (o | Bakanlığı, Üniversiteler, 2. Çağrı merkezleri aracılığıyla arasında eşgüdüme yönelik | Belediyeler, STK'lar sunulan tütün bağımlılığı bilişim altyapısı danışmanlık hizmetleri oluşturulacak, danışmanlık etkinleştirilerek sigara bırakma hizmetleri yüz yüze ve oranları artırılacaktır. çağrı merkezleri aracılığıyla 3. Yüz yüze bağımlılık danışmanlığı sürdürülecek, birinci hizmeti veren merkezlerin Sayısı ve basamak sağlık tesislerinde sunulan hizmetlerin kalitesi önleme ve psikososyal artırılacaktır. destek hizmetleri yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 710.4. Sigara Sağlık Bakanlığı (5), Aile 1. Sigara Birakma Polikliniklerinin birakma poliklinikleri, ve Sosyal Hizmetler sayısı artırılacaktır. bağımlılık danışma Bakanlığı, Adalet 2. Bağımlılıkla mücadelede hizmet arındırma merkezleri, Bakanlığı, Gençlik ve Spor | veren sağlık kuruluşlarının zorunlu tedavi kararlarının Bakanlığı, Üniversiteler, bilinirliğini artıracak farkındalık uygulandığı merkezler ile Belediyeler, STK'lar çalışmaları yapılacaktır. danışma, tedavi, iyileştirme 3. Sigara Bırakma Polikliniklerinde ve sosyal uyum sigara birakma tedavisinde süreçlerinin bütünleşik bir kullanılan farmakolojik tedavilerin şekilde sunulacağı BAHAR sürekliliği sağlanacaktır. Merkezleri farklı nüfus gruplarının hizmet alımını kolaylaştıracak şekilde yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 710.5. Bağımlılık Sağlık Bakanlığı (5), 1. Danışmanlık merkezlerinde alanında çalışacak sağlık Üniversiteler, STK'lar bağımlılık alanında çalışan sağlık personelinin nitelik ve personelinin bağımlılıkla mücadele niceliği ihtiyaçlar eğitimi alması sağlanacaktır. doğrultusunda 2. Danışma hatlarında çalışan geliştirilecektir. personele yönelik periyodik olarak eğitimlerin yapılması sağlanacaktır. 3. Sigara bırakma polikliniklerinde görev yapacak hekimlere yönelik eğitim programları düzenlenecektir. Tedbir 710.6. Bağımlılığa Sağlık Bakanlığı (5), 1. Madde bağımlılığına ilişkin sağlık ilişkin tanı, tedavi ve izlem Üniversiteler hizmet standartları oluşturulacak ve sürecinde klinik kalitenin uygulamaya geçilecektir. artırılmasına yönelik klinik 2. Yeni klinik protokol ve rehberler protokollerin kullanımı için ihtiyaç analizi yapılacaktır. yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 710.7. Bağımlılıkla Sağlık Bakanlığı (S), 1. Uyuşturucuyla mücadele alanında Adalet Bakanlığı, Aile ve mücadeleye ilişkin üretilen tüm verilerin portal aracılığıyla toplanması sağlanarak faaliyetlerin kanıta dayalı Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor olarak tasarlanabilmesi için paydaş kurum ve kuruluşlarla Bakanlığı, Hazine ve paylaşımı sağlanacaktır. madde kullanım Maliye Bakarllığı, İçişleri davranışlarına yönelik 2. Sosyodemografik özelliklere göre Bakanlığı, Milli Eğitim bağımlılık yapıcı maddelerin kullanım dönemsel araştırmalar Bakanlığı, Tarım ve sıklığı ve risk düzeyini belirlemeye yapılacak ve veri Orman Bakanlığı, Ticaret mahremiyeti gözetilerek yönelik yürütülen çalışmaların kurum kuruluşlar arası veri Bakanlığı, Ulaştırma ve etkinlikleri artırılacaktır. paylaşımı sağlanacaktır. Altyapı Bakanlığı, STK'lar Sağlıkta insan kaynağı ile fiziki altyapı nicelik ve nitelik olarak iyileştirilecek ve bölgeler arası dağılımda denge sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.711) Tedbir 711.1. Başta tıp, diş | Sağlık Bakanlığı (S), YÖK, 1. Uzmanlık Eğitimi Yönetim Sistemi hekimliği ve eczacılık olmak (| Üniversiteler yazılım programı ülke genelindeki üzere sağlık meslek eğitim kurumlarında gruplarında eğitimin kalitesi yaygınlaştırılacaktır. artırılacak ve uzmanlık eğitimindeki müfredatları bilişim altyapısıyla desteklenerek ülke genelinde standart sağlanacak, sağlık alanında geleceğin ihtiyaç ve şartlarına uygun bir şekilde ve ülke ihtiyaçları göz önünde bulundurularak her alanda yeterli ve nitelikli işgücü oluşturulacaktır. Tedbir 711.3. Başta hekim, | Sağlık Bakanlığı (S), Milli 1. Sağlık mesleklerinde ve tıpta hemşire ve ebe olmak üzere | Eğitim Bakanlığı, Strateji uzmanlık alanlarında branş bazında ihtiyaçlar doğrultusunda ülke | ve Bütçe Başkanlığı, YÖK, | ihtiyaç analizleri yapılacaktır. çapında bölgeler ve sağlık Üniversiteler tesisleri arasında yeterli sayıda ve dengeli bir şekilde dağılımı sağlanacaktır. Tedbir 711.4. Ulusal düzeyde | Sağlık Bakanlığı (S), Hazine 1. Sağlık tesisi yatırımlarında ülke sağlık tesisi yatırım ve Maliye Bakanlığı, Strateji geneli ihtiyaçlarını ortaya koyacak planlamalarına yönelik nesnel ve Bütçe Başkanlığı, neşnel kriterler belirlenerek sağlık kriterler doğrultusunda makro | Üniversiteler tesisi ihtiyacına ilişkin mevcut durum planlar oluşturulacaktır. tespit edilecektir. Tedbir 711.5. Fiziki altyapının | Sağlık Bakanlığı (5), Strateji | 1. Sağlık tesisi yatırımları, mevcut dengeli dağılımı sağlanacak, ve Bütçe Başkanlığı, altyapı, kapasite kullanım oranları ve mevcut hastane yataklarının Üniversiteler nüfus dağılımı dikkate alınarak kullanım etkinliği bölgesel ihtiyaçlar doğrultusunda yükseltilecektir. planlanacaktır. Tedbir 711.6. Olası afet Sağlık Bakanlığı (5), Çevre, 1. Afet riski olan bölgelerde yeni durumlarında kesintisiz sağlık Şehircilik ve İklim projeler, detaylı zemin, tasarım ve hizmeti sunumu sağlanabilmesi | Değişikliği Bakanlığı, İçişleri | yapısal analiz çalışmaları yapılarak amacıyla sağlık tesislerinin Bakanlığı, Üniversiteler, planlanacaktır. afetlere karşı dayanıklılığı Belediyeler artırılacaktır. Tedbir 711.7. Uluslararası Sağlık Bakanlığı (5), YÖK, 1. Sağlık iş gücünün uluslararası sağlıkta insan kaynağı Üniversiteler hareketliliğine neden olan etkenlerin hareketliliğinin yönetilmesine araşlırılacağı saha çalışması ilişkin politikalar yapılacaktır. geliştirilecektir. Tedbir 711.8. Doku, organ, Sağlık Bakanlığı (S), 1. Gönüllü bağışçı sayısının kemik iliği ve kök hücre nakil Üniversiteler artırılmasına yönelik çalışmalar işlemleri başla olmak üzere yapılacaktır. özellikli sağlık hizmetlerinin 2. Organ nakli merkezlerinin nitelikleri kapasitesi artırılarak bu ve hizmet kapasitesi geliştirilecektir. hizmetlere ulusal ve uluslararası düzeyde ulaşılabilirlik artırılacaktır. Aktif yaşlanmaya yönelik koruyucu ve tedavi edici sağlık hizmetlerinin kapasitesi iyileştirilecek ve artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.712) Tedbir 712.1. Yaşlı Sağlık Bakanlığı (5), Aile ve 1. Aile sağlığı merkezi ve SHMer bakımında sağlık ve sosyal Sosyal Hizmetler Bakanlığı, tarafından kullanılan bilişim sistemleri hizmetleri bir araya getiren Üniversiteler, Belediyeler arasındaki entegrasyon bakış açısıyla yeni bir model güçlendirilecektir. oluşturulacak, bu kapsamda kurumlar arası koordinasyon sağlanacaktır. Tedbir 712.2. Yaşlılara Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve 1. Aktif ve sağlıklı yaşlanma hakkında yönelik koruyucu ve tedavi Sosyal Hizmetler Bakanlığı, toplumun farkındalığı artırılacaktır. edici hizmetlerin Üniversiteler, Belediyeler 2. HYP kapsamında yer alan çok yönlü güçlendirilmesi sağlanacaktır. yaşlı değerlendirmesi ve izlemi modülünün aile hekimliği birimleri tarafından yaygın ve etkili bir şekilde kullanılması sağlanacaktır. Tedbir 712.3. Yaşlı sağlığı Sağlık Bakanlığı (5), Aile ve 1. Evde sağlık hizmetleri kapsamında (geriatri) ve palyatif bakım Sosyal Hizmetler Bakanlığı, uzaktan sağlık hizmet sunumuyla hizmetleri sunan merkezlerin Üniversiteler, Belediyeler evinde veya yerinde hizmet sayısı artırılacak, evde sağlık sunumlarının entegrasyonu ve bakım hizmetleriyle sağlanacaktır. entegrasyonu sağlanacak ve 2. Palyatif bakım merkezlerinin sayısı yaşlıların sağlık hizmetlerine artırılacaktır. ulaşımı kolaylaştırılacaktır. Sağlık turizmi hizmet kapasitesi nitelik ve nicelik olarak geliştirilecek, uluslararası alanda ülkemizin tercih edilirliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.713) Tedbir 713.1. “Health Sağlık Bakanlığı (5), 1. Healih Türkiye markası Türkiye” küresel bir Dışişleri Bakanlığı, Kültür uluslararası sağlık fuarları, kongreler markaya dönüştürülecek, ve Turizm Bakanlığı, ve seminerlerde temsil edilecektir. bu kapsamda sağlık turizmi (| Ticaret Bakanlığı, 2. Türkiye'nin nitelikli sağlık alanında ülkemizin tanıtım Üniversiteler, USHAŞ hizmetlerini global çapta çeşitli ve pazarlama faaliyetleri dillerde anlatan dijital reklam yürütülecektir. kampanyaları ve tanıtım çalışmaları yürütülecektir. 3. Sağlık turizmi alanında en az üç ülkeyle protokol ya da sözleşme yapılacaktır. 4. Sağlık turizmi alanında faaliyet gösteren paydaşların insan kaynağı niteliğini artırmaya yönelik eğitimler düzenlenecektir. 5. Sağlık turizmi alanındaki sertifikaların akreditasyonu için alışmalar yürütülecektir. Tedbir 713.2. Sağlık Sağlık Bakanlığı (5), 1. Sağlık turizmi faaliyetlerine turizmi alanında faaliyet Dışişleri Bakanlığı, Kültür yönelik tanıtım ve bilgilendirme gösteren ve yetki belgesine (| ve Turizm Bakanlığı, standartları oluşturularak sektörel sahip sağlık kuruluşları ile Ticaret Bakanlığı, takip yapılacaktır. aracı kuruluşların Üniversiteler, USHAŞ denetlenmesine yönelik sistem güçlendirilecektir. Tedbir 713.3, Sağlık Sağlık Bakanlığı (5), 1. Türkiye Sağlık Hizmetleri Kalite ve tesislerinin sağlık turizmi Kültür ve Turizm Akreditasyon Enstitüsü (TÜSKA) konusunda akreditasyonu Bakanlığı, Ticaret Sağlık Turizmi Sağlık Tesisi teşvik edilecektir. Bakanlığı, TÜSEB, Sertifikasyon Programı, Sağlık Üniversiteler, USHAŞ Turizmi Aracı Kuruluş Sertifikasyon Programı ve Denetçi Kapasite Geliştirme Eğitimi hazırlanacaktır. Tedbir 713.4. Sağlık Sağlık Bakanlığı (5), Aile 1. Termal turizm, palyatif ve yaşlı turizminin katma değerin ve Sosyal Hizmetler bakımının sağlık turizmi yüksek olduğu alanlara Bakanlığı, Dışişleri potansiyellerine ilişkin analiz yayılmasına yönelik Bakanlığı, Kültür ve çalışması yapılacaktır. uygulamalar geliştirilecektir. | Turizm Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Üniversiteler, USHAŞ Tedbir 713.5. Sağlık Sağlık Bakanlığı (5), 1. Sağlık turizmi faydalanıcılarının turizmi faydalanıcılarının Kültür ve Turizm uzaktan takibini sağlayacak dijital uzaktan takibi için gerekli Bakanlığı, Ticaret uygulamalar geliştirilecektir. altyapı oluşturulacaktır. Bakanlığı, Üniversiteler, USHAŞ Sağlık hizmet sunum kalitesinin ve klinik kalitenin ölçülmesi, değerlendirilmesi ve iyileştirilmesi sağlanacak, sağlık hizmetlerinde akreditasyon sistemi geliştirilecek ve hasta güvenliği temin edilecektir. (Kalkınma Planı p.714) Tedbir 714.1. Sağlık Sağlık Bakanlığı (5), 1. Klinik kalitenin ölçümüne yönelik hizmetlerinde klinik Üniversiteler klinik kalite raporları yayımlanacak, kalitenin ölçümü ve yeni sağlık olguları belirlenerek klinik geliştirilmesi sağlanacaktır. kalitenin geliştirilmesine yönelik çalışmalar gerçekleştirilecektir. Tedbir 714.3. Hasta Sağlık Bakanlığı (S), 1. Hasta güvenliğinin sağlanmasına güvenliğinin sağlanmasına Üniversiteler yönelik Sağlıkta Kalitenin yönelik gerekli yasal ve idari Geliştirilmesi ve Değerlendirilmesine düzenlemeler yapılacaktır. Dair Yönetmelik güncellenecektir. 2. Radyasyon üreten tıbbi cihazlardan maruz kalınan doz miktarının takibini sağlayan Ulusal Doz Takip Sistemi uygulaması yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 714.4. Normal Sağlık Bakanlığı (5), 1. Normal doğuma ilişkin toplum doğuma yönelik Üniversiteler genelinde bilinç ve farkındalık bilinçlendirme ve özendirme geliştirilecektir. faaliyetleri aygınlaştırılacaktır. Tedbir 714.5. Sağlık Bakanlığı (S), 1. Akreditasyon denetim süreçlerinin Akreditasyon altyapısı TÜSEB, Üniversiteler yürütüleceği bilgi yönetim sistemi geliştirilecek, akredite olan geliştirilecektir. sağlık tesis sayısı 2. Akredite edilen sağlık tesisi sayısı artırılacaktır. 19'a çıkarılacaktır. Dijital sağlık çözümlerinin sağlık sistemi içerisinde etkin ve verimli kullanımı sağlanacak, dijital sağlık teknolojilerinin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.715 Tedbir 715.2. Kronik Sağlık Bakanlığı (S), 1. Uzaktan sağlık sistemi hastalıkların izlem ve takibi Çalışma ve Sosyal kapsamında hizmet sunulacak kronik başta olmak üzere “tele Güvenlik Bakanlığı, hastalıklar, uzaktan Sağlık sağlık” sistemleri Üniversiteler hizmetlerinin kapsamı ve türü ile bu geliştirilecek, ilişkili hizmetlere ilişkin muayene ve takip sistemlerle birlikte standartları belirlenecektir. çalışabilirliği sağlanarak kullanımı yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 715,4. Dijital Sağlık Bakanlığı (S), 1. Sağlık alanında kullanılan dijital Üniversiteler teknolojiler ve geliştirilen mobil teknolojilerin sağlık alanında kullanımına ilişkin uygulamalarla ilgili bilinç ve farkındalığı artırmaya yönelik toplum genelinde farkındalık oluşturulacak, açıklayıcı ve tanıtıcı materyaller dijital sağlık okuryazarlığı hazırlanacaktır. geliştirilecektir. Veri ve kanıta dayalı politika oluşturmada girdi olarak kullanılabilecek, bilimsel araştırma ve analizlerde kullanılmaya elverişli, uluslararası karşılaştırmalara olanak sağlayan kalite ve ayrıntıda veri üretimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.716) Tedbir 716.1. Uluslararası (| Sağlık Bakanlığı (S), 1. Sağlık bilgi sistemleri alanında kıyaslamaya olanak verecek | Üniversiteler kullanılan veri elemanları ve detay ve kalitede veri göstergelerin tanımlamaları gözden üretimi sağlanacak, sağlık geçirilecek, veri kalitesini artırmak verilerinin amacıyla iş kuralları belirlenecek, ulusal/uluslararası normlara yayımlanacak ve uyumluluk uygun olarak denetimleri yapılacaktır. standardizasyon süreçleri 2. Sağlık Bakanlığı veri tabanlarında yürütülecek, veri kalitesi ve yer alan sağlık göstergelerinin güvenilirliği artırılacak, uluslararası tanım standartlarına sağlık verilerinin siber uyumluluğu artırılacaktır. güvenliği güçlendirilecektir. Tedbir 716.2. Kurumlar Sağlık Bakanlığı (5), 1. Kurumlar arasında veri arası veri paylaşımı İÇİn Çalışma ve Sosyal paylaşımına ilişkin protokoller işbirliği ve koordinasyon Güvenlik Bakanlığı, oluşturulacak, internet servis geliştirilecektir. Üniversiteler entegrasyonları alanındaki eksiklikler belirlenerek tamamlanacaktır. İ

gerekli hukuki ve idari Cumhurbaşkanlığı Dijital

altyapı oluşturulacaktır. Dönüşüm Ofisi, Kişisel

Verileri Koruma Kurumu,

Üniversiteler .İ

Sağlık sisteminde mali sürdürülebilirlik sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.717 Tedbir 717.1. Geri ödeme | Çalışma ve Sosyal 1. Sağlık Uygulama Tebliği (SUT)

sunum ve ilaç fiyatlarının rasyonelleşürilecektir.

etkin maliyet

değerlendirmeleri yapılarak

belirlenmesi sağlanacaktır.

Tedbir 717.2. Akılcı Sağlık Bakanlığı (S), 1. Akılcı laboratuvar uygulamaları laboratuvar ve tıbbi Çalışma ve Sosyal kapsamında ulusal test rehberi görüntüleme uygulamaları Güvenlik Bakartlığı, hazırlanarak yürürlüğe konulacak ve gerçekleştirilecek, ihtiyaç dışı | Üniversiteler söz konusu uygulamalara ilişkin tetkik, tahlil ve diğer farkındalık çalışmaları yürütülecektir. işlemlerin azaltılması için denetim mekanizmaları oluşturulacak ve güçlendirilecektir. Tedbir 717.3. Üniversite Sağlık Bakanlığı (S), 1.Üniversite hastanelerinin yeniden hastanelerinin yönetim Çalışma ve Sosyal yapılanma ihtiyacı doğrultusunda modeli eğitim, araştırma ve | Güvenlik Bakanlığı, YÖK, yeni bir yönetim modeli hizmet sunum fonksiyonları | | Üniversiteler oluşturulmasına yönelik komisyon itibarıyla etkin ve çalışmaları yapılacaktır. sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulacaktır. Tedbir 717.4. Akilcı ilaç Sağlık Bakanlığı (5), 1. Akılcı ilaç kullanımı konusunda kullanımı konusunda bilinç Çalışma ve Sosyal farkındalık çalışmaları yürütülerek düzeyi artırılacak, hekimlerin | Güvenlik Bakanlığı, yeni reçeteleme göstergeleri desteklenmesi ve denetimi Üniversiteler, Türkiye İlaç belirlenecek ve buna göre analiz, sağlanacak, akılcı ilaç ve Tibbi Cihaz Kurumu değerlendirme ve izleme çalışmaları kullanımına ilişkin sistem (TİTCK) yapılacaktır. altyapısı güçlendirilecektir. 2. Ilaç tüketim hesaplamaları için sistem altyapısı oluşturulacak ve reçeteleme verilerinin entegrasyonuyla sistem güçlendirilecektir. 3. Antimikrobiyallerin tüketimi ve direnç verileri birlikte analiz edilecektir. Tedbir 717.6. Sağlık Bakanlığı (5), 1. Kişiselleştirilmiş tıp Kişiselleştirilmiş tp Üniversiteler, TÜSEB uygulamalarının kliniğe geçişi ve konusunda sağlıklı ve rutin sağlık hizmetlerine güvenilir veriyle bilgi entegrasyonu için gerekli veri üretilmesi sağlanarak analizi, model geliştirme ve pilot yenilikçi ürünler çalışmalar gerçekleştirilecektir. desteklenecektir. İlaç ve tıbbi cihaza erişimin kolaylaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.718) Tedbir 718.1. Etkin tedarik | Sağlık Bakanlığı (5), 1. İlaç takip sistemine entegre zinciri takibi ile güvenli ilaç Çalışma ve Sosyal olacak şekilde sahadaki ilaç ve tıbbi cihaza erişimin Güvenlik Bakanlığı, hareketlerinin izlenebilirliğini kolaylaştırılması TİTCK, Üniversiteler güçlendiren yöntemler sağlanacaktır. geliştirilecektir. Tedbir 718.2. İlaçta akılcı (| Sağlık Bakanlığı (5), 1. İlaçta akılcı tedarik yönetimine tedarik yönetimi altyapısının | Çalışma ve Sosyal yönelik uluslararası standartlarda güçlendirilmesi sağlanacak Güvenlik Bakanlığı, yeni dijital çözümler geliştirilecektir. ve yapay zekâ TİTCK, Üniversiteler uygulamalarıyla desteklenecektir. Tedbir 718.3. Güvenli Sağlık Bakanlığı (S), 1. Ulusal kontrol laboratuvarının ürüne erişimi sağlamak Strateji ve Bütçe değişen ihtiyaçlar kapsamında cihaz amacıyla ulusal kontrol Başkanlığı, TİTCK altyapısı güçlendirilecektir. iaboratuvar altyapısı güçlendirilecektir

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim | 2023(1) | 2024(2) | 2025(3) On Bin Kişiye Düşen Hastane Yatağı Sayısı Adet 34,5 Yüz Bin Kişiye Düşen Hekim Sayısı (4) Kişi 239 251 202 Yüz Bin Kişiye Düşen Hemşire ve Ebe Sayısı (4) Kişi 361 | 380 400 Aile Hekimliği Birimi Başına Düşen Nüfus (5) Kişi 3 065 2 980 2 800 Nitelikli Hastane Yataklarının Tüm Hastane Yataklarına Oranı (Yoğun bakım yatakları hariç, Yüzde 81,9 82,0 84,0 Sağlık Bakanlığı) (4) İ- Bebek Ölüm Hızı (Bin Canlı Doğumda, Tüm , Haftalar) (6X7 Binde 9,8 9,5 8,9 Anne Ölüm Oranı (Yüz Bin Canlı Doğumda) (6X7) | gi 135 125 124 Obezite Oranı (15 Yaş ve Üzeri) (Ölçüme Dayalı) (| Yüzde 29,1(8) 28,9 28,6 Diyabet Oranı (15 Yaş ve Üzeri) (Ölçüme Dayalı) Yüzde 12,1(8) 12,0 115 15 Yaş ve Üzeri Nüfusta Tütün Ürünü Kullanım N Sıklığı (Her gün ve ara Sıra kullananların oranı) (9) Yüzde 22(40) >: 2 Fiziki Altyapının Dengeli Dağılım Oranı (11) Oran 1,56 1,41 141 Hekim Sayısının Dengeli Dağılım Oranı (12) Oran 2,37 2,40 2,17 Sezaryen Doğum Oranı (Bin Canlı Doğumda) Binde 615 600 480 Kaynak: Sağlık Bakanlığı

(4) Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2023 ön sonuçlarıdır. (2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program (4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tedavi Edici Sağlık Programının anahtar göstergelerinden biridir. (5) Aile hekimliğinde kayıtlı nüfus kullanılmıştır. (6) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Koruyucu Sağlık Programının anahtar göstergelerinden biridir. (7) TÜİK tarafından canlı doğum sayısı geriye dönük revize edildiğinden ölüm göstergelerine ait değerler güncellenmiştir. (8) Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması 2017 yılı verisine dayanarak yapılan projeksiyondur. (9) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Bağımlılıkla Mücadele Programının anahtar göstergelerinden biridir. (10) TÜİK, Türkiye Sağlık Araştırması 2022 (11) İBBS Düzey 1'e göre 10 bin kişiye düşen yatak sayısı en yüksek ve en düşük olan bölgelere ait sayıların oranıdır. (12) İBBS Düzey 1'e göre 100 bin kişiye düşen toplam hekim sayıları üzerinden, en yüksek ve en düşük bölgelere ait sayıların oranıdır. 2.3.4. Aile

a) Mevcut Durum

Toplumu bir arada tutan ve toplumsal değerlerin nesiller arası aktarılmasını sağlayan aile kurumu, nitelikli bireylerin yetişmesinde ve güvenli toplumların oluşmasında önemli rol oynamaktadır. Son dönemde, yeni teknolojiler, hızlı kentleşme, göç, demografik dönüşüm ve iklim değişikliği, küresel çapta aile kurumunu etkilemektedir. Bunların yanı sıra, yaşanan pandemi ve artan afet olayları da ailelerin sosyal ve ekonomik anlamda desteklenmesi ihtiyacını artırmaktadır. Medya okuryazarlığının yeterli seviyede olmaması ve bu nedenle dijital ortamlardaki içeriklerin kişileri olumsuz yönde etkilemesi gibi sorunlar, aile içindeki iletişimi olumsuz etkilemekte ve aile bireylerinin sağlığının bozulması riskini ortaya çıkarmaktadır. Tüm bu gelişmelerin olumsuz etkilerinden aile kurumunu korumak amacıyla ailenin güçlendirilmesine yönelik politikaların iş hayatı ve sosyal hayatla uyumlu bir şekilde gerçekleştirilmesi ihtiyacı bulunmaktadır. Türkiye'de tek kişilik hanehalklarının oranı yükselmektedir. Son yıllarda düşme eğilimi gösteren en az bir çekirdek aile ve diğer kişilerden oluşan geniş ailelerin oranı 2023 yılında bir önceki yıla göre yüzde 0,4 artarak yüzde 13,2'ye yükselmiştir. Ülkemizde 2023 yılı sonu itibarıyla TÜİK verilerine göre toplam 26.309.332 hane bulunmaktadır. Çekirdek ailelerden oluşan hanehalkı oranı, bir önceki yıla göre azalarak yüzde 63,8 seviyesinde gerçekleşirken geniş ailelerden oluşan hanehalkı oranı artarak yüzde 13,2 olmuştur. Tek kişilik hanehalkı oranı artma eğilimini 2023 yılında da sürdürerek yüzde 19,7'ye ulaşmıştır. Benzer şekilde, baba veya anneyle yaşayan çocuklardan oluşan hanehalkı oranında da yıllar itibarıyla artış gözlenmekte olup 2023 yılında toplam hanehalkının yüzde 10,6'sı tek ebeveyn ve çocuklardan oluşmuştur. Bu oranın yüzde 2,4'lük kısmı baba ve çocuk, yüzde 8,2lik kısmı ise anne ve çocuk olanı hanehalkıdır. TABLO 11: 49- Tiplerine Göre Hanehalkı Oranı (Yüzde)

Baba ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile 19 2,3 2,3 2,4 Anne ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile 7,0 7,8 8,0 8,2 in No Gekirdek Aile ve Diğer Kişilerden Oluşan 15,8 13,5 12,8 13/2 Çekirdek Aile Bulunmayan Birden Fazla Kişiden 2,8 3,2 33 3,3 Oluşan Hanehalkı Kaynak: TÜİK, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2018-2023 2023 yılında geniş ailelerin yüzde 25,7'si, tek kişilik hanehalklarının ise yüzde 13,7'si yoksulluk sınırının altındadır. Diğer yandan, anne ve çocuklardan oluşan çekirdek aile oranının baba ve çocuklardan oluşan çekirdek aile oranından yaklaşık dört kat daha fazla olduğu görülmektedir. Bu hususlar, farklı aile tiplerinin farklılaşan ihtiyaçlarına göre çalışma yapılması gerekliliğini ortaya çıkarmaktadır. Boşanan çiftlerin sayısı 2022 yılında 180.954 iken 2023 yılında 171.881'e düşmüştür. Evlenen çiftlerin sayısı ise 2022 yılında 574.358 iken 2023 yılında 565.435 olmuştur. Önümüzdeki dönemde de boşanmaların altında yatan temel sorunlar incelenerek sayısının azaltılmasına yönelik çalışmaların yapılması önemini korumaktadır. Evlenen gençlerin desteklenmesini hedefleyen ve 2024 yılı Mayıs ayında ilk ödemelerine başlanan Aile ve Gençlik Fonu kapsamında Eylül ayı sonu itibarıyla 3.963 yeni evlenecek çifte faizsiz 150 bin TL kredi verilmiştir. Ailenin güçlendirilmesi kapsamındaki hizmetlerin etkin ve etkili bir şekilde sunulmasına 2024 yılında da devam edilmiştir. Aileye yönelik hizmetlerin ilgili kurum ve kuruluşlarla birlikte koordine bir şekilde hayata geçirilmesini sağlayacak 2024-2028 yıllarını kapsayan Ailenin Korunması ve Güçlendirilmesi Vizyon Eylem Planı, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının koordinasyonunda hazırlanmıştır. Planın etkin bir şekilde izlenmesi için Ailenin Korunması ve Güçlendirilmesi Koordinasyon Kurulu oluşturulmuştur. Ailelerin eğitim, hukuk, iktisat, medya ve sağlık alanlarındaki hizmetlerden daha etkili biçimde yararlanmalarına, aile içi süreçlerini işlevselleştirerek aile yaşam kalitelerinin artmasına, Sahip olduğu her türlü kaynağı etkili bir şekilde yönetmelerine ve karşılaşabilecekleri çeşitli risklere yönelik önlemler almalarına katkıda bulunmayı amaçlayan Aile Eğitim Programı (AEP) kapsamında 2024 yılı Temmuz ayı sonu itibarıyla 483.223 kişiye, Evlilik Öncesi Eğitimleri kapsamında 219.741 kişiye, Aile Danışmanlığı ve Boşanma Süreci Danışmanlığı kapsamında 9.162 kişiye, Türkiye Bağımlılıkla Mücadele Eğitimleri kapsamında ise 121.516 kişiye ulaşılmıştır. Ailelerin ihtiyaçlarına yönelik danışmanlık ve eğitim hizmetlerinin niteliği ve niceliğinin geliştirilmesi ihtiyacı önemini korumaktadır. Türkiye Afet Müdahale Planı ve Müdahale Hizmetleri Yönetmeliği ile Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına verilen afet ve acil durumlarda psikososyal destek hizmetleri görevi kapsamında yapılan çalışmalara devam edilmiştir. Bu çerçevede, 3.245 Bakanlık personeline hizmet içi eğitim verilmiştir. Aile ve bireylerin sosyal yardım ve sosyal hizmetlere olan ihtiyaçlarının tespiti, ihtiyaca göre sosyal yardım ve sosyal hizmet modellerinin planlanması ve gerektiğinde diğer kamu hizmetlerinden yararlandırılmasının sağlanması amacıyla rehberlik ve danışmanlık hizmetlerini kapsayan Aile ve Sosyal Destek Programı (ASDEP) kapsamında çalışmalara devam edilmiştir. Temmuz 2024 sonu itibarıyla ulaşılan hane sayısı 7,7 milyona yükselmiştir. Bu ziyaretlerde ailelere ilgili rehberlik ve danışmanlık hizmeti sunulmuştur. ASDEP'e yönelik kapasite geliştirme çalışmalarının devamlılığının sağlanması önemlidir. Ailenin güçlendirilmesi kapsamında planlanan politika ve hizmetlerin kanıta dayalı şekilde oluşturulması, yeni eğilimler ve ihtiyaçların tespit edilebilmesi için aile ve sosyal hizmetler temelinde yeni araştırmalar yapılması gerekmektedir. Bu kapsamda, 2024 yılı içerisinde Türkiye Alle Yapısı Araştırması (TAYA) İleri İstatistik Analizi'nin ve Türkiye'de Medya ve Dijital Ortamların Aile Üzerindeki Etkisi Araştırması'nın hazırlık çalışmaları yürütülmüştür.

b) Amaç

Kadın ve erkeğin evlilik bağıyla kurulan, milli ve manevi değerlerin taşıyıcısı olan ailenin her türlü zararlı eğilimden korunması, sağlıklı nesillerin yetişmesi, dinamik nüfus yapısının ve kalkınmanın istikrarlı bir biçimde sürdürülmesini teminen aile kurumunun güçlendirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

ei : Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika / Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

| Aileye yönelik hizmetlerin niteliği ve niceliği geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.720) Tedbir 720.1. Aileye : Alle ve Sosyal Hizmetler | 1. Aile Danışmanlığı Hizmet Modelinin yönelik eğitim ve : Bakanlığı (S), Gençlikve | Geliştirilmesi Projesi kapsamında danışmanlık hizmetlerinin o: Spor Bakanlığı, Milli hazırlanan materyal ve kılavuzların içeriği kamu kurum ve i Eğitim Bakanlığı, Sağlık (| hizmet içi eğitim ve izleme kuruluşları, üniversiteler (o; Bakanlığı, Üniversiteler, çalışmalarıyla yaygınlaştırılması ve STK'larla işbirliği i Yerel Yönetimler, STK'lar | sağlanacaktır. içerisinde çeşitlendirilerek 2. Ailelere eğitim ve danışmanlık yaygınlaştırılacak, eğitim, | hizmeti sunan personele yönelik rehberlik ve danışmanlık destekleyici programlar ve hizmetlerinde ihtisaslaşma ! değerlendirme toplantıları sağlanacaktır. i düzenlenecektir. i 3. Kamu ve özel sektör paydaşlarıyla işbirliği protokolleri imzalanarak aile eğitimleri ve evlilik öncesi eğitimler yaygınlaştırılacaktır. i 4. Anne ve babaların etkili ve yetkin i ebeveynlik becerilerinin desteklenmesi amacıyla geliştirilen modüler Aile Eğitim Programı kapsamında, uygulayıcı ve L m | sile eğitimleri yaygınlaşırılacakır... Tedbir 720.2, Milli ve : Alle ve Sosyal Hizmetler | 1. 18 yaş üzeri bağımlı bireylere, manevi değerlerimiz Bakanlığı (5), Gençlik ve | aileleri ve yakınlarına Sosyal Hizmet gözetilerek sağlıklı ; Spor Bakanlığı, Milli Merkezlerinde (SHM) Sosyal Uyum nesillerin devamına ve aile ; Eğitim Bakanlığı, Sağlık (| Süreci Danışmanlığı verilecektir. yapısını olumsuz etkileyen ; Bakanlığı, RTÜK, Diyanet | 2. Bağımlılıkla mücadele kapsamında kötü alışkanlıkların, ; İşleri Başkanlığı, İŞKUR, | yürütülen Sosyal Uyum Süreci bağımlılıkların ve zararlı (o; Üniversiteler, STK'lar | Danışmanlığında görev yapacak akımların etkilerinin personele hizmet içi eğitim verilecektir. azaltılmasına yönelik 3. Türkiye Bağımlılıkla Mücadele çalışmalar yapılacaktır. Eğitimleri (TBM) 15 yaş üstü kurum | bakımındaki çocuklar başta olmak üzere vatandaşlara verilmeye devam - - A | edilecektir. Tedbir 720.3. Aile i Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Ailelere yönelik bilinçli medya bireylerinin, teknoloji ve (| Bakanlığı (S), Sanayi ve | | kullanımı kapsamında dijital dijitalleşmenin olumsuz O : Teknoloji Bakanlığı, RTÜK | okuryazarlık eğitimleri verilecektir. etkilerinden korunmasına | yönelik bilinçli medya kullanımı konusunda ; farkındalığını artırmak üzere eğitim programları | | yaygınlaştırılacaktır. Afet ve kriz dönemlerinde ailelerin ekonomik, sosyal ve psikolojik olarak güçlendirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır. (Kalkınma Pianı p.724) Tedbir 724.1. i Alle ve Sosyal Hizmetler | 1. Afet veya acil durum hallerinde Psikososyal destek sunan : Bakanlığı (S), İçişleri | uygulanacak psikososyal destek personelin hizmet içi i Bakanlığı, AFAD hizmetlerine ilişkin 3.000 personele eğitimlerle niteliği psikososyal destek eğitimi verilecektir. artırılacaktır. i l 2.3.5. Kadın

a) Mevcut Durum

Kadınların işgücüne katılımlarının artırılması ve insana yakışır, nitelikli işlerde çalışmaları, ülkemizin sürdürülebilir kalkınması ve ülke refahının adil bir şekilde paylaşımı açısından kritik öneme sahiptir. Bu çerçevede ülkemizde kadınların güçlenmesi, kadın erkek fırsat eşitliğinin sağlanması ve kadınların iyi olma halinin desteklenmesine yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen kentlerde ve kırsalda yaşayan kadın ve çocuklara yönelik yardım ve psikososyal destek çalışmalarına devam edilmiş ve kadınların geçim kaynaklarının geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülmüştür. Kadınların işgücü piyasasındaki yeri bağlamında son yıllarda ilerleme kaydedilmekle birlikte, kadınların istihdam ve işgücüne katılım oranları erkeklere göre oldukça düşüktür. 2023 yılında kadın istihdam oranı yüzde 31,3, erkek istihdam oranı yüzde 65,7 kadın işsizlik oranı yüzde 12,6, erkek işsizlik oranı ise yüzde 7,7 olarak gerçekleşmiştir. Yine aynı yılda kadınların işgücüne katılım oranı yüzde 35,8, erkeklerin işgücüne katılım oranı ise yüzde 71,2 olmuştur. Türkiye'de 2023 yılı için işgücüne dâhil olmayan 21,2 milyon kadın bulunmaktadır. İşgücüne dâhil olamama nedenlerine bakıldığında ise, erkekler için emekli olma durumu en önemli gerekçe olarak ifade edilirken kadınlar için ev işleriyle meşgul olma gerekçesi ön plana çıkmaktadır. Buradan hareketle, iş ve aile yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik çözümler geliştirilmesine ağırlık verilmesinin, gerek çocuklar gerekse yaşlılar için kaliteli ve erişilebilir bakım hizmetlerinin yaygınlaştırılmasının önemi bir kez daha ortaya çıkmaktadır. Kadınların ve kız çocuklarının dünyada yeni gelişen meslek alanlarına, yeşil dönüşüm ve dijital dönüşümün gerektirdiği becerilere odaklanan eğitim öğretim faaliyetlerine erişimlerinin artırılması; genç kızların fen, teknoloji, mühendislik ve matematik alanlarındaki mesleklere yönlendirilmesi ekonomik ve sosyal boyutlarıyla toplumsal kalkınmanın yolunu açacak hususlardan biridir. Bu konuda ilgili kurumlarca çalışmalar gerçekleştirilmektedir. Kadının Güçlenmesi Strateji Belgesi ve Eylem Planı 2024-2028 yıllarını kapsayacak şekilde ilgili tüm tarafların görüş ve önerileri alınarak kapsayıcı bir yaklaşımla hazırlanmış ve 8 Mart 2024 tarihinde Dünya Kadınlar Gününde kamuoyuna duyurularak yürürlüğe konulmuştur. Eğitimde ve istihdamda olmayan (NEET) genç kadınların ekonomik ve toplumsal hayata katılımlarının, bilgi ve beceri düzeylerinin artırılması ile işgücü piyasasında aktif olarak yer almalarını sağlayıcı çalışmalar yapılmaktadır. Bu kapsamda Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı işbirliğinde, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) ve Sabancı Vakfi tarafından Geleceğini Kuran Genç Kadınlar Projesi yürütülmektedir. Proje kapsamında 18-29 yaş arasındaki genç kadınlara yönelik kapasite geliştirme ve farkındalık eğitimleri ile mesleki beceri eğitimleri gerçekleştirilmiştir. Ayrıca genç NEET kadınlara ilişkin politika dokümanı oluşturulmasına ilişkin çalışmalara devam edilmektedir. Kadınların Kooperatifler Yoluyla Güçlendirilmesi Projesi kapsamında 9 ilde eğitim programları gerçekleştirilmiş ve toplamda 1.256 kişiye ulaşılmıştır. Bununla birlikte, 6 ilde kadınlara gıda güvenliği, markalaşma gibi alanlarda danışmanlık hizmeti sunulmuş, Kadın Kooperatifleri Çalışma Grubu oluşturulmuş ve yıllık iş planları hazırlanmıştır. Proje kapsamında ayrıca 30 Ocak 2024 tarihinde kamu, özel sektör, sivil toplum kuruluşu temsilcileri ve akademisyenlerin katılımı ile Kadın Girişimcilerimizle Güçlü Yarınlara Programı düzenlenmiş ve programda kadınların ekonomik ve toplumsal hayata katılımlarının güçlenmesi amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı arasında işbirliği protokolü imzalanmış, kadın girişimcilere yönelik internet sitesinin (kadingirisimci.gov.tr) tanıtımı yapılmıştır. Söz konusu internet sitesinde kadın kooperatiflerinin görünürlüğünü artırmalarına ve ekonomik açıdan güçlenmelerine katkı sağlamak amacıyla “Ben De Varım” uygulaması kullanıma açılmıştır. 2023 yılı verilerine göre Türkiye'de kendi hesabına çalışan kadınların oranı yüzde 19, işveren kadınların oranı ise yüzde 12'dir. Kadın girişimciliğinin artırılmasına yönelik ASHB ile OSTİM Organize Sanayi Bölgesi Müdürlüğü arasında işbirliği protokolü imzalanmış olup protokol ile kadınlara yönelik İstihdam Garantili Mesleki Teorik ve Pratik Eğitim Programı oluşturulması planlanmaktadır. Ailelerin iş ve özel hayat dengesinin kurulması amacıyla erken dönem çocukluk bakım hizmetlerinin erişilebilir olması ve çeşitliliğin artırılmasına yönelik alternatif bakım hizmetlerine yönelik çalışmaların disiplinler arası bakış açısı ile koordinasyon ve işbirliği içerisinde yürütülmesine yönelik Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü koordinasyonunda teknik çalışma grubu oluşturulmuştur. Çalışma grubunda alınan ortak karar ile yerel yönetimler tarafından sunulan kreş hizmetlerinin mevzuat altyapısının oluşturulması ve yerel yönetimler aracılığıyla erken dönem çocukluk bakım hizmetlerinin yaygınlaştırılması konusu öncelikli çalışma alanı olarak belirlenmiş ve mevzuat değişikliği önerileri hazırlanmıştır. 2023 yılında kadınların yüzde 18,7'si tarım sektöründe istihdam edilmiştir. Özellikle kırsal alandaki kadın istihdamının düşük olmasının en temel sebebi kadınların Ücretsiz aile işçisi konumunda olmasıdır. Bu doğrultuda kırsal alandaki kadın işgücünün ücretli ve kayıtlı hale getirilmesi, kadın girişimciliğinin artırılması, kadınlara yönelik sosyal alanların oluşturulması, bakım hizmetlerinin kaliteli, ekonomik ve erişilebilir olarak sunulması önem arz etmektedir. Ayrıca kırsaldaki kadın işgücünün görünürlüğünün ve güvenceli istihdamının artırılması ile hayatın her alanı için hedeflenen kadın-erkek firsat eşitliğinin gerçekleştirilmesi, yürütülecek çalışmaların odak noktasıdır. Bu amaçla, Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından sağlanan tarımsal destek programlarında kadın çiftçi projelerine ek puan verilmeye devam edilmektedir. Ayrıca Bakanlıkça yürütülen Kadın Çiftçiler Tarımsal Yayım Projesi kapsamında, özel projeler ile kadın çiftçilerin istihdam edilebilirliklerinin, girişimcilik kapasitelerinin artırılması ve bölgesel kalkınmaya katkı sağlanması amaçlanarak proje konularına göre farklılaştırılmış eğitimler verilmektedir. Bu çalışmaların farklı paydaşlarla da desteklenerek ve yaygınlaştırılarak devam ettirilmesi planlanmaktadır. Siyasal alanda kadınların karar alma mekanizmalarına katılımlarının sınırlı olduğu görülmektedir. 2023 yılı genel seçimleri sonrasında parlamentodaki kadın milletvekili oranı yüzde 20'ye yükselmekle birlikte henüz hedeflenen seviyelerde değildir. Kadın belediye başkanı oranı 2024 yerel seçimlerinde artmış, 1i il ve 61 ilçe belediye başkanı kadın adaylardan seçilmiştir. TÜİK'in Hanehalkı İşgücü Araştırması sonuçlarına göre şirketlerde orta ve üst düzey yönetici konumundaki kadınların oranı ise yüzde 19,6'dır. Bu çerçevede, kadınların kamu, özel sektör ve siyaset kurumu dâhil tüm karar alma mekanizmalarına her seviyede katılımlarına yönelik çalışmaların yürütülmesi önem arz etmektedir. Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele 4. Ulusal Eylem Planı (2021-2025) ilgili kuruluşların işbirliğiyle uygulanmaya devam edilmektedir. Diğer taraftan, Türkiye'de Kadına Yönelik Aile İçi Şiddet Araştırmasının güncellenmesine yönelik çalışmalar başlatılmıştır. Araştırmanın sonuçlarına göre kanıta dayalı politika yapımına, kadınlara yönelik şiddetle ve erken yaşta zorla evliliklerle mücadeleye sıfır tolerans ilkesiyle devam edilecektir. Öte yandan, kadınlara yönelik şiddetle etkin ve bütüncül bir şekilde mücadele amacıyla, kadına yönelik şiddet uygulayanlara yönelik çok yönlü sosyal hizmet müdahalesini içeren bir modelin oluşturulması projesine, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca 2023 yılında başlanmış olup projeyle şiddet faillerine yönelik bir sosyal hizmet modeli oluşturulması amaçlanmaktadır. Kadınların her türlü şiddetten korunması ve kadına yönelik şiddetin nedenlerinin araştırılması amacıyla Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri (ŞÖNİM) ve kadın konukevleri hizmet vermektedir. Kurumsal hizmetlerin yanı sıra kadına yönelik şiddetle mücadelede mevzuatı güçlendirme çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca, kadın konukevlerinin ihtisaslaştırılması ve standardizasyonu çalışmalarına, şiddet mağduru kadınların ve beraberindeki çocuklarının ihtiyaçları dikkate alınmak suretiyle devam edilmektedir. 2024 yılı içerisinde Kayseri ve İstanbul'da birer tane olmak üzere iki kadın konukevinin ihtisaslaştırılması süreci başlatılmıştır. Kadın erkek firsat eşitliği perspektifinde Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından yürütülen Türkiye'de Kadın Erkek Eşitliğine Duyarlı Planlama ve Bütçelemenin Uygulanması Projesi kapsamında merkezi ve yerel yönetimlerde kadın erkek fırsat eşitliğine duyarlı bütçeleme uygulamalarına yönelik farkındalığın artırılması, kadınların ve erkeklerin eşit hak, firsat ve imkânlara erişimini gözeten plan ve programlar oluşturma kapasitelerinin geliştirilmesi ile denetim ve izleme altyapısının güçlendirilmesi hedeflenmektedir. 2023 yılında pilot illerde uygulanmasına başlanan söz konusu projede belediyelerdeki üst düzey yöneticilere yönelik farkındalık artırma seminerleri gerçekleştirilmiştir.

b) Amaç

Ailede merkezi role sahip kadınların hak ettiği üstün kıymeti görmesi ve kalkınmamıza ivme kazandırılması için kadınların başta eğitim ve istihdam olmak üzere hayatın tüm alanlarındaki hak ve imkânlardan eşit biçimde yararlanmalarının ve her tür şiddet ve ayrımcılıktan uzak şekilde yaşamalarının sağlanması, her alanda ve düzeyde temsil ve katılımının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika / Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kadın erkek fırsat eşitliğinin sağlanması ve kadınların güçlenmesi önceliğinin tüm plan, program, politika geliştirme ve uygulama süreçlerinde yer alması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.726) Tedbir 726.1. Kurumlarca Hazine ve Maliye Bakanlığı (5), | 1. Toplam doğurganlık hızının

analizler gerçekleştirilecektir. üretilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. 2. Eğitim, sağlık ve istihdam alanlarında üretilen verilerin cinsiyet, engellilik, yaş, göçmenlik ve coğrafi konum gibi nitelikler bazında geliştirilmesi sağlanacaktır. Tedbir 726.3. Spor alanında | Gençlik ve Spor Bakanlığı (S) 1. Kadınların spor alanındaki kadınların temsilinin temsilini ölçmeye yönelik veri artırılmasına yönelik üretilmesi için çalışmalar politikalara dayanak teşkil yapılacaktır. edecek göstergelerin üretilmesi sağlanacaktır. Tedbir 726.4. Kadınların Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Kadının Güçlenmesi Strateji güçlenmesine yönelik plan, Bakanlığı (S), İlgili Kamu Belgesi ve Eylem Planı (2024-2028) program ve politikalar Kurum ve Kuruluşları etkin biçimde uygulanacak ve geliştirilecek ve bunların etkin Planın izlenmesine yönelik internet bir şekilde uygulanması ve tabanlı bir sistem kurulacaktır. izlenmesi sağlanacaktır. Kadınların eğitim, istihdam ve karar alma mekanizmalarına katılımı ile temsillerinin artırılması için kota ve ilave destekler gibi "geçici özel önlemler” tanımlanarak uygulanacaktır. (Kalkınma Planı p.727) Tedbir 727.1. Kamu, özel Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Eğitimde ve istihdamda yer sektör, siyaset dâhil tüm karar | Bakanlığı (5), Türkiye almayan genç kadınların ekonomik alma mekanizmalarında ve Belediyeler Birliği, İlgili Kamu ve toplumsal hayata katılımlarının, yönetimin her kademesinde Kurum ve Kuruluşları, STK'lar bilgi ve beceri düzeylerinin nüfusun yarısını oluşturan artırılması ve işgücü piyasasında kadınların temsili ve aktif olarak yer almaları amacıyla katılımının artırılması güçlendirici ve yönlendirici hedefiyle, aşamalı bir geçiş çalışmalar yapılacaktır. için çalışmalar yapılacaktır. 2. Kadınların ve kız çocuklarının bilime, bilgi ve iletişim teknolojilerine tam ve eşit katılımını teşvik etmek ve bu alanda kariyer gelişimleri ile ilgili farkındalıklarını artırmak amacıyla etkinlikler düzenlenecektir. 3. Kadın kooperatiflerinin güçlenmesine yönelik eğitimler ve danışmanlık hizmetleri verilecektir. Kadınların ekonomik, sosyal ve kültürel hayata eşit katılımının yanı sıra eşit işe eşit ücret ilkesinin benimsendiği koşullarda istihdamının artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.728) Tedbir 728.1. Merkezi Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Kadın istihdamını artırmak üzere yönetim, yerel yönetimler, Bakanlığı (5), Çalışma ve merkezi yönetim, yerel yönetimler, özel sektör ve STK'larla Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Milli | özel sektör ve STK'larla işbirliğinde işbirliğiyle kadın istihdamını Eğitim Bakanlığı, Mahalli kaliteli, ekonomik ve erişilebilir artırmak Üzere kaliteli, İdareler, STK'lar bakım hizmetlerine ilişkin alternatif ekonomik ve erişilebilir bakım modeller geliştirilecektir. hizmetlerine ilişkin alternatif modeller geliştirilmesi ve pilot uygulamaları takiben yaygınlaştırılması sağlanacaktır. Tedbir 728.2. Kadınların Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Kadın Girişimciliği İnisiyatifi işgücüne katılımlarını artıracak | (5), Aile ve Sosyal Hizmetler kapsamında kadınların girişimcilikte girişimcilik, finansal ve dijital Bakanlığı ve ekonomik alanda sahip oldukları okuryazarlık, kooperatifçilik potansiyeli eşit şartlar altında açığa gibi alanlardaki programlar çıkarmalarını teşvik etmek, kapsamları genişletilerek teknolojide kadın girişimciliğinin yaygınlaştırılacaktır. önemini karar vericilerin gündeminde tutmak, rol modellerle toplumu buluşturmak, kadın girişimci adaylarına eğitim, yönderlik ve profesyonel ağlara erişim gibi imkânlar sunmak üzere çalışmalar yürütülecektir. Aile ve Sosyal Hizmetler 2. Kadın girişimciliğinin ve kadın Bakanlığı (5), Sanayi ve kooperatiflerinin niteliğinin Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve geliştirilmesine yönelik çalışmalar Orman Bakanlığı, Ticaret gerçekleştirilecektir. Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı

kapsamda ortaya çıkacak yeni işbaşı eğitim programı

beceri ve yeteneklerin uygulanacaktır.

kadınlara kazandırılmasına

yönelik programlar

geliştirilecektir.

Tedbir 728.4. Kadın Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Mühendislik fakültelerinde ve temsilinin düşük olduğu Bakanlığı (S) liselerde eğitim gören kız matematik, fen, teknoloji ve öğrencilere yönelik destek ve mühendislik alanlarında farkındalık çalışmaları kadınların eğitim ve gerçekleştirilecektir. istihdamının artırılması için kamu ve özel sektörün eşitlik ve kapsayıcılık temelinde dönüşümüne yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 728.6. Kırsalda Tarım ve Orman Bakanlığı 1. Kadın girişimciliğinin artırılması kadın girişimciliğinin ve (S), Tarım ve Kırsal amacıyla IPARD ve Kırsal teknoloji okuryazarlığının Kalkınmayı Destekleme Kalkınma Yatırımlarının artırılması, kadınlara yönelik | Kurumu, Sanayi ve Teknoloji | Desteklenmesi programları sosyal alanların Bakanlığı kapsamında tüm yatırım oluşturulması, bakım tedbirlerinde kadın girişimcilere hizmetlerinin kaliteli, sıralama kriterlerinde ek puan ekonomik ve erişilebilir verilecektir. olarak sunulması, tarım işçisi olarak çalışan kadınların ücretli ve kayıtlı hale getirilmesi için çalışmalar yürütülecektir. Kadınlara yönelik şiddet He erken yaşta ve zorla evliliklerle sıfır tolerans ilkesiyle mücadele edilecek, şiddetin önlenmesi ve şiddet mağdurlarının güçlenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.729) Tedbir 729.1. Kadınlara ve | Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Kadına Yönelik Şiddetle kız çocuklarına yönelik Bakanlığı (S), İlgili Kamu Mücadele V. Ulusal Eylem Planı şiddet ve erken yaşta Kurum ve Kuruluşları (2026-2030) hazırlanacaktır. evliliklerle mücadeleye ilişkin yasal düzenlemelerin şiddete sıfır tolerans anlayışıyla daha etkin bir şekilde uygulanması sağlanacaktır. Tedbir 729.2. Kadına Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Şiddet uygulayanlara yönelik yönelik şiddetle mücadele Bakanlığı (S), İlgili Kamu psikososyal destek hizmet kapsamında koruyucu ve Kurum ve Kuruluşları çalışmaları yürütülecektir. önleyici hizmetlerin etkin 2. Nüfusun yoğun olduğu üç sunumuna yönelik kurumsal büyükşehirde ikinci ŞÖNİM kapasite geliştirilecek, kuruluşlarının açılmasına yönelik hizmet standartları çalışmalar yürütülecektir. uygulanacak ve sistematik, 3. Farklı ihtiyaçlara sahip güvenilir ve karşılaştırılabilir kadınlara bir arada hizmet sunan verilerin toplanması kadın konukevlerinin ihtisaslaşma sağlanacaktır. çalışmaları kapsamında bir kadın konukevi ihtisas kuruluşuna dönüştürülecektir. Tedbir 729.3. Kadınlara ve | Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Farklı hedef gruplara yönelik Kız çocuklarına karşı her Bakanlığı (S), İlgili Kamu modüllerden oluşan Kadına türlü şiddet ile topyekün Kurum ve Kuruluşları Yönelik Şiddetle Mücadele mücadele kapsamında Modüler Eğitim Programı toplumsal farkındalık ve hazırlanacaktır. duyarlılığın artırılmasına 2. Kadın konukevlerinden hizmet yönelik çalışmalar alan 15 bin kadına farkındalık ve sürdürülecektir. bilgilendirme eğitimleri verilecektir. 3. Kadına yönelik aile içi şiddet ile mücadele kapsamında toplumsat farkındalık ve duyarlılığın artırılması çalışmaları yürütülecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri 2024(1) | 2025(2)

2023

Okullaşma Oranı, Kadın (Ortaöğretim) (3)

89,3

91,6

92,5

Okullaşma Oranı, Kadın (Yükseköğrenim) (3)

49,2

51,2

53,0

Kadın İstihdam Oranı (4)

İşgücüne Katılım Oranı, Kadın (4) Yüzde

38,0

Kadın Belediye Başkanı Oranı Yüzde 5,4

Parlamentodaki Kadın Temsil Oranı (4) Yüzde

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Mitli Eğitim Bakanlığı verisidir.

(4) TÜİK verisidir.

2.3.6. Çocuk

a) Mevcut Durum

Güçlü ve sürdürülebilir toplumun önemli bir parçası olan çocuklar, ülkemizin kalkınma hızı, gelişmişlik seviyesi ve uluslararası konumu bakımından geleceğimizin teminatıdır. 2023 yılı sonu itibarıyla, Türkiye nüfusunun yüzde 26'sını (22.206.034) 0-17 yaş grubundaki çocuklar oluşturmaktadır. Bir önceki yıla göre çocuk nüfusu 372.344 azalmasına rağmen ülkemiz AB-27 ülkeleri ortalaması olan yüzde 18 ile karşılaştırıldığında AB ülkeleri içinde çocuk nüfus oranı en yüksek olan ülke konumunu korumaktadır. Nüfus projeksiyonlarına göre çocuk nüfus oranının 2030 yılında yüzde 25,6 olması beklenmektedir. Erken dönemden başlayarak çocukların sağlık, karşılık veren bakım, beslenme, eğitim ve gelişimine yönelik hizmetlerin sunumu ile erişilebilirliğinin artırılmasına ve niteliğinin yükseltilmesine yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Bu kapsamda ebeveynlerden ve bakım verenlerden başlamak üzere çocuklara hizmet sunan tüm çalışanların kapasitesini artırıcı, davranış değişikliği yaratıcı eğitimler verilecek ve ilgili kamu kurum ve kuruluşlarınca sunulan hizmetler bir plan dâhilinde daha koordinasyonlu ve etkileşimli bir şekilde sunulmaya devam edilecektir. Çocukların fiziksel, sosyal ve zihinsel gelişimlerini destekleyici kültürel, sanatsal, bilimsel ve sportif faaliyetler özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hâle getirilecektir. Milli Eğitim Bakanlığı örgün eğitim istatistiklerine göre okul öncesi eğitim seviyesinde 5 yaş net okullaşma oranı, 2021-2022 öğretim yılında yüzde 81,6 iken 2022-2023 öğretim yılında yüzde 85 olmuştur. Bu oran cinsiyet bazında incelendiğinde erkek ve kız çocukların oranlarının çok yakın olduğu görülmektedir. Bu oranlardaki artış erken çocukluk gelişimine önemli katkılar sağlamaktadır. Erken yaşlardan itibaren çocukların spora yönelmeleri beden ve ruh sağlıkları açısından önemli olmakla beraber ilerleyen yaşlardaki disiplinli olma, takım çalışmasına yatkınlık, bir amaç için ortak hareket edebilme gibi çalışma hayatında da kişiyi başarılı kılabilecek pek çok beceriyi çocuklara kazandırmaktadır. Bu bağlamda Gençlik ve Spor Bakanlığı (GSB) ile Milli Eğitim Bakanlığı arasında imzalanan işbirliği protokolü kapsamında 8-10 yaş grubu çocukların spora yönlendirilmesi amacıyla gerçekleştirilen Sportif Yetenek Taraması Projesi ile her eğitim-öğretim yılı içerisinde yaklaşık 1 milyon üçüncü sınıf öğrencisinin test ve ölçümleri yapılmakta ve spora yatkın bulunan öğrenciler sporculuk kariyerleri için güçlü bir temel oluşturmayı ve sporcu kimliği kazandırmayı amaçlayan Sporcu Eğitimi ve Gelişimi Programına davet edilmektedirler. Ayrıca 5-18 yaş grubundaki çocukları spor yapmaya teşvik etmek, çocuklara sporu sevdirmek, spor kulüplerine sporcu kaynağı sağlamak, toplumda spor kültürünü oluşturmak, katılımcıların en az bir spor dalında uzmanlaşmasını ve sporun daha geniş kitlelere yayılmasını sağlamak amacıyla GSB Spor Okulları ve GSB Engelsiz Spor Okulları faaliyetleri devam etmektedir. 2023-2024 sezonunda GSB Spor Okulları faaliyetlerine 1.637.884 vatandaşımız katılmıştır. Türkiye'de gebelikle başlayan ve ilkokulun ilk yıllarını kapsayan (ağırlıklı olarak 0-3 yaş) bütüncül bir erken müdahale programı tasarlamak amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı koordinasyonunda ilgili Bakanlıkların işbirliğinde Engelli ve Gelişimsel Risk Taşıyan Çocuklar için Türkiye'de Aile Temelli Ulusal Erken Müdahale Sisteminin Geliştirilmesinin Desteklenmesi Projesi başlatılmıştır. Söz konusu proje ile erken çocukluk döneminde öncelikli ve sürdürülebilir müdahaleler belirlenmesi, doğumdan ilkokulun ilk yıllarına kadar, çocuğun kaliteli bakım, sağlık, koruma ve eğitim hizmetlerine sürekli olarak erişebilmesi ve ilgili kurumların çocuklara ve ailelerine destek verme konusunda oynayacağı rol ve sorumlulukların belirlenmesi, bütüncül bir yardım planının sunulması ve mükerrer hizmet sunumundan kaçınılması suretiyle çocukların yeterli desteği alması planlanmaktadır. Özel eğitime ihtiyaç duyan bireylere (işitme, görme, ortopedik ve hafif düzeyde zihinsel engelli) hizmet veren, özel olarak yetiştirilmiş personelin bulunduğu, geliştirilmiş eğitim programlarının uygulandığı özel öğretim kurumlarında örgün eğitime devam eden öğrenci sayısı 507 bin 804 olmuştur. Özel eğitim alan öğrenciler örgün eğitimdeki öğrencilerin yüzde 2,6'sını oluşturmaktadır. Özel örgün eğitime devam eden öğrencilerin yüzde 63,3'ü erkek öğrenci, yüzde 36,7'sini ise kız öğrencilerdir. Ebeveyn kaybı, çocukların baş etmekte güçlük yaşadığı en zorlu yaşam deneyimlerinden biridir. Çocuğun hayatta kalan ebeveyninin olup olmaması, vefat sonrasında çocuğun yaşamında olumsuz değişimler olması, maddi güçlükler ve çocuğun yakın çevresi tarafından sosyal desteğe erişebilmesi gibi etkenler ebeveyn kaybı yaşamış çocuğun yaşam kalitesini etkilemektedir. Bu kapsamda Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca Ebeveyn Kaybı Yaşamış Çocuklara Yönelik Hizmetlerin Etkinliğinin Artırılması Projesi başlatılmıştır. Projenin 2024 yılı uygulama planında; anne ve baba kaybı yaşamış çocuk sayısı fazla olan 23 ilde, deprem bölgesinde yer alan illere öncelik verilmek suretiyle aile/akraba yanında bakımı sağlanan ve sosyal yardım ve sosyal desteğe ihtiyaç duyan çocukların ekonomik, psikososyal, sportif ve kültürel açılardan zenginleştirilmiş bir program kapsamında imkânların artırılması ve çocuklara bakım sağlayan bireylerin desteklenmesine katkı sağlanması amaçlanmaktadır. Ayrıca ebeveyn kaybı yaşamış çocuklarla çalışan personelin kapasitesinin artırılması amacıyla Ebeveyn Kaybı Yaşamış Çocukları Destekleme Rehberi güncel çalışmalar doğrultusunda revize edilmiştir. Türkiye'de çocuk alanında önleyici ve koruyucu hizmetlerin geliştirilmesi, alanda çalışan personelin nitelik ve niceliğinin artırılması, rehberlik ve araştırma merkezleri ile okulların rehberlik hizmetlerinin güçlendirilmesi ve özellikle risk altındaki çocuklara yönelik psikolojik destek programlarının yaygınlaştırılması çalışmaları devam etmektedir. Çocukları risklere karşı korumak ve zamanında müdahaleler yapabilmek amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, il milli eğitim müdürlükleriyle işbirliği halinde tespit edilen illerin dezavantajlı bölgelerinde bulunan okullar ile eşleştirilen mobil sosyal hizmet birimleri okullarda rehberlik servisi, okul yönetimi ve sınıf öğretmeniyle görüşmeler gerçekleştirmekte, okula devamsızlığı olan, ihmal veya istismara uğrama riski olan, suça yönelme riski bulunan veya sosyal hizmet müdahalesine ihtiyaç duyan çocukları tespit etmektedir. Tespit edilen çocuğun ihtiyaçlarının belirlenmesine yönelik ailesiyle de görüşmeler gerçekleştirilmektedir. Görüşmeler sonrası çocuğun ve ailenin ihtiyaçları belirlenerek, buna yönelik koruyucu, önleyici ve destekleyici tedbirler alınmakta, gerekli çalışmalar gerçekleştirilmekte veya ilgili kurum ve kuruluşlarla iletişime geçilmekte (Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları (SYDV), İŞKUR vb.), çocuğun sorunu çözülerek aile ve okul ortamında takibi yapılmaktadır. Ağustos 2024 itibarıyla 404 adet Çocuk Koruma Mobil Ekiple eşleşme yapılmış, 1.240 okuldan 505 okula ziyaret gerçekleştirilmiş, 422 çocuk ve 379 aileyle görüşülmüştür. Çocuğa yönelik koruyucu ve önleyici faaliyetler kapsamında çocukların, ailelerin ve çocukla çalışan personelin farkındalıklarının artırılmasına ve çocukların ihmal, istismar ve şiddetten korunmasına yönelik eğitimler sürdürülmektedir. Çocukların gerek cep telefonu, tablet, televizyon ve bilgisayar aracılığıyla yaşlarına uygun olmayan içeriklere maruz kalması gerekse kendi kişisel bilgilerini bu mecralarda bilinçsiz bir şekilde paylaşmaları çocuklar açısından siber zorbalık ve istismar başta olmak üzere çeşitli riskleri ortaya çıkarmaktadır. Çocukların dijital risklerden, yazılı ve görsel medyanın zararlarından korunması ve bilişim teknolojileriyle yaşlarına ve gelişimlerine uygun olarak tanışmaları amacıyla yürütülen bilgilendirme ve bilinçlendirme faaliyetlerine devam edilmektedir. Çocukların dijital ortamlar Üzerinden karşılaşabilecekleri risklerin tespit edilmesi ve önleyici çalışmalar yapılması amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesinde oluşturulan Sosyal Medya Çalışma Grubu çocukların internet ortamında maruz kaldığı ihmal, istismar gibi olaylara Dijital Dönüşüm Ofisi, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu, Emniyet Genel Müdürlüğü Siber Suçlarla Mücadele Daire Başkanlığı ile işbirliği içerisinde müdahale etmektedir. Kişilerin çocuklar için zararlı olduğunu düşündükleri yayınları ve uygulamaları doğrudan Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bildirmeleri için oluşturulan platform üzerinden anlık mesajlaşma programları veya e-posta ile ihbarlar alınıp değerlendirilmektedir. Bu kapsamda sosyal medya platformlarında çocukların sağlıklı gelişimleri açısından zararlı olduğu değerlendirilen toplam 2.278 içeriğe müdahale edilmiştir. TÜİK 2023 yılı verilerine göre kesinleşen boşanma davaları sonucunda 171.213 çocuk velayete verilmiştir. Çocukların velayetinin yüzde 74,9'unun anneye, yüzde 25,1'inin ise babaya verildiği görülmektedir. Artan boşanma sayıları ile tek ebeveynli ailelerde ve bu ailelerde yaşayan çocuk sayısında artış yaşanmaktadır. Tek ebeveynli ailelerin ise barınma, geçim, beslenme, ulaşım, çocuk bakımı ve eğitimi gibi önemli sorunları bulunmaktadır. Özellikle kadınların bu durumda olması göz önünde bulundurularak yürütülen çalışmalara ek destek politikaları geliştirilmesi önem arz etmektedir. Koruma ve bakım altında bulunan çocuklar ile aileleri başta olmak üzere farklı risk gruplarındaki çocukların Sosyal Hizmet Merkezleri (SHM) aracılığıyla izlemelerinin yapılması ve zamanında müdahale edilebilmesi için başlatılan Çocuklar Güvende Programı kapsamında, Çocuklar Güvende Ekipleri ile kırsal bölgelerde farklı risk gruplarında olduğu değerlendirilen çocuklar ve ailelerine yönelik tespit, değerlendirme ve yönlendirme hizmeti sunulmaktadır. Ekipler tarafından ziyaret edilen köylerde aileler ve çocukların yanı sıra muhtarlar, okul idarecileri, belediye çalışanları ve din görevlileriyle de görüşmeler gerçekleştirilmektedir. 2024'ün ilk altı aylık döneminde 51 ilde toplam 7.563 köy ziyaretinde 34.868 çocukla görüşülüp 16.022 aileye rehberlik hizmeti sunulmuştur. Çocuklar Güvende Ekipleri aracılığıyla farklı risk gruplarındaki çocukları korumaya yönelik tespit (sokak, okul) ve müdahale çalışmalarının yanı sıra izleme faaliyetleri yürütülmüştür. Bu kapsamda alan taramaları, çocuklarla mesleki çalışmalar, hane ziyaretleri, ailelere yönelik rehberlik faaliyetleri ve eğitim kurumları ziyaretleri gerçekleştirilmiştir. Çocuklar Güvende Ekipleri aracılığıyla sosyal hizmet müdahalesinde bulunulan çocuk sayısı 337.018 olmuştur. Zorla çalıştırılan, sokakta satıcılık ve dilencilik yaptırılan çocukları korumak, ailelerini desteklemek ve çocukların okula devamını sağlamak üzere her ilde oluşturulan çocuk koruma mobil ekiplerince çocuk ve aileler ile yapılan mesleki çalışmalar sonucunda çocuk hakkında eğitim, danışmanlık ve sağlık tedbirleri alınmakta, çocuğun ailesine Sosyal ve Ekonomik Destek (SED) hizmeti ya da SYDV'ler aracılığı ile destek sağlanmakta, çocuğun ailesine yönelik rehberlik hizmeti verilmekte, aile hakkında adli işlem başlatılabilmekte, gerek görülmesi halinde çocuk kurum bakımına alınabilmektedir. Ağustos 2024 verilerine göre 393 ekiple müdahale edilen çocuk sayısı son beş yılda 50 bin 293 (19,5 bini Suriyeli) olmuştur. Korunma ihtiyacı olan çocukların öncelikli olarak aile odaklı hizmetlerden faydalanması önem taşımaktadır. Bu kapsamda söz konusu çocuklara sunulan hizmetlerin geliştirilmesine, o hizmet (standartlarının © oluşturulmasına, Obakım (hizmetlerinin ihtisaslaştırılmasına ve bu konuda toplumsal farkındalığın artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Maddi imkânları kısıtlı olan ailelerin çocuklarına yönelik firsat eşitliğini artırmaya, yaşam kalitelerini yükseltmeye ve potansiyel riskleri azaltmaya yönelik programlar sürdürülmektedir. İhtiyaç sahibi ailelere, çocuklarını sağlık kontrolüne götürmeleri, anne adaylarının hamilelik süresince sağlık kontrolüne gitmeleri ve doğumlarını hastanede yapmaları koşuluyla verilen şartlı sağlık yardımı kapsamında Ağustos 2024 itibarıyla 872.210 kişiye 573 milyon TL yardım yapılmıştır. İhtiyaç sahibi olan ailelere, çocukların örgün eğitime devam etmeleri ve okulun açık olduğu aylarda bir ay içerisinde dört günden fazla devamsızlık yapmamaları şartıyla verilen şartlı eğitim yardımı kapsamında Ağustos 2024 itibarıyla 1.662.027 kişiye yaklaşık 1,1 milyar TL yardım yapılmıştır. Gelir seviyesi düşük ailelere yönelik çocukların öz aile veya yakınları yanında daha iyi koşullarda yetişmelerini sağlamak amacıyla SED hizmetlerinden Ağustos 2024 itibarıyla 168.924 çocuk yararlanmaktadır. SED hizmeti kapsamında çocuk başına ödenen aylık destek miktarı çocukların devam ettiği eğitim kademesine göre artan oranda olup Ağustos 2024 itibarıyla yapılan ödeme tutarı toplam 7.343.262.657 TL'dir. SED Hizmetinin Etkinliğinin Artırılması Projesi kapsamında da ailelerde farkındalık oluşturmaya, çocukların kaliteli ve verimli zaman kullanabilmesine ortam ve imkân sağlamaya yönelik faaliyetler yürütülmektedir. SED hizmetinden yararlanan aileler İŞKUR meslek edindirme kurslarına yönlendirilmektedir. Ayrıca 2024 yılı itibarıyla SED Hizmeti Etki Analizi çalışması başlatılmıştır. Projenin temel amacı, SED hizmetlerinin kurumsal kapasitesini geliştirmek, gereksinimleri tespit etmek ve hizmetlerin iyileştirilmesini sağlamaktır. Ağustos 2024 itibarıyla evlat edinilme koşullarını taşıyan 392 çocukla birlikte toplam 19.976 çocuk evlat edinilmiş, aileleri yanında bakım imkânı bulunmayan ve evlat edindirilemeyen 10.270 çocuk ise 8.604 koruyucu aile yanında yaşamaktadır. Ağustos 2024 itibarıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı 1.363 yatılı kuruluşta (116 Çocuk Evleri Sitesi, 1.185 Çocuk Evi, 62 İhtisaslaştırılmış Çocuk Evleri Sitesi olmak üzere) 14.528 çocuğa koruma ve bakım hizmeti sağlanmaktadır. Kurum bakımındaki çocuklara yönelik yaşam becerilerini geliştirici programlar ile sosyal ve kültürel faaliyetler yürütülmektedir. Söz konusu kurumların bakımından reşit olarak ayrılan ve kamuda istihdam edilen gençlerin iş hayatına uyumlarını kolaylaştırmak ve istihdam sürecindeki kalıcılığını desteklemek üzere yılda üç kez yapılan merkezi yerleştirme işlemleri sonrasında iş hayatına uyum seminerleri düzenlenmektedir. Aynı dönemde, işe yerleştirilen çocuk/genç sayısı 545 olup 1988 yılından itibaren işe yerleştirilen çocuk/genç sayısı toplamda 62.838'dir, Çocukların eğitimde fırsat eşitliğini sağlamak, eğitime erişimini ve refahını artırmak üzere sosyal yardım faydalanıcısı hanelerdeki ilköğrenim ve ortaöğrenim düzeyinde örgün eğitime devam eden öğrencilerin giyim, ayakkabı, çanta, kırtasiye gibi eğitimle ilgili temel ihtiyaçları karşılanmaktadır. İhtiyaç sahibi çocukların özel öğretim kurumlarından ücretsiz olarak yararlanması kapsamında çalışmalar devam etmekte olup Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca açılış izni verilen özel kreş, gündüz bakımevleri ile özel çocuk kulüplerinin kapasitesinin yüzde 3'ü çeşitli nedenlerle okul öncesi eğitimden yararlanamayan dezavantajlı çocukların desteklenmesi için ayrılmaktadır. Bu kapsamda toplamda 175.029 kapasiteli 2.263 kuruluşa açılış izni verilmiştir. Ağustos 2024 itibarıyla 5.302 ücretsiz kreş kontenjanından 2.835 çocuk yararlanmıştır. Şehit ve gazi çocukları, devlet koruması altında olan çocuklar ile anne ve babası vefat etmiş olan öğrenciler öncelikli olarak Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlı yurtlara yerleştirilmekte ve bu öğrencilerden hiçbir ücret alınmamaktadır. Mevsimlik tarım işçilerinin çocuklarının örgün öğretime yönlendirilmesi ve telafi eğitimleri, sosyal, sportif ve kültürel faaliyetler yoluyla desteklenmesi çalışmaları devam etmektedir. 2024 yılı Hanehalkı İşgücü Araştırmasına göre 2023 yılında 15-17 yaş grubunda cinsiyete göre işgücüne katılma oranı erkek çocuklarda yüzde 32,2, kız çocuklarda yüzde 11,5, toplamda ise yüzde 22,1 olarak bir önceki yıla kıyasla önemli oranda artmıştır. Çocuk yaşta ve zorla evlilikleri önlemeye yönelik çalışmaların çocukların yoksulluk, göçmen olma gibi özel durumları ve pandemi, deprem ve benzeri riskler de dikkate alınarak geliştirilmesi gerekmektedir. 2023 yılında resmi evlilikler içerisinde cinsiyete göre 16-17 yaş grubunda, 10.471 kız çocuğunun, 706 erkek çocuğunun evlendiği görülmektedir. 16-17 yaş grubunda olan kız çocuklarının resmi evlenmelerinin toplam resmi evlenmeler içindeki oranı 2002 yılında yüzde 7,3 iken bu oran 2023 yılında yüzde 1,9'a, aynı yaş grubunda olan erkek çocuklar için bu oran 2002 yılında yüzde 0,5 iken 2023 yılında yüzde 0,1'e düşmüştür. Güvenlik birimlerine gelen veya getirilen çocukların karıştığı olay sayısı 2023 yılında, 2022 yılına göre yüzde 10,7 oranında azalarak 537.583 olmuştur. Bu olaylarda çocukların 242.875'i mağdur olarak, 178.834'ü suça sürüklenme sebebiyle (kanunlarda suç olarak tanımlanan bir fiili işlediği iddiasıyla), 84.751'i bilgisine başvurma amacıyla, 15.716'sı kayıp (hakkında kayıp müracaatı yapılıp daha sonra bulunan) olması sebebiyle, 11.179'u kabahat işlediği iddiasıyla, 4.228'i ise bu nedenlerin dışında kalan diğer nedenlerden dolayı güvenlik birimlerine gelmiş veya getirilmiştir. Çocuk koruma mekanizmalarının güçlendirilmesi ve 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanununda yer alan çocuklara özgü tedbirlerin etkin ve koordineli olarak uygulanarak izlenmesi ve çocuk adalet sisteminin onarıcı adalet yaklaşımıyla yeniden yapılandırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Adli süreçte çocuk dostu mülâkat usullerini desteklemek üzere kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerinin sayısı Eylül 2024 itibarıyla 171'e yükselmiştir. Özel ortamlarda ifade ve beyanlarının alınması gerektiği veya fail ile yüz yüze gelmesinde sakınca bulunduğu değerlendirilen mağdurların ifade ve beyanlarının alınmasında kullanılan adli görüşme odalarının sayısı ise Eylül 2024 itibarıyla 164'e çıkmıştır. Türkiye'de yaklaşık 1,6 milyon geçici koruma statüsünde çocuk bulunmaktadır. Çocuk Hakları Komitelerince kamp dışında yaşayan ve geçici koruma altındaki yabancı çocukların topluma uyumlarının sağlanması amacıyla düzenlenen Sosyal Uyum Projesi kapsamında Ağustos 2024 sonuna kadar 2.448 etkinlikle 125.706 çocuğa ulaşılmıştır. Çocuk haklarına yönelik farkındalık çalışmaları, koruyucu ve önleyici hizmetler kapsamında farkındalık çalışmaları, Suriyeli ve Türk çocukların bir arada yaşama becerisini geliştirecek ve birlikte zaman geçirmesini sağlayacak etkinlikler düzenlenmektedir. Diğer yandan AB tarafından finanse edilen, Suriyeli ve diğer yabancı uyruklu kişilere düzenli ödeme niteliğindeki yardımlar bulunmaktadır. Bu kapsamda yürütülen yardım programları Sosyal Uyum Yardımı (SUY), Tamamlayıcı Sosyal Uyum Yardımı (T-SUY) ve Yabancılara Yönelik Şartlı Eğitim Yardımıdır. Ayrıca söz konusu çocukların psikososyal gelişimi açısından önem arz eden özel politika ve uygulamaların geliştirilerek çeşitlendirilmesi çalışmalarına devam edilmektedir.

b) Amaç

Geleceğimizin teminatı çocuklarımızın üstün yararı temelinde iyi olma hallerinin desteklenmesi, hayata eşit ve sağlıklı koşullarda başlayabilmeleri, erken yaşlardan itibaren nitelikli eğitim imkânlarına eşit fırsatlarda erişebilmeleri, sağlıklı bir şekilde beslenmeleri, barınmaları ve gelişmeleri için en uygun ortamın oluşturulması, potansiyellerini gerçekleştirmeye yönelik imkânların artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

— N Sorumlu /İş birliği Yürütülecek Faaliyetler ve

Politika/ Tedbir Yapılacak Kurumlar Projeler

Doğum öncesi dönemden başlayarak çocukların sağlık, beslenme, erken öğrenme, karşılık verici duyarlı bakım, güvenli çevre ve sosyal koruma politikalarına yönelik hizmetlerin sunumu ile erişilebilirliğinin artırılması ve niteliğinin yükseltilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.731) Tedbir 731.2. Anne ve Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. Anne ve babalara yönelik babalara yönelik çocukların yaş | Aile ve Sosyal Hizmetler | çocukların yaş ve gelişme ve gelişme düzeylerine uygun Bakanlığı, Sağlık düzeylerine uygun bütüncül bütüncül gelişimlerini ve Bakanlığı gelişimlerinin desteklenmesi öğrenme kapasitesini artırıcı amacıyla Velivizyon Projesi eğitim ve oyun içerikli araç ve yürütülecektir. gereçler ile rehber hazırlanacaktır. Tedbir 731.6. Gelişim geriliği (| Sağlık Bakanlığı (S), Aile | 1. Üç ilde pilot çalışmalara riski taşıyan çocuklar, engelli ve Sosyal Hizmetler başlanacaktır. çocuklar ve üstün yetenekli Bakanlığı, Milli Eğitim çocuklar için aile temelli ulusal | | Bakanlığı erken müdahale programı getiştirilecektir. Çocukların fiziksel, sosyal ve zihinsel gelişimlerini destekleyici, anne babalarıyla nitelikli zaman geçirmelerini sağlayan kültür, sanat, bilim ve spor faaliyetleri özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hale getirilecektir. (Kalkınma Planı Tedbir 732.1. Çocukların Aile ve Sosyal Hizmetler |! 1. Kurum bakımında bulunan kültür, sanat, bilim ve spor Bakanlığı (5), Gençlik ve | çocukların spor yetenek taramaları faaliyetlerine yönelmesini Spor Bakanlığı, Spor yapılarak yetenekli oldukları özendirmeye yönelik Federasyonları branşlarda desteklenmelerine uygulamalar geliştirilecek, her yönelik ilgili soor federasyonlarıyla çocuğun bir spor ve bir kültür- protokoller yapılacaktır. sanat alanında beceri kazanması için çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 732.2. Çocukların karar | Aile ve Sosyal Hizmetler | 4. Çocuk bakım kuruluşlarında çocuk alma süreçlerine katılımlarını Bakanlığı (S) temsilcilerinin karar alma süreçlerine sağlayan mekanizmalar katılımı güçlendirilmesine yönelik artırılarak güçlendirilecektir. | çalışmalar yürütülecektir. Çocuk işçiliğinin önlenmesine yönelik mücadele kararlılıkla sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.734) Tedbir 734.1. Çocuk işçiliği ile | Çalışma ve Sosyal 1. Çocuk işçiliğiyle mücadele mücadele alanında faaliyetler Güvenlik Bakanlığı (5), konusunda kamu kurum kuruluşları, etkinleştirilecek, kamu Aile ve Sosyal Hizmetler | | özel sektör ve topluma yönelik kesiminde, özel sektörde ve Bakanlığı, İçişleri bilinçlendirme faaliyetleri toplumda bu konuda bilinç Bakanlığı, Milli Eğitim yürütülecektir. artırılacaktır. Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Tedbir 734.2. Çocuk işçiliği ile | Çalışma ve Sosyal 1. Çocuk işçiliğiyle mücadele mücadelede, merkezi düzeyde (| Güvenlik Bakanlığı (5), kapsamında tüm tarafların üretilen politikaların yerel İçişleri Bakanlığı, Yerel katılımıyla yeni bir ulusal politika ve düzeyde uygulanabilirliği ve Yönetimler, Ilgili Kamu program çerçevesi hazırlanarak izlenebilirliği artırılacaktır. Kurum ve Kuruluşları, etkin bir şekilde uygulanması İlgili STK'lar sağlanacaktır. Tedbir 734.3. Çocuk işçiliği ile | Çalışma ve Sosyal 1. Çocuk işçiliği ile mücadele mücadele birimlerinin kapasitesi | Güvenlik Bakanlığı (5), birimlerinin ve paydaşlarının artırılacak, yerelde çocuk işçiliği | Aile ve Sosyal Hizmetler (| kurumsal kapasiteleri artırılacaktır. ile mücadele alanında çalışan Bakanlığı, Gençlik ve kurum, kuruluş, üniversite, Spor Bakanlığı, İçişleri STK'lar ve özel sektör arasında | Bakanlığı, Kültür ve işbirliği ve koordinasyon Turizm Bakanlığı, Milli geliştirilecektir. Eğitim Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı, Üniversiteler, İlgili STK'lar | Tedbir 734.5. Çalışan Çalışma ve Sosyal 1. Belirlenecek sektörlerde çocuk çocukların çocuk hakları, İş Güvenlik Bakanlığı (S), hakları ve iş ilkeleri kapsamında Kanunu, ilk yardım ile iş sağlığı | İşçi ve İşveren çatışma şartları ve ortamına ilişkin ve güvenliği eğitimi almaları, Konfederasyonları hem işverenlere hem de çalışan işverenlerin de “Çocuk Hakları İş çocuklara yönelik bilinçlendirme İlkeleri” bağlamında eğitilmeleri faaliyetleri yürütülecektir. sağlanacak ve çocuk çalıştırma kapsamındaki sorumlulukları hakkında bilinçlendirme | çalışmaları yürütülecektir. Tedbir 734.6. Ülkemizin çocuk | Çalışma ve Sosyal 1. Türkiye Cumhuriyeti İttifak 8.7 işçiliği ile mücadele Güvenlik Bakanlığı (5), Yol Haritası'nın uygulama dönemi çalışmalarının uluslararası Dışişleri Bakanlığı kapsamında gerçekleştirilen platformlarda yer alması faaliyetlere ilişkin ülke raporu sağlanacaktır. hazırlanacaktır. Çocuk adalet sisteminin çocuğun üstün yararı ilkesi ve onarıcı adalet yaklaşımıyla yapılandırılması sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.735) Tedbir 735.1. Risk altındaki Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Anka Psikososyal Destek çocuklara yönelik psikolojik Bakanlığı (S) Programı koruma ve bakım altındaki destek programları çocukları kapsayacak şekilde revize yaygınlaştırılacak ve alanda edilerek programla ilgili yeni çalışan personelin niteliği ve modüller geliştirilecek ve eğitimler niceliği artırılacaktır. verilecektir. Tedbir 735.3. Çocuk adalet Adalet Bakanlığı (5) 1. Yargı süreçlerinde çocuklara sisteminin onarıcı adalet yönelik koruyucu ve onarıcı yaklaşımıyla yapılandırılmasına yaklaşımlar içeren çalışmalar yönelik etki analizleri yapılarak yürütülecektir. yeni modeller geliştirilecektir. Tedbir 735.6. Ebeveynleri ceza | Adalet Bakanlığı (S), 1. Çocukların gelişimlerine imkân ve tutukevinde olan çocukların (o | Sağlık Bakanlığı verecek şekilde ceza infaz sorunlarının çözümüne ve iyilik kurumunda bulunan yakınlarıyla hallerinin artırılmasına yönelik sosyal ilişkilerinin gelişmesini çalışmalar yapılacaktır. sağlayacak çalışmalar yürütülecektir. 2. Akıllı Teknolojilerin Ceza İnfaz Kurumlarına Entegrasyonu Projesi'nin (ACEP) altyapısı teknolojik gelişmeler doğrultusunda güçlendirilecektir. 3. Ceza infaz kurumlarında hükümlü ve tutukluların ziyaret süreçlerindeki iş ve işlemler ile sağlık işlemleri gelişmiş teknolojik yöntemler kullanılarak dijitalleştirilecektir. Tedbir 735.7. Cezaevinde Adalet Bakanlığı (5S), 1. Ceza infaz kurumlarındaki suça kalan çocukların bu süreyi etkin | Gençlik ve Spor sürüklenen çocukların örgün ve verimli geçirmeleri ve Bakanlığı, Milli Eğitim öğretimden faydalanması amacıyla psikososyal durumlarını Bakanlığı kapalı ceza infaz kurumlarında geliştirmeleri için eğitim ve kurulan çok programlı liseler faaliyetler düzenlenecek, yaygınlaştırılacaktır. destekler verilecektir. 2. Cezaevinde kalan çocukların Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlı gençlik kamplarından faydalandırılması yönündeki uygulama yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 735,8. Cezaevinde Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Eğitim ve Öğretim İşbirliği kalan çocukların meslek Adalet Bakanlığı, Çalışma | Protokolü kapsamında okuryazar öğrenmeleri teşvik edilecektir. £ | ve Sosyal Güvenlik olmayan çocukların okuryazar hâle Bakanlığı getirilmesi, örgün eğitim dışında kalanların eğitimlerine devam etmeleri sağlanacaktır. Koruma ve bakımı altındaki çocukların erken çocukluk döneminden başlayarak eğitim seviyelerini yükseltmeye, sosyal ve bireysel gelişimlerine hız kazandırmaya yönelik çalışmalar artırılacak, bakım sonrası süreçte sosyal hayata uyumları desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.736) Tedbir 736.2. Koruma altındaki | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Kurum bakım hizmetlerinden çocuklara kurum bakımından Bakanlığı (5) yararlandırılan bireylere talepleri ayrılmaları ile başlayan süreç doğrultusunda İş hayatına uyum mevcuttaki uygulamaların konusunda eğitim verilerek sosyal etkinliği ve etkililiği incelenerek hayata katılım süreçlerinde rehberlik değerlendirilecek, söz konusu yapılacaktır. çocukların eğitime, istihdama, sosyal hayata katılımlarını desteklemek üzere verilen rehberlik ve destek hizmetleri çeşitlendirilerek geliştirilecektir. Korunmaya ihtiyacı olan çocuklara, çocukların bireysel ihtiyaçları ve özellikleri doğrultusunda nitelikli hizmetler sunulacak, aile odaklı hizmetlerin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.737) Tedbir 737.2. “Sosyal ve Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. SED Hizmetinin etkinliğinin tespiti Ekonomik Destek Hizmeti'nin Bakanlığı (5), TÜBİTAK, | ve sistemin güçlendirilmesi için etki etkinliği ve sosyal destek boyutu | Üniversiteler, Belediyeler, | analizi projesi yürütülecektir. güçlendirilecektir. STK'lar 2. SED Hizmetinin Etkinliğinin Artırılması (Okul Destek) Projesi kapsamında SED hizmetinden yararlanan çocuklar için akademik, sosyal, kültürel ve sportif etkinlikler düzenlenecektir. Tedbir 737.3. Çocukların Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. İhtisaslaştırılmış çocuk bakım ihtiyacı doğrultusunda Bakanlığı (S) kuruluşlarının kapasitesi, personel kuruluşların ihtisas alanları nicelik ve niteliği ile ihtiyaç duyulan düzenlenecektir. ihtisas alanı üzerine çalışmalar ürütülecektir. Tedbir 737.5. Sosyal hizmet Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Ihtisaslaştırılmış Çocuk Evleri alanında çalışan işgücünün Bakanlığı (S), Sitesi (İÇES) ve Çocuk Koruma İlk kapasitesinin geliştirilmesi Üniversiteler, İlgili Kamu | Müdahale ve Değerlendirme sağlanacaktır. Kurum ve Kuruluşları Birimleri (ÇOKİM) personelinin mesleki gelişimi sağlanacaktır. Çocuğa yönelik ihmal, istismar ve şiddeti önleyecek program ve uygulamalar geliştiriHecek, risk altındaki çocuklara ve ailelerine yönelik hizmetler ile psikososyal destek programları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.738) Tedbir 738,2. Erken çocukluk | Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Çocukların Yaşam Becerilerinin döneminden başlamak üzere Bakanlığı (5), Milli Eğitim | Güçlendirilmesi ve Geliştirilmesine çocuklara ve ebeveynlerine Bakanlığı Yönelik Farkındalık Eğitim Programı ihmal, istismar ve şiddet kapsamında 0-6 yaş grubu konularında farkındalık eğitimleri çocukların ebeveynlerine yönelik verilecek, çocukların yaşam eğitimler yaygınlaştırılacaktır. becerileri güçlendirilecektir. 2. Çocukların Yaşam Becerilerinin Güçlendirilmesi ve Geliştirilmesine Yönelik Farkındalık Eğitim Programı'nın 7-18 Yaş grubuna yönelik eğitim modülleri hazırlanacaktır. 3. Ebeveynlere, bakım verenlere ve çocukla çalışan personele yönelik çocuklarda mahremiyet bilinci eğitimi verilecektir. Tedbir 738.4. “Çocuk İzlem Sağlık Bakanlığı (S), 1. Beş adet çocuk izlem merkezi Merkezleri”nin sayıları ve Adalet Bakanlığı, Aile ve | açılacaktır. etkinlikleri artırılacaktır. Sosyal Hizmetler Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı Tedbir 738.7. Adliyelerde Adalet Bakanlığı (S), Aile 1. Adli destek ve mağdur hizmetleri çocuklara nitelikli destek sunan | ve Sosyal Hizmetler müdürlükleri yaygınlaştırılacaktır. Adii Destek ve Mağdur Bakanlığı Hizmetleri Müdürlükleri aygınlaştırılacaktır. Çocuklara yönelik psikososyal destek hizmetleri yaygınlaştırılacak, bilgilendirme, izleme ve yönlendirmeler yapılacak, riskli veya atipik gelişim gösteren çocuklara uygun gelişimsel müdahaleler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.739) Tedbir 739.1. Rehberlik Milli Eğitim Bakanlığı (S) 1. Zorlayıcı yaşam olayları sonrasında araştırma merkezleri ile okulların sınıflarda rehber öğretmen ve rehberlik hizmetleri psikolojik danışmanlar tarafından güçlendirilecektir. uygulanmak üzere Sınıf Temelli Müdahale Programı hazırlanacaktır. 2. Yapay zekâ destekli mesleki ilgi envanteri yaygınlaştırılacaktır. 3. Mesleki beceri envanteri yaygınlaştırma çalışmaları yapılacaktır. 4. Yapay zekâ destekli zekâ testi NM geliştirilip yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 739.2. Ebeveyn kaybi Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Ebeveyn Kaybı Yaşamış Çocuklara yaşamış çocukların bütüncül Bakanlığı (S) Yönelik Hizmetlerin Etkinliğinin gelişimleri desteklenecek ve bu Artırılması Projesi kapsamında ebeveyn alanda çalışan personelin kaybı yaşayarak aile/akraba yanında kapasitesi artırılacaktır. bakımı sağlanan çocuklara yönelik olarak psikososyal, sportif ve kültürel faaliyetler ile çocuklara bakım sağlayan bireylerin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 739.3. Eğitim ve sağlık Milli Eğitim Bakanlığı (5), (| 1. Okul tercih süreçlerinde ebeveynlere kurumlarında ebeveyn rehberliğine ! Sağlık Bakanlığı yönelik bilgilendirici kılavuz yönelik çalışmalar yürütülecektir. hazırlanacaktır. 2. Bağımlılıkla mücadele kapsamında ebeveynlere yönelik önleyici eğitimler verilecektir. Tedbir 739.4. Okullarda ve Milli Eğitim Bakanlığı (S), 1.81 ildeki 82 ilk yardım eğitim sosyal hizmet merkezlerinde Sağlık Bakanlığı, Tarım ve | merkezinde ilgili personele ilk yardım sağlık, ilk yardım, beslenme, Orman Bakanlığı, Türk eğitimi verilecektir. finansal okuryazarlık, teknoloji, Kızılay 2. Okulumda Sağlıklı Besleniyorum hukuk ve sosyal medya Programı kapsamında; eğitim ve okuryazarlığı becerilerini denetim çalışmaları artırılacak, mevcut güçlendirecek programlar internet sitesi geliştirilecek, geleneksel yürütülecektir. beslenme alışkanlıklarının artırılması için okullarda çorba, mevsiminde meyve, kardeş ve aile sofrası etkinlikleri düzenlenecektir. 3. Öğrencilere sağlıkla ilgili fiziksel uygunluk karneleri düzenlenerek hareketli yaşam ve sağlıklı beslenme becerileri kazandırılacak ve okullarda fiziksel aktiviteye yönelik okul bahçelerinde koşu ve oyun alanları artırılacaktır. Tedbir 739.5. Çocuklara yönelik | Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Kahramanmaraş ve Hatay merkezli danışmanlık ve destek Bakanlığı (S) depremlerden etkilenen dört ilde çocuk hizmetlerinin kapsamının yaşamı merkezlerinin açılmasına ilişkin genişletilmesi amacıyla çocuk çalışma yapılacaktır. yaşam merkezlerinin sayıları artırılacaktır. Tedbir 739.6. Çocukluk çağında | Sağlık Bakanlığı (5) 1. Hastalık Yönetimi Platformuna obezitenin sonlandırılmasına, çocukluk çağı obezitesi tarama ve sağlıklı beslenmenin ve fiziksel izlem modüllerinin dâhil edilmesi için hareketliliğin artırılmasına yönelik çalışma yapılacaktır. çalışmalar sürdürülecektir. Çocukların sağlıklı getişimlerini olumsuz etkileyecek oyun ve dijital uygulamalar ile kitap ve sosyal medya içeriklerinden korunmasına yönelik tedbirler alınacak, siber suçlar konusunda bilgilendirilmeleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.740) Tedbir 740.4. Çocukların siber | Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Çocuklara siber zorbalık ve bilinçli suçlar ve siber zorbalıklar Aile ve Sosyal Hizmetler | | teknoloji kullanımı konusunda konusunda bilinçlendirilmesi Bakanlığı, Gençlik ve eğitimler verilecektir. sağlanacaktır. Spor Bakanlığı 2. Davranışsal bağımlılık araştırması yapılacaktır. Ulaştırma ve Altyapı 3. Siber suçlar ve zorbalıklar Bakanlığı (5), Aile ve konusunda farkındalığın artırılması Sosyal Hizmetler için öğrenci, öğretmen ve Bakanlığı, İçişleri ebeveynlere yönelik eğitim ve Bakanlığı, Milli Eğitim seminerler düzenlenecektir. Bakanlığı, BTK 4. Güvenli İnternet Hizmetinin tanıtımı yapılarak kullanıcı sayısı artırılacaktır. Uluslararası veya geçici koruma altında olan çocukların toplumla bütünleşmelerini ve akranlarıyla iletişimlerini geliştirmek üzere yaşam becerilerini ve kültürler arası etkileşimi artıracak programlar sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.741) Tedbir 741.2. Refakatsiz Aile ve Sosyal Hizmetler | 1. Refakatsiz Çocuklar Yönergesi çocuklara yönelik hizmetlerin Bakanlığı (5), Göç İdaresi | güncellenecektir. sunumunda ilgili kurumların Başkanlığı daha etkin çalışması sağlanacaktır. Bağımlılık oluşturan davranış ve maddelerden çocukların korunmaları sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.742) Tedbir 742.2. Çocuk Ergen Sağlık Bakanlığı (S) 1. Bir adet ÇEMATEM hizmete Madde Bağımlılığı Tedavi ve açılacaktır. Eğitim Merkezleri (ÇEMATEM) ile buralarda istihdam edilen nitelikli personel sayısı artırılacaktır. Tedbir 742.3. Bağımlılıkla Sağlık Bakanlığı (S) 1. Sağlıklı hayat merkezlerinde mücadele alanında çocuklarla bağımlılık alanında çalışan tüm çalışan profesyonel sayısı personele çocuklarda erken tanı, artırılacaktır. müdahale ve yönlendirme konusunda eğitim verilecektir. Tedbir 742.4. Bağımlılıkla Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. Çocukların her türlü zararlı mücadele amacıyla çocuklara, Aile ve Sosyal Hizmetler | | alışkanlıklardan uzak tutulması ile ailelere ve çocuklarla çalışan Bakanlığı, Gençlik ve korunmasına yönelik koruyucu, profesyonellere yönelik Spor Bakanlığı, Sağlık önleyici eğitim ve güvenlik tedbirleri bilinçlendirme çalışmaları ve Bakanlığı kapsamında çocuklara, ailelere, eğitimler sürdürülecektir. öğretmen ve yöneticilere yönelik eğitimler düzenlenecektir. 2. Akran eğitimi ve kumar bağımlılığı modülleri geliştirilecektir. Afet durumlarında çocukların maruz kalacağı olumsuzlukların giderilmesine ve haklarının korunmasına yönelik projelerle afet öncesi bilinçlendirme ve afetlere hazırlıklı olma çalışmaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.744) Tedbir 744,1. Afet Milli Eğitim Bakanlığı (5), | 1. Afet ve Acil Durumlarda Çocuk durumlarında çocukların maruz | Aile ve Sosyal Hizmetler (| Hakları Eğitici Eğitimi ve Afet ve Acil kalacağı olumsuzlukların Bakanlığı, AFAD Durumlarda Çocuk Hakları giderilmesine ve haklarının Öğretmen Eğitimleri verilecektir. korunmasına yönelik projelerle afet öncesi bilinçlendirme ve afetlere hazırlıklı olma alışmaları yaygınlaştırılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri 2024(1) | 2025(2)

3-5 Yaş Net Okullaşma Oranı (3) 51,38 57,20

Koruyucu Aile Hizmetinden Yararlanan a

ocuk Savısı (0-18 Yas) (4 Kişi 9 500 10 500 11600

SED Hizmetinden Yararlanan Çocuk Sayısı a

0-18 YasX4) Kişi 170 000 172 500 174 200

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Programı

(3) 2023 yılı verisi Milli Eğitim Bakanlığı

(4) 2023 yılı verisi Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı 2.3.7. Gençlik

a) Mevcut Durum

Gençlerin insani ve milli değerleri haiz, yenilikçi, gelişime açık, özgüven sahibi, içinde bulunduğu topluma ve sorunlara duyarlı sosyal, siyasal ve ekonomik hayata aktif katılan nitelikli ve sağlıklı bireyler olarak yetişmesi ülkemizin “nitelikli insan, güçlü aile, sağlıklı toplum” kalkınma vizyonunun en önemli öncelikleri arasında yer almaktadır. 2023 yılı sonu itibarıyla Türkiye'nin genç nüfusu (15-24 yaş) toplam nüfusun yaklaşık yüzde 15,1'ini (12.872.039) oluşturmakta, genç nüfus ortalaması yüzde 10,6 olan AB-27 ortalamasının üstünde yer almaktadır. Genç nüfusuyla önemli bir demografik fırsata sahip olan Türkiye'nin bu potansiyeli kullanabilmesi için eğitimde niteliğin artırılması, işsizliğin önlenmesi, gençlerin iktisadi ve sosyal hayat ile karar alma mekanizmalarına aktif katılımının sağlanması, teknolojinin doğru ve etkin kullanılması amacıyla kalkınma vizyonunu destekleyecek politikalar hayata geçirilmektedir. TÜİK verilerine göre eğitimde ve istihdamda olmayan gençlerin oranı 2022 yılında yüzde 24,2 iken 2023 yılında yüzde 22,5 olmuştur. Genç erkeklerde eğitimde ve istihdamda olmayanların oranı 2022 yılında yüzde 16,4 iken 2023 yılında yüzde 15,6, genç kadınlarda ise bu oran 2022 yılında yüzde 32,3 iken 2023 yılında yüzde 29,8 olarak tespit edilmiştir. Eğitimde ve istihdamda olmayan gençlerin olumlu yönde ivme kazanan oransal göstergeleri de dikkate alınarak erken yaşlarda etkin iş ve meslek danışmanlığı hizmetlerine devam edilmesi, mesleki eğitime yönlendirmelerin ve ev-iş-yaşam dengesini kurmaya yönelik imkanların artırılmasına yönelik politika ve hizmetlerin devamlılığı önem arz etmektedir. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından Ulusal Genç İstihdam Strateji Belgesi ve Eylem Planı ile belirlenen hedefler doğrultusunda eğitimde ve istihdamda yer almayan gençlerin işgücüne ve istihdama katılımlarının desteklenmesi amacıyla mevcut durumun ortaya konulduğu ve veriye dayalı politika tasarımının yapıldığı Türkiye'de Eğitimde ve İstihdamda Yer Almayan Gençler Araştırması yürütülmüştür. 2021-2022 öğretim yılında yüzde 44,7 olan yükseköğretim net okullaşma oranı, 2022- 2023 öğretim yılında yüzde 46'ya yükselmiştir. Yükseköğretim net okullaşma oranı cinsiyete göre incelendiğinde, erkeklerde bu oran yüzde 40,3'ten yüzde 41,1'e kadınlarda ise yüzde 49,2'den yüzde 51,2'ye yükselmiştir. Gençlerin niteliklerini geliştirmek, kariyer olanaklarına ve staj imkânlarına erişimlerini artırmak, eğitim-istihdam dengesini sağlamak amacıyla çalışmalar yürütülmektedir. Pilot uygulaması 2020 yılında yaklaşık 16 bin öğrencinin başvurusu ile başlatılan Ulusal Staj Programı'na başvuru sayısı 27 kat artış göstererek Eylül 2024 itibarıyla 415 bini geçmiştir. Program kapsamında başvuru yapan 1.264 bin öğrencinin 804.671'ine staj imkânı sağlanmış, bunların 485 binden fazlası kamu kurumlarında stajını tamamlamıştır. Hanehalkı İşgücü Araştırması sonuçlarına göre genç nüfusun istihdam oranı, 2022 yılında yüzde 35,3 iken 2023 yılında yüzde 37,7'ye yükselmiştir. Genç erkeklerde istihdam oranı 2022 yılında yüzde 46,9 iken 2023 yılında yüzde 49,2, genç kadınlarda bu oran 2022 yılında yüzde 23,2 iken 2023 yılında yüzde 25,4 olmuştur. Genç nüfusun istihdamı sektörlere göre incelendiğinde, 2023 yılında yüzde 13,6'sı tarım, yüzde 31,1'i sanayi, yüzde 55,3'ü hizmet sektörlerinde istihdam edilmektedir. Genç erkeklerin yüzde 12,5'i tarım, yüzde 36,7'si sanayi, yüzde 50,8'i hizmet sektörlerinde istihdam edilirken, genç kadınların ise yüzde 15,8'i tarım, yüzde 19,6'sı sanayi, yüzde 64,6'si hizmet sektörlerinde istihdam edildiği gözlenmektedir. Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre internet kullanım oranı, 16-24 yaş grubundaki genç nüfusta 2022 yılında yüzde 96,9 iken 2023 yılında yüzde 97,5'e yükselmiştir. Gençlerin toplumsal hayata aktif katılımlarının artırılması, öz güvenlerinin, umutlarının ve toplumsal aidiyet duygularının desteklenmesi, gönüllülük bilincinin kazandırılması amacıyla gençlik merkezleri, genç ofisler, hareketlilik programları vasıtasıyla gençler için sosyokültürel, sanatsal ve sportif faaliyetler yürütülmektedir. Eylül 2024 itibarıyla 508 gençlik merkezinde ve 361 genç ofis kuruluşunda gençlere hizmet verilmekte olup düzenlenen faaliyetlere 21.746.778 genç katılmıştır. Uyuşturucu ile Mücadele Eylem Planı (2018-2023) çerçevesinde madde bağımlılığı ile mücadelede etkinlik sağlanması amacıyla koruyucu ve önleyici faaliyetlerin, tedavi, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleriyle mevcut kurumsal yapıların ve uygulamaların geliştirilmesine, ilgili kurumlar arasındaki eşgüdüm, bilgi paylaşımının güçlendirilmesine, önleme, bilgilendirme ve saha araştırmalarına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Ekim 2024 itibarıyla ülkemizde geçici koruma altında bulunan Suriyelilerin 880 bini (yüzde 28,4'ü) 15-29 yaş arasındaki gençlerdir. Söz konusu gençlerin yüksek oranı dikkate alınarak ekonomik ve sosyal hayata katılımlarını sağlamak üzere dil, eğitim, sağlık, istihdam ve uyum gibi alanlarda özel politika ve uygulamaların geliştirilmesi ve çeşitlendirilmesi yönünde faaliyetler yürütülmektedir.

b) Amaç

Gençlerin güçlü yaşam becerilerine, eğitim ve istihdam imkânlarına, insani ve milli değerlere sahip olarak yetişmelerinin, iktisadi ve sosyal hayat ile karar alma mekanizmalarına aktif katılımlarının sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/ Tedbir | Yapılacak Kuruluşlar Projeler

az N Sorumlu /İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler ve

Gençlerin fiziki, sosyal ve muhakeme yönüyle gelişimleri ile yenilikçi ve girişimci niteliklerini destekleyen bilim, sanat, kültür ve spor faaliyetlerine katılımları özendirilecektir.(Kalkınma Planı p.746) Tedbir 746.2. Gençlerin Milli Eğitim Bakanlığı (S), 1. İl milli eğitim müdürlüklerinin yeşil ve dijital dönüşümün Üniversiteler, Çalışma ve Ar-Ge birimleri tarafından Genç Aretkilerine ve geleceğin Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Ge faaliyetleri düzenlenecektir. ihtiyaçlarına uyum Gençlik ve Spor Bakanlığı, sağlayabilmesi ve STK'lar üretkenliklerinin Cumhurbaşkanlığı İnsan 2. Gençlerin yeşil ve dijital desteklenmesi için gerekli Kaynakları Ofisi (5) dönüşümle ilgili bilgi ve beceri becerileri kazanmalarına düzeyini artırmak amacıyla YTNK yardımcı programlar TV üzerinden eğitimler geliştirilecektir. sunulacaktır. Tedbir 746.3. Gençlik Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Gençlik merkezlerinin yapımına (S), Milli Eğitim Bakanlığı, devam edilecek ve yükseköğrenim merkezleri ile genç ofislerin Sanayi ve Teknoloji öğrenci yurtlarında, spor sayısı ihtiyaca göre artırılacak Bakanlığı salonlarında, üniversitelerde ve ve benzer faaliyetler yürütülen kuruluşlarla okullarda, mahallelerde ve sanayi ortaklıklar gelişürilecektir. bölgelerinde genç ofislerin açılmasına yönelik çalışmalar apılacaktır. Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Kitap Okuma Halkaları Tedbir 746.4. Gençlerin okuma, anlama, düşünme (S), Kültür ve Turizm faaliyetleri ve yapılacak kitap Bakanlığı, Milli Eğitim tahlilleri ile gençlere kitap okuma yetilerini geliştirici, kendilerini Bakanlığı alışkanlığı kazandırılması ve Sözel ve yazılı olarak ifade edebilmelerine imkân gençlerin kendilerini ifade sağlayıcı ortamların sayısı ve edebilme yeteneklerinin niteliği artırılacaktır. geliştirilmesi sağlanacaktır. 2. Eğitim Yönetim Sistemi kullanıcı dostu bir sistem olması yönünde geliştirilecek, Eğitim Deneyim Uygulama internet sitesinin (edu.gsb.gov.ir) içeriği gençlerin ihtiyaçlarına göre zenginleştirilecektir. 3. Gençlik Radyosu'nda gençlerin gelişimlerine katkı sağlayacak konulara ilişkin yayınlar yapılacaktır. 4. Kamu kurumları ve STK'larla işbirliği içerisinde yayın faaliyetlerinin sayısı ve niteliği artırılarak okullar, yurtlar, gençlik merkezleri, genç ofisler, kitap kafeler ve spor tesisleri gibi yerlerde gençlerin hizmetine sunulacaktır. 5. Gençlik alanında disiplinlerarası akademik yayın faaliyetleri gerçekleştirilecektir. Tedbir 746.5. Gençlerin proje | Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Gençlik merkezleri ve genç ofisler ve faaliyetlere katılımları (S), Milli Eğitim Bakanlığı aracılığıyla Kişisel Gelişim Atölyesi, artırarak sorumluluk alma ve İnovasyon Atölyesi, Bilim ve liderlik becerilerinin Teknoloji Kulübü çalışmaları geliştirilmesine yönelik sürdürülecektir. faaliyetler yaygınlaştırılacaktır. 2. ÜNİDES programı kapsamında üniversiteler bünyesindeki öğrenci topluluklarına proje desteği sağlanacaktır. 3. Yurtlarda barınan gençlere yönelik sosyal sorumluluk projeleri | gerçekleştirilecektir. Tedbir 746.6. Okulların fiziki Milli Eğitim Bakanlığı (5), 1. Okul Bahçelerinin Kalite ve beşeri imkânlarının ders dışı | Gençlik ve Spor Bakanlığı Standartlarının Belirlenmesi ve 1.000 zamanlarda yapılacak sosyal, Güvenli Okul Bahçesi Yapımı Projesi kültürel ve sportif faaliyetler kapsamında eğitimin derslik dışına için gençlerin kullanımına taşınması sağlanarak daha etkili uygun hale getirilmesi öğrenme ortamları oluşturulacaktır. sağlanacaktır. Tedbir 746.9. Gençlik Gençlik ve Spor Bakanlığı ($) | 1. Gençlik kamplarından 235 bin merkezleri ve gençlik genç faydalandırılacaktır. kamplarında yürütülen 2. Eğitim Deneyim Uygulama programlar başta olmak üzere, internet sitesindeki (edu.gsb.gov.tr) gençlerin kişisel ve sosyal dijital eğitimlerin (Hayat Becerileri gelişimine katkı sağlayan Eğitim Modülü, mikro öğrenme programlar ile faaliyetlerin videoları) bilinirlik, görünürlük, sayısı ve niteliği artırılacaktır. tanıtım ve farkındalık çalışmalarına devam edilecek, gençlerin programlara katılımı artırılacaktır. 3. Gençlerin kişilik özellikleri, mesleki ilgi ve eğilimleri ile yetenek ve becerilerini değerlendirerek mesleki gelişim süreçlerini desteklemek üzere tasarlanan çevrimiçi erehberlik sistemi projesi ürütülecektir. Tedbir 746.10. “Türkiye Gençlik ve Spor Bakanlığı (5) | 1.Türkiye Ulusal Gençlik Konseyinin Ulusal Gençlik Konseyi”nin aktif aktif hale getirilmesine yönelik hale getirilmesine yönelik çalışmalara devam edilecektir. alışmalar tamamlanacaktır. Tedbir 746.11. Gençlerin Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Gençlik merkezleri ve genç ofisler gönüllülük faaliyetlerine ilişkin (S), İlgili Kamu Kurum ve aracılığıyla Gönüllülük Kulübü ve bilinçlendirilmesi ve Kuruluşları Gençlerin İyilik Ağacı kulüp katılımlarının artırılmasına çalışmalarına devam edilecektir. yönelik çalışma yürütülecektir. 2. 2025 Yılı Gönüllülük Eylem Planı hazırlanarak uygulamaya konulacaktır. 3. Gönüllülük ve Gönüllü Yönetimi Eğitimleri gerçekleştirilecektir. 4. AnadoluyuzBiz ve Damla Gönüllülük Hareketi projeleri gerçekleştirilecek, gönüllülük projeleri kapsamında gençlerin gönüllülük faaliyetlerine ilişkin bilinçlendirilmesi ve katılımlarının artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 5. Yurtlarda Gönül Bağı Etkinlikleri, Gönüllülük Yönetimi Kursu, Bilgiden Bilince Konferansları, Çevre Faaliyetleri ile Komşum Projesi uygulanacaktır. Tedbir 746.12. Ülkemizin Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Gençlik ve Spor Bakanlığı ile geliştirilebilecek alanlarında (S), İlgili Kamu Kurum ve Şiddetle Mücadele Vakfı (HEGEM çalışmalar üretmek üzere ilgili Kuruluşları Vakfı) arasında, İnsan Hakları ve kamu kurum ve kuruluşları, Şiddetle Sivil Mücadele Bilincini STK'lar, üniversite ve özel Güçlendirici Saha Aktörleri sektör ile gençleri bir araya Yetiştirilmesi Projesi: 2021-2030 gibi getiren yönetişim modelleri ortak projeler yürütülecektir. geliştirilecektir. Gençlerin ve ebeveynlerin özellikleri ile sorun alanlarına özelleştirilmiş psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri yaygınlaştırılacak, yetkinlik kazandırıcı ve bilgilendirici eğitimler artırılacaktır.(Kalkınma Planı p.747) Tedbir 747.3. Gençlik Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Gençlerin başta afet ve kriz merkezlerinde psikolojik (5), Çalışma ve Sosyal durumlarında olmak üzere psikolojik danışmanlık ve rehberlik Güvenlik Bakanlığı, Sanayi ve | iyi oluşlarını ve dayanıklılıklarını alanlarında uzman istihdamı Teknoloji Bakanlığı desteklemeye yönelik çalışmalar yaygınlaştırılarak gençlere ve yürütülecektir. ebeveynlere yönelik hizmetler 2. Gençlik merkezlerinde psikolojik verilecektir. danışmanlık ve rehberlik alanlarında gençlerle çalışan personele kapasite artırımı için eğitimler düzenlenecektir. Bağımlılık yapıcı maddelerle etkin mücadele edilecek, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.748) Tedbir 748.2. Gençlerin ve Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Gençlik merkezleri ve genç ofisler gençlik alanındaki (S), Aile ve Sosyal Hizmetler | aracılığıyla Sağlıklı Yaşam ve Spor profesyonellerin bağımlılıkla Bakanlığı, Milli Eğitim Atölyesi ve Sağlıklı Yaşam ve Spor mücadele konusunda Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı Kulübü faaliyetleri bilgitendirilmesi ve gerçekleştirilecektir. bilinçiendirilmesi yönünde 2. Gençlere, gençlik çalışanlarına, çalışmalara devam edilecektir. antrenörlere, il, üçe ve gençlik merkezi personeline bağımlılığın her türüyle mücadele hakkında seminer ve eğitimler verilecek, bağımlılıkla mücadele konusunda programlar ve projeler desteklenecektir. Tedbir 748.3. Bağımlılık Sağlık Bakanlığı (S) 1. Sağlıklı hayat merkezlerinde kapsamında gençlerle çalışan bağımlılık alanında çalışan personele, profesyonellerin sayısı gençlere yönelik erken tanı, artırılacaktır. müdahale ve yönlendirme konusunda eğitim verilecektir. Tedbir 748.4, Sosyal uyum Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve 1. Tedavi ve rehabilitasyon süreçleri hizmetlerinin niteliği ve niceliği | Sosyal Hizmetler Bakanlığı, tamamlanan kişilerin sosyal uyum artırılacak, tedavi sonrası Gençlik ve Spor Bakanlığı hizmetlerine yönlendirilmesi iyileştirme ve takip sağlanarak tüm hizmet süreçlerinin hizmetlerinin etkinleştirilmesi izlenebilmesi için hizmet sunum için ihtiyaç duyulan hukuki algoritmaları geliştirilecektir. düzenlemeler yapılarak hizmetler yaygınlaştırılacaktır. Uluslararası veya geçici koruma altında olan gençlerin sosyal uyum sorunlarını en aza indirmek üzere farkındalık, kültürler arası etkiteşim ve zorluklarla başa çıkma kabiliyetleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.749) Tedbir 749.1. Uluslararası Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Yedi ilde yürütülen Dayanışma veya geçici koruma altında olan | (S), Göç İdaresi Başkanlığı, İçin Spor Projesi kapsamında spor gençlere yönelik sportif, Ilgili Kamu Kurum ve kursları, farkındalık artırma kültürel, eğitsel faaliyet ve Kuruluşları etkinlikleri, gençlik kampları ve programlar uygulanacaktır. izleme değerlendirme faaliyetleri düzenlenecektir. Tedbir 749.4. Ülkemizdeki Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Türkçe eğitimleri, Sosyal uluslararasi veya geçici (S), Aile ve Sosyal Girişimcilik Projesi ve sosyal koruma altındaki gençlerin Hizmetler Bakanlığı, Milli medyaya yönelik görsel içerik yaşadığı toplumun Eğitim Bakanlığı, Göç oluşturma eğitimleri değerleriyle uyumuna ve ülke | İdaresi Başkanlığı düzenlenecektir. kalkınmasına katkı sağlamasına yönelik faaliyetler artırılacaktır. Eğitimde ve istihdamda olmayan gençlere yönelik yapılan analizler çerçevesinde birey, aile ve toplum odaklı bütüncül bir yaklaşımla eğitime veya istihdama katılımlarını destekleyen program ve projeler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.750 Tedbir 750.1. Gençlerin Çalışma ve Sosyal Güvenlik | 1. Gençlerin işgücü ve istihdama eğitimde ve istihdamda Bakanlığı (5), Hazine ve katılımlarını artırmak üzere İşgücü olmama nedenlerine uygun Maliye Bakanlığı, Strateji ve | Uyum Programı ve IŞKUR Gençlik olarak işgücüne ve istihdama | Bütçe Başkanlığı Platformu çalışmalarına devam katılımlarını artırmak üzere edilecektir. teşvik programları gulanacaktır. Tedbir 750,2. Gençlerin Sanayi ve Teknoloji 1. Teknoloji girişimciliği bilincini ve Bakanlığı (5), Gençlik ve yetkinliğini artıracak çevrimiçi liderlik becerileri geliştirilerek Spor Bakanlığı, Milli Eğitim | girişimcilik eğitimleri verilecektir. girişimciliklerinin Bakanlığı, İlgili Kamu desteklenmesine yönelik faaliyetler yürütülecektir. Kurum ve Kuruluşları Gençlik ve Spor Bakanlığı 2. Gençlerin girişim (S), İlgili Kamu Kurum ve potansiyellerinin artırılması ve Kuruluşları desteklenmesine yönelik çeşitli alanlarda eğitimler düzenlenerek, girişimciliğe dair bilgilendirme alışmaları yürütülecektir. Tedbir 750.6. Eğitimde ve Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Eğitimde ve istihdamda yer istihdamda olmayan gençlere (S), Çalışma ve Sosyal almayan ve yer almama riski Güvenlik Bakanlığı, Sanayi | taşıyan gençlerin becerilerinin ve yönelik STK/tarla işbirliği ve Teknoloji Bakanlığı istihdam edilebilirtiğinin çalışmaları yapılacaktır. artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik | 1. Geleceğin mesleklerini de Tedbir 750.7. Gençlerin Bakanlığı (5), Gençlik ve kapsayacak şekilde 81 ilde Meslek kişisel, sosyal gelişimleri ile geleceğin mesleklerini de Spor Bakanlığı Tanıtım Günleri etkinliği içeren kariyer planlamalarına düzenlenecektir. katkı sağlayacak programlar uygulanacaktır. Çalışma ve Sosyal Güvenlik | 1. İş Pozitif Programı kapsamında Tedbir 750.8. Başta kırsal Bakanlığı (5), Sanayi ve kayıtlı kadın istihdamının bölgelerde yaşayan genç Teknoloji Bakanlığı, Tarım artırılmasına yönelik proje ve kadınlar olmak üzere ve Orman Bakanlığı uygulamalar yaygınlaştırılacaktır. gençlerin çalışma hayatına girmeleri desteklenecek, kırsala tersine göçü sağlayıcı, ekonomik ve sosyal hayatı canlandırıcı projeler geliştirilecektir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik | 1. Eğitimde ve istihdamda Tedbir 750.9. Eğitimde ve Bakanlığı (5), Aile ve olmayan genç kadınların eğitime istihdamda olmayan genç Sosyal Hizmetler Bakanlığı, | ve istihdama katılımlarını teşvik kadınların yaşam Milli Eğitim Bakanlığı, etmek için mesleki eğitim kursu ve becerilerinin geliştirilmesi ve Sanayi ve Teknoloji işbaşı eğitim programı istihdama katılımlarının Bakanlığı düzenlenecektir. sağlanmasına yönelik alışmalar yürütülecektir. Gençlere ilişkin uluslararası karşılaştırmalara imkân veren, düzenli toplanan veri sayısı ve kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.751) Tedbir 751.1. Gençlerin Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Türkiye Gençlik Atlası ihtiyaç ve beklentilerini (S), Strateji ve Bütçe Araştırması yürütülecek, Gençlik ölçmek için anketler Başkanlığı, TÜİK ve Spor Projeleri Sosyal Etki düzenlenecek ve araştırmalar Analizi çalışması yapılacaktır. gerçekleştirilecektir. Tedbir 751.2. Gençlerin Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Gençlik Endeksi üretilmesi mevcut durumlarını ortaya (S), Gençlik ve Spor çalışmaları ilgili kurumlarla işbirliği koyan ve diğer ülke gençleri (| Bakanlığı, Milli Eğitim içinde yürütülecektir. ile karşılaştırmaya imkân Bakanlığı, Üniversiteler, sunan verilerin sayisi ve İlgili Kamu Kurum ve niteliği artırılacaktır. Kuruluşları, STK'lar

d) Hedefler

Performans Göstergeleri 2023 2024(1) | 2025(2)

Genç İstihdam Oranı (15-24 Yaş) (3) 327 38,5 38,8

7 | 5s

Genç Ofis Sayısı (4) Adet 351 380 400

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) 2023 yılı TÜİK verisidir.

(4) 2024 yılı verisi Gençlik ve Spor Bakanlığına aittir. 2.3.8. Engelli Hizmetleri

a) Mevcut Durum

Engellilik kavramı, uzun süreli fiziksel, zihinsel, düşünsel ya da algısal bozukluğu sebebiyle toplumun geri kalan kesimi gibi hayata eşit ve etkili şekilde katılmasının önünde engel bulunan kesimleri tanımlamaktadır. TÜİK tarafından belirli aralıklarla yapılan Türkiye Sağlık Araştırması verilerine göre toplumun yüzde 5,1'i görme sorunu, yüzde 3,4'ü işitme sorunu yaşamakta ve yüzde 4,9'u herhangi bir yardım almadan ya da yardımcı araç kullanmadan yürüyememektedir. Toplumun yüzde 4,5'i ise yaşıtlarına göre öğrenmede ve hatırlamada zorluk çekmektedir. Engellilikle ilgili tüm bu göstergelerde kadınların oranı erkeklerden daha fazladır. Her alt kırılımda yıllar bazında iyileşmeler görülmekte olup görme sorunu olan bireylerin oranı 2016 yılında yüzde 6,9 iken 2022 yılında yüzde 5,1'e, işitme sorunu olan bireylerin oranı 2016 yılında yüzde 4,5 iken 2022 yılında yüzde 3,4'e, herhangi bir yardım almadan ya da yardımcı bir araç kullanmadan yürüyemeyenlerin oranı 2016 yılında yüzde 6,5 iken 2022 yılında yüzde 4,9'a, yaşıtlarına göre öğrenmede ve hatırlamada zorluk çekenlerin oranı ise 2016 yılında yüzde 6,7 iken 2022 yılında yüzde 4,5'e gerilemiştir. TABLO II: 50- Engellilikle İlgili Göstergeler (Yüzde) 2016 2019 2022 Gösterge Toplam Erkek Kadın | Toplam Erkek Kadın | Toplam Erkek Kadın Görme Sorunu Olan Bireylerin Oranı 69 53 8,6 58 44 72 Şi 3/7 6,5 İşitme Sorunu Olan Bireylerin Oranı 45 39 50 44 38 50 34 31 3,7 Herhangi Bir Yardım Almadan ya da Yardımcı Bir Araç Kullanmadan 65 40 8,9 55 31 79 49 29 68 Yürüyemeyenlerin Oranı Yaşıtlarına Göre Öğrenmede ve Hatırlamada Zorluk Çeken Bireylerin 67 33 10 54 33 7,4 45 29 &, Oranı Kaynak: TÜİK, Türkiye Sağlık Araştırması, 2016, 2019, 2022 Engellilerin istihdamı kapsamında engelli çalıştırmakla yükümlü işyeri sayısı Temmuz 2024 itibarıyla kamu sektöründe 1.389, özel sektörde 20.256 olarak gerçekleşmiştir. Engelli çalıştırmakla yükümlü işyerlerinde çalıştırılması gereken engelli sayısı kamu sektöründe 21.657'ye, özel sektörde ise 124.634'e yükselmiştir. 2002 yılında 5.777 olan engelli memur sayısı Temmuz 2024 itibarıyla 68.396'dır. Engellilerin istihdama erişiminin artırılması için toplumdaki önyargıların giderilmesine ve işyerlerinin erişilebilirliğinin sağlanmasına yönelik çalışmaların yaygınlaştırılmasına ihtiyaç bulunmaktadır. Engelli bireylerin eğitimi kapsamında örgün eğitimde özel eğitim okulları ve sınıfları, hizmet sunmaya devam etmektedir. 2001-2002 eğitim öğretim yılında 342 olan okul sayısı, 2022-2023 eğitim öğretim yılında 1.859'a yükselmiştir. Bu okullarda görev yapan öğretmen sayısı ise 19.536'dır. Özel eğitime gereksinim duyan öğrencilerin okullarına ücretsiz taşınmalarının sağlanması amacıyla 2023-2024 eğitim öğretim yılında 2,4 milyar TL ödenek ayrılmıştır. Engelli bireylerin eğitime katılımının artırılması ve sürdürülebilirliğin sağlanması için erken dönem eğitime ağırlık verilmesi önem taşımaktadır. 2022 sayılı 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Kanun kapsamında verilen engelli maaşları, engelli yakını aylığı ve evde bakım yardımı uygulamaları sürdürülmekte olup engelliler ve ailelerinin ekonomik açıdan desteklenmelerine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bakıma muhtaç engellilerin bakımının sağlanması için hizmet sunan yatılı bakım ve rehabilitasyon merkezleri ile umut evlerinin sayısı 251 iken, gündüzlü hizmet sunan kuruluş sayısı 136'dır. Engellilere ve bakmakla yükümlü oldukları kişilere yönelik çeşitlendirilmiş hizmet modellerinin geliştirilmesi ihtiyacı devam etmekte olup bu kapsamda engelli yakınına evde bakım hizmeti veren kişilerin bakım yükünü hafifletmek ve bakım kalitesini artırmak amacıyla Ankara, Adana ve İzmir illerinde evde bakıma destek pilot uygulaması hayata geçirilmiştir. Engelli bakım hizmetlerinin niteliğinin artırılmasına yönelik olarak engelli bakım kuruluşlarının, bakım hizmetleri kalite standartlarına göre değerlendirme çalışmaları tamamlanmış olup bu değerlendirmeler çerçevesinde iyileştirme çalışmaları başlatılacaktır. Bakım personelinin mesleki yeterlilik standartlarının belirlenmesine ilişkin olarak engelli ve yaşlı bakım elemanı seviye 3 ve seviye 4 ile engelli ve yaşlı bakım koordinatörü seviye 5 Ulusal Meslek Standartları tamamlanmıştır. Engelli Hakları Ulusal Eylem Planı kapsamında kamu personeline engellilik ve insan hakları konulu eğitimler verilmiştir. 81 ilde 121 birimde hizmet sunan 335 engelli iş koçu aracılığıyla, 2024 yılı Ocak- Haziran döneminde 96.114 engelli danışanla 148.264 görüşme gerçekleştirilmiştir. Yine aynı dönemde 200 engelli vatandaş aktif işgücü hizmetleri kapsamında işbaşı eğitim programlarına katılmıştır. Farklı meslek gruplarına yönelik erişilebilirlik konusunda 10 adet eğitim düzenlenmiş, söz konusu eğitimlere toplam 1.342 kişi katılım sağlamıştır.

b) Amaç

Engelliliğin önlenmesi, erken tanı ve teşhisle müdahale edilerek ortadan kaldırılması veya en aza indirilmesi, başta bakım, eğitim ve istihdam olmak üzere engelli bireylere sunulan hizmetlerin iyileştirilmesi, engelli bireylerin toplumsal yaşamın tüm alanlarına engellerini hissettirmeyecek şekilde katılımlarının ve erişilebilirliğin sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika / Tedbir Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapıtacak Kuruluşlar | | ve Projeler Engellilik konusunda koruyucu ve önleyici çalışmalar etkinleştirilecek, engellilere İ | yönelik sağlık hizmetlerinin niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.753) | Tedbir 753.1. Engellilere | Sağlık Bakarlığı (S), Aile ve | 1. Engelliliğin erken tanı ve yönelik erken tanı ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı O| müdahalesine yönelik hazırlanan müdahale programları | dijital uygulamaların tanımı ve l yaygınlaştırılacaktır. i yaygınlaştırılmasına yönelik iletişim | | çalışmaları ve sosyal medya İl | paylaşımları yapılacaktır. ; 2. Engelli bireylere yönelik sağlık | İ hizmetleri ile bu hizmeti veren | i merkezlerin bilinirliğini artırıcı iletişim alışmaları yapılacaktır. İ Tedbir 753.2. Toplum Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve | 1. Beş adet Toplum Ruh Sağlığı ruh sağlığı merkezlerinin Sosyal Hizmetler Bakanlığı | Merkezi (TRSM) hizmete açılacaktır. nitelik ve niceliği artırılacaktır. Tedbir 753.4. Engelli Çalışma ve Sosyal j 1. Genel sağlık sigortalı vatandaşların | bireylerin engellilik Güvenlik Bakanlığı (S), ayakta tedavileri için gerekli olan durumlarından dolayı Aile ve Sosyal Hizmetler | tıbbi malzemelerden, geri ödeme gereksinim duyduğu tıbbi Bakanlığı listelerinde yer alan tıbbi İl malzemelere erişimlerinin | malzemelere ilişkin düzenlemeler kolaylaştırılması için | yapılacaktır. | çalışmalar yapılacaktır. İl Engellilere yönelik sosyal hizmetlerin niteliği ve niceliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı | ali 754.4. Engelli Aile ve Sosyal Hizmetler (ooo | 1. Kamu kurum ve kuruluşları, Sivi 1754 bireylerin toplumsal Bakanlığı (S), İlgili Kamu (| toplum temsilcilerine yönelik yaşama katılımı ile bakım (| Kurum ve Kuruluşları, | engelliliğin ana akımlaştırılmasıve | ve rehabilitasyon STK'lar I hak temelli yaklaşım konularında l hizmetlerine ilişkin yerel eğitim verilecektir. yönetimler ve STK'lar da | dâhil olmak üzere ilgili | kurumlar arası İ koordinasyon geliştirilecektir. | Engellilere sunulan eğitim hizmetlerinin mümkün olan en erken yaşta, bütünleştirilmiş ortamlarda, kapsayıcı ve nitelikli bir şekilde sunulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.758) Tedbir 758.1. Engellilere Milli Eğitim Bakanlığı (5), Aile | 1. Özel eğitim ilköğretim kurumlarında yönelik eğitim hizmetlerini ve Sosyal Hizmetler güncellenen haftalık ders programında düzenleyen mevzuat gözden | Bakanlığı, Üniversiteler, yer alan toplumsal uyum becerileri ile geçirilerek kapsayıcı bir STk'lar İ Türk İşaret Dili Dersi öğretim müfredat oluşturulacaktır. | programları onaylanarak uygulanmaya | başlanacaktır. Tedbir 758.3. Erken Milli Eğitim Bakanlığı (), Aile | 1. Özel eğitim ihtiyacı olan öğrencilerin çocukluk döneminden ve Sosyal Hizmetler ailelerine psikolojik destek ve başlamak üzere, çocukların o | Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, bilgilendirici eğitimler verilecek, rehber eğitime yönlendirilmesi ve Üniversiteler, STK'lar öğretmenler ve psikolojik danışmanlar destekler konusunda, engelli tarafından uygulanmak üzere Travma bireye sahip ailelerin | Odaklı Eğitim Programları bilgilendirilmelerine yönelik hazırlanacaktır. eğitimler verilecektir. Engelli bireylerin istihdamında işverenlerin, engelli olmayan diğer çalışanların ve toplumun genelinin farkındalığı artırılarak olumsuz yargıların giderilmesi ile bilgi ve bilinç düzeyinin yükseltilmesi ve iyi uygulamaların özendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.759) | Tedbir 759.2. Kamu RTÜK (5), İlgili Kamu Kurum | 1. Engelli bireylerin istihdamı spotları, sosyal medya gibi ve Kuruluşları, STK'lar kapsamında yayınlanan ikame program araçlarla engelli bireylerin sayısı artırılacaktır. çalışma yaşamında yer alma l hakkı ve bu konuda işveren ve çalışanlarca alınabilecek | | tedbirlere yönelik bilgi ve farkındalık çalışmaları yürütülecektir. Engelli işçi çalıştırma yükümlülüğüne ilişkin mekanizmalar değerlendirilerek güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.760) | Tedbir 760.1. Kota/ceza Çalışma ve Sosyal Güvenlik Ta, İşverenler açısından bürokratik yönteminin ve İŞKUR i Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal prosedürler azaltılacak, engelli, eski tarafından uygulanan idari Hizmetler Bakanlığı, Sanayi (o | hükümlü ve terör mağduru kontenjan para cezalarının etkinliği ve ve Teknoloji Bakanlığı takibinin etkinliği artırılacaktır. istihdama katkısı ile l uygulamaya ilişkin İ | denetimler artırılacaktır.,.,**|*«ÂÂ<c<cCcCcC000 (0 İ... Tedbir 760.2. İdari para (| Çalışma ve Sosyal Güvenlik (| 1. Engellilerin işgücü piyasasına cezalarının engellilere Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal uyumunu artırmak için kendi işini yönelik istihdam projelerinde | Hizmetler Bakanlığı, Sanayi kurma hibe projeleri başvuru sürecinde etkin kullanımını sağlamaya ve Teknoloji Bakanlığı tanıtım ve danışmanlık faaliyetleri yönelik bilgilendirme ve yürütülecektir. farkındalık çalışmaları yürütülerek proje üretme kapasitesi geliştirilecektir... | Türkiye'de destekli istihdamın mevzuat altyapısı oluşturularak destekli istihdam, bir istihdam modeli olarak uygulanacaktır. (Kalkınma Planı p.762) Tedbir 762.1. Engelli i Çalışma ve Sosyal Güvenlik 1. Destekli istihdam modeline ilişkin istihdamında engelli bireyin (| Bakanlığı (5), Aile ve Sosyal mevzuatın oluşturulması ile engelli iş iş öncesi, İŞ Sırası ve İŞ Hizmetler Bakanlığı koçlarının niteliklerini artıracak eğitim sonrasında bir iş ve meslek i programlarının geliştirilmesi danışmanı tarafından sağlanacaktır. desteklenmesini içeren destekli istihdam modeline ilişkin mevzuat ve personel altyapısı oluşturulacaktır. İ Tedbir 762.2. Destekli Çalışma ve Sosyal Güvenlik (|| 1. Destekli istihdam modeli baz alınarak istihdama yönelik yürütülen | Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal | hayata geçirilen engelli iş koçluğu İl pilot projeler Hizmetler Bakanlığı | hizmeti, eğitim, çalıştay, saha yaygınlaştırılacaktır. ziyaretleri, materyal oluşturma vb. l çalışmalar nitelik ve nicelik bakımından | yaygınlaştırılacaktır. Fiziksel çevre şartları, ulaşım hizmetleri, internet siteleri, mobil uygulamalar, basılı, dijital ve görsel medya yayınları ite kamusal hizmetler engellilerin erişilebilirliğine uygun hale getirilecektir. (Katkınma Planı p.763) Tedbir 763.1. Erişilebilirliği | Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Farklı meslek gruplarına yönelik ilgilendiren işlerde çalışan Bakanlığı (S), Içişleri erişilebilirlik konusunda eğitimler meslek grupları başta olmak | Bakanlığı, Türkiye Belediyeler | düzenlenecektir. üzere toplumun tüm Birliği, Yerel Yönetimler İ kesimlerinde erişilebilirlik İ konusunda bilgi ve farkındalığın artırılmasına İl yönelik çalışmalar İ yapılacaktır. Ulusal Engelliter Veri Tabanında ulusal bakım ihtiyaçları ve uluslararası standartlarla uyumlu, güncel, kapsamlı ve kaliteli engeltilik göstergelerinin üretilmesi için çalışmalar | yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.764) Tedbir 764.1. Ulusa! Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve (| 1. Uluslararası veri tabanlarında DSÖ, Engelliler Veri Tabanındaki Sosyal Hizmetler Bakanlığı, | OECD ve EUROSTAT üyesi ülkelerin kapsam eksikliğinin TUİK, Üniversiteler engellilik ile ilgili uygulama ve giderilmesi ve veri kalitesinin i ölçeklendirmeleri incelenecek ve iyileştirilmesine ilişkin | raporlanacaktır. yürütülen güncelleme i çalışmaları tamamlanacaktır. , Engelli bireylerin iyileşme ve gelişme süreçlerine katkı sağlamak amacıyla spor faaliyetleri -yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.765) A, ıı Tedbir 765.1. Spor tesisleri | Gençlik ve Spor Bakanlığı (S) | 1. Yeni spor tesisleri engelli bireylerin ve aletleri erişilebilir hale ihtiyaçları doğrultusunda yapılacak, getirilecek ve kullanımları | mevcut spor tesisleri ise mimari desteklenecektir. projelerin el verdiği doğrultuda revize | edilecektir. 2.3.9. Sosyal Hizmetler, Sosyal Yardımlar ve Yoksullukla Mücadele

a) Mevcut Durum

Yoksulluğun azaltılması, özel politika gerektiren çocuklar, gençler, kadınlar, engelliler, yaşlılar gibi toplumun tüm kesimleri gözetilerek kimsenin geride bırakılmaması, sosyal yardım ve sosyal hizmetlerin etkinleştirilerek yaygınlaştırılması ile genel yaşam standardının artırılması ülkemizin sürdürülebilir kalkınma öncelikleri arasında yer almaktadır. 2024 yılı itibarıyla huzurevi sayısı 168, engelli bakım ve rehabilitasyon merkezi sayısı 281, sosyal hizmet merkezi sayısı 416, çocuk evleri sitesi sayısı 115, çocuk evi sayısı 1.185, çocuk destek merkezi sayısı 62 olmuş, 112 olan kadın konukevi sayısı ise aynı kalmıştır. Sosyal hizmet kuruluşlarının ihtiyaç halinde sayılarının yükseltilmesi ve sunulan hizmetin etkinliğinin sağlanmasına yönelik çalışmalar önem taşımaktadır. TABLO 11: 51- Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına Bağlı Sosyal Hizmet Kuruluşlarının Sayı ve Kapasiteleri Kuruluş Türleri 2022 — 2023 - 2024 (0) - Sayı oOKapasite Sayı Kapasite Sayı (o Kapasite Çocuk Evi (0-18 Yaş) (2) 1187 6841 (o 1185 6 815 1185 6 782 Çocuk Evleri Sitesi (Sevgi Evleri) 113 7 097 116 7 284 115 7 180 Çocuk Destek Merkezleri 65 2107 64 2067 62 2122 Huzurevi 169 17 602 168 17 542 168 17591 Engelli Bakım ve Rehabilitasyon Merkezi (3) 283 8 309 286 8273 281 8314 Sosyal Hizmet Merkezi 397 410 416 Kadın Konukevi ve İlk Kabul Birimi (4) 112 2779 117 2 805 112 2 808 ŞÖNİM 81 82 82 Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

(1) Eylül 2024 itibarıyladır.

2) Çocuk evleri müstakil apartman dairelerinden ibarettir.

3) Yatık engelli bakım ve rehabilitasyon merkezileri, umutevleri ve müstakil gündüzlü bakım Kuruluşların toplamıdır.

4) Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı kadın konukevlerini ifade etmektedir. 2023 yılında sosyal hizmet kapsamında yapılan harcamalarda artış yaşanmış olup Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesinden çocuk ve gençlere yaklaşık 15 milyar TL, yaşlı bireylere yaklaşık 5,8 milyar TL, engelli bireylere yaklaşık 10,5 milyar TL, aile, toplum ve kadına yönelik faaliyetler için ise yaklaşık 1,3 milyar TL kaynak kullanılmıştır. Milli Eğitim Bakanlığına ise yaklaşık 18,7 milyar TL engelli bireylerin özel eğitimleri için kaynak tahsis edilmiştir. TABLO TI: 52- Sosyal Hizmet Harcamalarının Harcama Yapılan Kesime Göre Dağılımı (Bin TL) | Harcama Yapılan Kesim, | Kuruluş | o 2021 o | o 2022 | 2023 | | Çocuk-Genç. C< â |As$Bo0O(«0 41621) 0 7529799 14 886283) Yaşlı 1 338 082 2 786 799 5 755 557 Kurum Bakımı 1120843 2021 846 4 214 643 Engelli | Özel Eğitim o 9 O|MEBoO(|o0o0 0 4806000 oo 0 5532000| 0 18671700 Aile, Toplum, Kadın ASHB 477 054 860 608 1271171 İ Toplam 8317933 | 13 199 052 51 043 447 Kaynak: Aile ve Sosyaf Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı Sosyal yardımlar, ihtiyacı olanlara yönelik eğitim ve sağlık alanlarını da kapsayacak şekilde kamu kurum ve kuruluşları tarafından yaygınlaştırılmıştır. 2008 yılında yüzde 1,02 olan sosyal yardım harcamalarının GSYH'ya oranı 2022 yılında da benzer bir seviye olan yüzde 1,08 seviyesinde seyretmiştir. Kişi başına düşen gelir tutarını esas alarak ihtiyaç sahibi tüm hanelerin güçlendirilmesi için uygulanan programlardan biri olan Aile Destek Programı 2024 yılında da devam etmiştir. Sosyal yardımlarda dağınıklığın giderilmesi ve etkinliğin artırılmasına yönelik olarak sosyal yardımların aile odaklı ve fert başına asgari bir geliri garanti edecek şekilde kurgulanmasına yönelik tasarlanan Gelir Tamamlayıcı Aile Destek Sistemine ilişkin maliyet projeksiyonları hazırlanmış ve alternatif modeller üzerine çalışmalar gerçekleştirilmiş olup mevzuat çalışmalarına başlanmıştır. Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları tarafından tespit edilen sosyal hizmet ihtiyacı olan hanelerin ASDEP Bilişim Sistemine iletilmesi amacıyla bilişim sistemleri arasında entegrasyon sağlanmış olup söz konusu entegrasyonun geliştirilmesine yönelik çalışmalar önem arz etmektedir. Sosyal yardımlarda etkinliğin artırılması için kamu kurumları, belediyeler ve sivil toplum kuruluşları arasındaki bilgi paylaşımının ve Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi Sistemi, Aile Bilgi Sistemi ve e-belediye sistemi arasındaki entegrasyonun artırılması önem arz etmektedir. TABLO 11: 53- Sosyal Yardım Hizmeti Veren Kamu Kuruluşlarının Sosyal Yardım Harcamaları Kurum o (Yardım Türü 2021 2022 2023 Yararlanıcı | Tutar (| Yararlanıcı| Tutar (| Yararlanıcı| Tutar Sayısı (Bin TL) Sayısı (Bin TL) Sayısı (Bin TL) Sosyal Yardımlardan 5903515 (1) 4 419 286 4 989 456 Faydalanan Toplam Hane Sayısı Ni Engelli 1538 810) 13233342) 1533509) 21576925 1520902) 35970361 Sosyal ve Ekonomik Destek 216645 1959161 232273) 3497 109 283 684 (Çocukları Muhtaç Aileler) Evde Bakım 530812) 10 683 999 565 055) 17 939 582 SYDV'ler (Fon) Tarafından Verilen Tüm Sosyal 31 518 565 Yardımlara Aktarılan Kaynak Genel Sağlık o—oO| oyapo4n) 34473958) 9488441) 33552337 9021162) 61107145 Sigortası Primleri Muhtaç Aylığı (yetim ve 4 486 58 800 4241 93 366 4 603 153 406 engelliler) İmaret Hizmetleri 101 225 75 684 149 898 198 399 175 433 660 388 ğü |Burs (ilk ve ortaöğretimdeki 21342 40 279 20 995 48 138 48 515 182 267 muhtaç öğrenciler) Burs (ilk ve ortaöğretimdeki 277156! 1143503 283 002| 1896591 348 367) 3258905 muhtaç öğrenciler) Burs (yükseköğretimdeki YURT-KUR 949717) 6729943 567 289) 5118 225 813598) 8636656 muhtaç öğrenciler)

2)

N il 1874806) 1 225402 3961487 1891440 0(3)

TKI-TTK O (Kömür Yardımı (hane) (hane)

Belediyeler Tüm Sosyal 11276971 23707 573 43 263 018

Yardımlar

93 683 555 143 108 297 286 994 755

TOPLAM/GSYH (Yüzde) 1,29 0,95 1,08

Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

(1) Salgın özelinde hayata geçirilen yardımlardan faydalanan hane sayıları dâhil edilmiştir. Bu haneler dâhil edilmediğinde ulaşılan hane sayısı 2020 yılında 3.747.002, 2021 yılında ise 4.332.805'dir.

(2) Belediyelerin sosyal yardım harcamaları projeksiyon yöntemi ile tahmin edilmiştir.

(3) Geçtiğimiz yıllarda TKİ tarafından verilen kömür yardımı nakliye masrafları 2023 yılında SYDV'ler tarafındarı karşılanmıştır. En zengin yüzde 20lik grubun yıllık kullanılabilir gelirden aldığı payın en yoksul yüzde 20lik grubun aldığı paya oranı (P80/P20) 2023 yılında bir önceki yıla göre değişmeyerek 7,9 olarak gerçekleşmiştir. Eşdeğer hane halkı kullanılabilir fert geliri medyan değerinin yüzde 60'ının altında gelirle yaşayan nüfusun toplam nüfusa oranı alınarak hesaplanan göreli yoksulluk oranı 2023 yılında bir önceki yıla göre 0,3 puan azalmıştır. TABLO 11: 54- Yoksulluk Göstergeleri (1) | 2017 (o 2018 (2019 2020 2021 2022 2023 P80/P20 7,5 7,8 74 8,0 7,6 Göreli Yoksulluk (2) 20,1 21,2 21,3 21,9 21,3 Kaynak: TÜİK Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırmaları ve Hanehalkı Bütçe Araştırmaları

(4) Gelir ve Yaşam Kaşulları Araştırması sonuçlarına ilişkin gelir bilgileri, bir önceki takvim yılını referans almaktadır.

(2) Göreli yoksulluk hesaplarırken eşdeğer hane halkı kullanılabilir geliri medyan değerinin yüzde 60'ı yoksulluk sınırı olarak alınmıştır.

b) Amaç

İhtiyaç duyan toplum kesimlerinin bakım, rehabilitasyon, psikososyal destek gibi sosyal hizmetlere en iyi şekilde erişimlerinin sağlanması, sosyal yardımların etkinliğinin artırılması, aile odaklı bir yaklaşımla sosyal dışlanma riskinin en aza indirilmesi, başta eğitim, sağlık ve barınma gibi temel hizmetlere erişimi de içeren yoksulluğun tüm yönleriyle mücadele edilerek giderilmesi ve sosyal içermenin sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu/ Işbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sosyal hizmetler ve yardımlar arasındaki bağ güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.767) Tedbir 767.1. Sosyal Aile ve Sosyal Hizmetler 1. ASDEP personeline verilecek sorunların ortaya çıkmadan Bakanlığı (5), Üniversiteler hizmet içi eğitim içeriğinin önce engellenmesi ve bu geliştirilmesi amacıyla Hizmet sorunlarla etkin bir içi Eğitim Müfredat Geliştirme mücadelenin sağlanmasına Çalıştayı gerçekleştirilerek yönelik kurgulanan Aile personele eğitim verilecektir. Sosyal Destek Programı (ASDEP) aracılığıyla sosyal hizmet ve yardım programlarının etkinliği artırılacaktır. Sosyal yardım sisteminin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.771 Tedbir 771.2. Sosyal Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Sosyal yardım programlarının yardım sistemi gözden Bakanlığı (S), Çalışma ve bütünleşik bir yapıda aile odaklı geçirilecek, işgücüne katılma | Sosyal Güvenlik Bakanlığı, olarak hayata geçirilmesine mani olmayacak şekilde Hazine ve Maliye Bakanlığı, yönelik mevzuat, teknik altyapı, bütünleşik bir yapıda, aile Yerel Yönetimler analiz ve raporlama çalışmaları odaklı ve fert başına asgari yürütülecektir. bir geliri garanti edecek şekilde yeniden kurgulanacaktır. Sosyal yardım istihdam bağlantısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.772) Tedbir 772.1. Sosyal Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Sosyal yardım yardım sistemi ile aktif ve Bakanlığı (S), Çalışma ve yararlanıcılarının İŞKUR pasif işgücü programları Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından uygulanan Toplum arasında bağlantı Yararına Programlar, Mesleki kurulacaktır. Eğitim Programları, İşbaşı Eğitim Programları ve Açık İşler aracılığıyla istihdama katılmaları sağlanacaktır. Tedbir 772.2. Sosyal Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Çalışabilir durumdaki sosyal yardım faydalanıcılarına Bakanlığı (S), Çalışma ve yardım yararlanıcıları tespit yönelik iş arama desteği gibi | Sosyal Güvenlik Bakanlığı edilerek istihdama uygulamalar kazandırılmak üzere İŞKUR yaygınlaştırılacaktır. sistemine kaydedilecektir. 2. Düzenli sosyal yardımlardan faydalanan ve istihdam edilen kişilerin, işveren sigorta primleri karşılanacaktır. Sosyal yardım ve hizmetler altyapısı, afetler gibi olağanüstü durumlara hazırlıklı olma doğrultusunda güçlendirilecek ve kurumlar arası koordinasyon artırılacaktır. Kalkınma Planı p. Tedbir 774.2. Kırsal Tarım ve Orman Bakanlığı (5), | 1. Kırsal Kalkınma kesimde iklim değişikliği ve Aile ve Sosyal Hizmetler Yatırımlarının Desteklenmesi kuraklık kaynaklı yoksulluğun | Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal (KKYD) ve AB Katılım Öncesi etkilerinin hafifletilmesi için Güvenlik Bakanlığı Mali Yardım Aracı Kırsal tarımsal faaliyetler Kalkınma (IPARD) çeşitlendirilecek, tarım programlarında kırsal kesimin arazilerinin etkin ve verimli gelirinin artırılması, tarımsal kullanımı sağlanacaktır. faaliyetlerin çeşitlendirilmesi ve kırsalda istihdamın artırılması sağlanacaktır.

d) Hedefler

Göre Yoksulluk G3)

P8O/P20 (4) - 73 7,9 7,8 7,7

Kaynak: TÜİK

(4) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Göreli yoksulluk hesaplanırken eşdeğer hane halkı kullanılabilir geliri medyan değerinin yüzde 60'ı yoksulluk sınırı otarak alınmıştır.

(4) En yüksek gelire sahip yüzde 20'lik nüfus kesiminin gelirinin en düşük gelire sahip yüzde 20'lik nüfus kesiminin gelirine oranıdır. 2.3.10. Gelir Dağılımı

a) Mevcut Durum

Gelir dağılımı göstergesi olan Gini katsayısı bir önceki yıldaki 0,415 seviyesinden 2023 yılında 0,420 seviyesine yükselmiştir. Sıralı yüzde 20'lik gelir gruplarının toplam gelirden aldığı pay incelendiğinde en düşük gelire sahip yüzde 20'lik grubun toplam gelirden aldığı payın bir önceki yıla göre 0,1 puan artarak yüzde 6,1 olarak gerçekleştiği, en yüksek yüzde 20'lik gelir grubunun toplam gelirden aldığı payın ise 0,7 puan artarak yüzde 48,7 olduğu görülmektedir. TABLO TI: 55- Eşdeğer Hanehalkı Kullanılabilir Fert Gelirine Göre Gelir Gruplarının Toplam Gelirden Aldıkları Paylar ve Gini Katsayısı (1) (Yüzde) 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 Birinci Yüzde 20 (En yoksul) 6,3 5,3 6,1 6,0 6,1 | İkinci Yüzde 20 10,7 10,2 Üçüncü Yüzde 20 14,8 43 | Dördüncü Yüzde 20 20,9 20,6 Beşinci Yüzde 20 (En zengin) 47,4 48,7 TOPLAM 100 100 | 100 | 100 | 100 Gini Katsayısı 0,405 | 0408 | 0395 | osı | 0401 | 0415 | 0,420 Kaynak: TÜİK Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırmaları ve Hanehalkı Bütçe Araştırmaları

(1) Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması sonuçlarına ilişkin gelir bilgileri, bir önceki takvim yılını referans almaktadır. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı tarafından açıklanan İnsani Gelişme Endeksi (İGE) sıralamasında ülkemiz 0,855 endeks değeri ile 193 ülke arasında bir önceki yıla göre üç basamak yükselip 45. sırada yer alarak çok yüksek insani gelişme kategorisine yerleşmiştir. İGE değeri 1990-2022 yılları arasında yüzde 43 oranında artış göstermiş ve bu dönemde doğumda beklenen yaşam süresi 10,8 yıl, ortalama eğitim süresi ise 4,4 yıl artmıştır.

b) Amaç

Gelirler (o politikası başta olmak üzere enflasyonla mücadelede kullanılacak makroekonomik politikaların gelir dağılımını iyileştirici yönde uygulanması, vergi yapısının gelir dağılımını iyileştirecek şekilde gözden geçirilmesi, sosyal transferler aracılığıyla fırsat eşitliğinin artırılması, işgücü piyasasında ortalama Ücret seviyesinin yükseltilmesine yönelik politikalar yoluyla tüm refah bileşenlerinin toplum içinde adil dağıtılması suretiyle gelir dağılımının iyileştirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

İ Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler

az N Sorumlu / İşbirliği

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar

Adalet, eşitlik, ödeme gücü ve artan oranlılık ilkeleri gözetilerek vergilemenin gelir dağılımını iyileştirici etkisi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.776 Tedbir 776.1. Mükelleflerin Hazine ve Maliye Bakanlığı | 1. Vergilendirmede kayıt dışı bırakılan beyanlarının doğruluğunu (S), Ticaret Bakanlığı, kazançların tespitine yönelik iş ve sağlamaya yönelik olarak TCMB, Gelir İdaresi işlemler ile vergi denetimi süreçlerinde banka hesapları, nüfus Başkanlığı, Bankalar banka ve finans kurumları nezdindeki kayıtları ve kamu kurumlarında | Birliği, İlgili Kamu Kurum hesap hareketlerinin takip edilerek, bulunan diğer idari verilerin ve Kuruluşları etkin olarak kullanımı sağlanacaktır. entegrasyonu İle etkin bir 2. Mükellef beyanlarının doğruluğunu kontrole tabi tutulmasına sağlamaya yönelik çapraz kontrollere de yönelik altyapı çalışmaları imkân verecek şekilde Vergi Usul sürdürülecektir. Kanunu kapsamında devamlı bilgi vermek mecburiyetinde olan kesimler yanında, özel sektör dâhil diğer kurum ve kuruluşlardan veri temini sağlanacaktır. 3. Vergi denetiminde vergiye tabi işlemlerin doğruluğunun tespitinde kamu kurum ve kuruluşlarının verilerinden daha etkin yararlanılacaktır. Sosyal yardım sisteminin kapsamı ve yeterliliği artırılacak, sosyal transferler yoluyla fırsat eşitliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.777) Tedbir 777.2. Aktif işgücü | Çalışma ve Sosyal 1. Aktif işgücü programları programlarının kapsamı Güvenlik Bakanlığı (S), dijitalleşme ile teknolojik gelişmelerin genişletilerek dijitalleşme ve | YÖK işgücü piyasasına etkileri gözetilerek teknolojik gelişmenin yaygınlaştırılacaktır. getirdiği daha yüksek ücretli 2. Dijitalleşmenin ortaya çıkardığı işlerde istihdam artırılması mesleklerde nitelikli işgücünün sağlanacaktır. yetiştirilmesine işbaşı eğitim programları vasıtasıyla destek olunacaktır. Tedbir 777.3. Kayıtdışı Çalışma ve Sosyal 1. Kayıt dışı istihdamın önlenmesi istihdama yönelik denetim Güvenlik Bakanlığı (5) amacıyla sektörel, yaygın/yoğun ve faaliyetleri artırılacaktır. risk odaklı denetimler gerçekleştirilecektir. N Tedbir 777.4, Gençlere Çalışma ve Sosyal 1. İşbaşı eğitim programlarının yönelik işbaşı eğitim Güvenlik Bakanlığı (S) uygulanmasına sektör, meslek ve programları kapsamında hedef grup odaklı olarak devam veriler prim ve ücret edilecektir. desteklerinin etkinliği 2. Meslek lisesi mezunu gençlerin artırılacaktır. mezun oldukları alanda istihdam edilmelerini sağlamak amacıyla işbaşı eğitim programları kapsamında sunulan destek mekanizmaları güçlendirilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergesi | Birim | 2023 2024 (1) 2025 (2)

Gini Katsayısı a, 0,420 0,410 0,400

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.3.11, Kültür ve Sanat

a) Mevcut Durum

Somut ve somut olmayan kültürel mirasımızın yurt içinde ve yurt dışında korunmasına yönelik restorasyon, sayısallaştırma ve envanter çalışmalarına devam edilmiştir. Restorasyon çalışmalarında tek eser ölçeğinden tematik projelere doğru bütüncül bir anlayışa yönelme gözlenmektedir. Sayısallaştırma çalışmaları tamamlanan yazma eserler internet ortamında faydalanıcıların erişimine açılmıştır. Bu gelişmelere karşılık restorasyon çalışmalarında niteliğin geliştirilmesi ve eserin özgün amacına göre işlevlendirilmesi, envanter çalışmalarında kapasitenin geliştirilmesi ve kurumlar arası eşgüdümün sağlanması ihtiyacı devam etmektedir. Ülkemiz kültür ve tabiat varlıkları açısından oldukça zengin bir mirasa sahiptir. Ülke genelinde toplam tescilli kültür varlığı sayısı 122 binin üzerindedir. Kültürümüzün uluslararası düzeyde tanıtımı amacıyla yürütülen çalışmalar sonucunda, UNESCO Dünya Kültür Mirası Listelerinde ülkemize ait varlıkların sayısı artmıştır. 2024 itibarıyla Dünya Miras Listesinde bulunan kültür varlığı sayısı 21'e, geçici listeye giren kültür varlığı sayısı ise 79'a ulaşmıştır. Ayrıca Türkiye Somut Olmayan Kültürel Miras Listelerine kaydettirdiği 30 unsur ile ikinci ülke konumundadır. Somut Olmayan Kültürel Miras Türkiye Ulusal Envanteri kapsamında kayıtlı unsur sayısı 341'e ulaşmıştır. Somut olmayan kültürel mirasımızın belirli unsurlarının icrası ve yeniden yorumlanması için yüksek derecede bilgi ve becerileri haiz kişileri içeren Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri kapsamında kayıtlı kişi sayısı 92'dir. Alan araştırması, faaliyet ve etnografik belge bağışı yoluyla Halk Kültürü Bilgi ve Belge Merkezine kaydedilen belge sayısı 210.620'ye yükselmiştir. Ayrıca 2024 yılında Somut Olmayan Kültürel Miras Taşıyıcısı olarak merkeze 396 sanatçı kaydedilmiş ve kayıtlı toplam sanatçı sayısı 6.718'e yükselmiştir. Halk Kültürü Bilgi ve Belge Merkezinde kayıtlı belge ve materyallerin sayısal dönüşümünün yüzde 90'ı tamamlanmıştır. Selçuklu, Beylikler Dönemi ve Osmanlı'dan günümüze intikal eden yurt içindeki 52.000 taşınmaz vakıf kültür varlığının tespit ve tescil edilmesi, envanterinin çıkarılması, belgelerinin arşivlenmesi ve projelerinin hazırlanarak restorasyon ve onarımlarının yapılması çalışmalarına devam edilmektedir. 2003-2024 yılları arasında 5.913 vakıf kültür varlığının restorasyon veya onarımı tamamlanmıştır. Kültür merkezi, müze, kütüphane, tiyatro salonu gibi kültürel altyapı unsurlarının sayısı artmıştır. Eylül 2024 itibarıyla Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı 122 kültür merkezi, 1.296 halk, çocuk ve edebiyat müze kütüphanesi, 22 yazma eser kütüphanesi, 214 müze ve 14 ören yerinin yanı sıra 423 özel müze ve 2.396 sinema salonu hizmet vermektedir. Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü bünyesinde hizmet veren tiyatro salonu sayısı 59, Devlet Opera ve Bale Genel Müdürlüğü bünyesinde hizmet veren opera-bale salonu sayısı ise 12'dir. Bu gelişmelerle birlikte kültürel altyapı unsurlarının mimari, işletme modeli, fiziki büyüklük planlaması ve alanın verimli kullanımı açısından yeniden değerlendirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. TABLO 11: 56- Kültürel Altyapı İstatistikleri 2005 2010 2015 2020 2021 2022 2023 2024(1)

Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı

(4) 2024 yılı verisi Eylül ayı itibarıyladır.

Yaşayan kütüphaneler anlayışı çerçevesinde yalnızca bilgi kaynaklarının korunduğu ve ödünç verildiği yerler olmaktan çıkarılan kütüphaneler bilginin üretildiği, paylaşıldığı, deneyimlendiği ve toplumun sosyalleştiği alanlar haline dönüştürülmektedir. Tüm dünyada ev ve iş/okul haricinde üçüncü mekân arayışına bir seçenek olan kütüphaneler kendini bina ve tefriş bakımından yenileyerek yeni cazibe merkezlerine dönüşmektedir. Bu çerçevede 2015 yılından bu yana 18 yeni nesil kütüphane binasının yapımı tamamlanmış ve 398 kütüphane modern donanım ve yeni bir anlayış ile yeniden yapılandırılarak hizmete açılmıştır. 2009 yılından bu yana yürütülen Kamu Eliyle Yapılan Kültür Yatırımlarını Destek Projesi kapsamında 77 kütüphane yapımı için yerel yönetimlere destek verilmiştir. Böylelikle, 137 bin kişilik kapasiteye sahip 700 bin m'yi aşan kapalı alanda 1.296 halk kütüphanesi hizmet verir hale gelmiştir. GRAFİK II: 1- Kütüphane Sayısındaki Gelişmeler 1350 y 147 r 160 140 Zama 136 130 1296 1300 - 104 1295 ç 140 112 1952 1257 > . 1250 - 104 | 205 Z “ F 100 5 zi : u ay 1200 1184 V E 1164 g 13 1148 Si 03 © 1150 - 1131 — ig 1021 > g 60 5 :5 “tıp - vi 37 “ Bi 28 16 1050 - 6 10 7 10 1000 T T T T T T T T T T T 0 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 5 Toplam Kütüphane Sayısı «Ge Yeni Kütüphane Sayısı Kütüphanesi Olmayan İlçe Sayısı Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2024 yılı verisi Eylül ayı itibarıyladır. İçi modern kütüphane amaçlarına göre tasarlanmış taşıtlar aracılığıyla yerleşik kütüphane hizmetlerinden yararlanamayan kullanıcılara hizmet götüren gezici kütüphane sayısı 80'e ulaşmıştır. Türk Edebiyatının Dışa Açılımı Projesi kapsamında Kültür ve Turizm Bakanlığınca edebiyat ve yayıncılık alanında 2014 yılından bu yana desteklenen eser sayısı Eylül 2024 itibarıyla 4.122'ye ulaşmıştır. Türk edebiyatı alanında yeni ve özgün eserlerin üretilmesi, yayımlanması ve yeni yazarların desteklenmesi amacıyla Edebiyat Eserlerini Destek Projesi kapsamında ise aynı dönemde 517 esere destek verilmiştir. Yayıncılık sektörü tarafından üretilen kitap başlık sayısı (Uluslararası Standart Kitap Numarası-ISBN almış kitap) 2023 yılı sonu itibarıyla 99.025'tir. Ağustos 2024 itibarıyla 56.728 kitaba ISBN atanmıştır. 2023 yılı itibarıyla 400 milyon adedin üzerinde kitap üretimi gerçekleştirilmiştir. 2023 yılında Uluslararası Standart Süreli Yayın Numarası (ISSN) verilen yayın sayısı 598 iken Eylül 2024 itibarıyla bu rakam 396'dır. GRAFİK II: 2- Yayın Sayısı 1000 99.025 105.000 938 ' 950 928 00 pür 95.000 850 818.“ 85.000 so * 0 75.000 700 65.000 650 e 50.752 &.,, 58 55000 600 “.g 550 45.000 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 ...8ee ISSN —e IŞBN Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı 2023-2024 sezonunda Devlet Tiyatroları tarafından 105'i yerli, 119'u çeviri olmak üzere 224 oyun sahnelemiş olup yerleşik sahnelerdeki ve turnelerdeki faaliyetlerde 6.119 temsil ile 2.125.792 seyirciye ulaşılmıştır. Haziran 2020'de yola çıkan Kamyon Tiyatrosu bugüne kadar deprem bölgesi de dâhil olmak üzere 68 il 237 ilçede faaliyet göstererek 190.526 çocuk izleyici ile buluşmuştur. Ikisi ulusal, yedisi uluslararası olmak üzere dokuz tiyatro festivali gerçekleştirilmiş ve 122.663 seyirciye ulaşılmıştır. Sahne sanatlarının gelişimi için yerli eserlerin nitelik ve nicelik olarak zenginleştirilmesini sağlamak amacıyla Yerli Telif Eserlerin Desteklenmesi Projesi kapsamında yedi projeye destek sağlanmıştır. 2023-2024 sezonunda 476 özel tiyatro desteklenmiştir. 2023-2024 sezonunda Devlet Opera ve Balesi Müdürlüklerince yerleşik sahnelerde 687 temsil gerçekleştirilerek 442.174 seyirciye ulaşılmıştır. Eylül 2024 itibarıyla gerçekleştirilen üç uluslararası opera-bale festivali ile bir uluslararası bale yarışması kapsamında sahnelenen 31 temsili 49.204 seyirci izlemiştir. 2021 yılında Beyoğlu Kültür Yolu Festivaliyle başlayan ve şehirlerimizin kent kültürüne, marka değerine ve tanıtımına katkı sağlamayı amaçlayan Kültür Yolu Festivali programına 2024 yılında Adana, Şanlıurfa, Bursa, Samsun ve Van olmak üzere beş şehir daha eklenerek festival düzenlenen il sayısı 16'ya ulaşmıştır. Milli gelire, istihdama ve ticarete yaptığı katkıların yanı sıra toplumsal bütünlük, sosyal içerme, kültürel çeşitlilik ve beşeri sermayeye faydaları nedeniyle diğer ekonomik alanlardan farklılık arz eden kültür ekonomisi ülkelerin ve uluslararası kuruluşların gündemindeki önemini korumaktadır. Kültür ekonomisi hem ekonominin genelinden daha hızlı büyümesi hem de cirosuna oranla ürettiği katma değer açısından imalat, inşaat ve ulaştırma gibi sektörleri geride bırakması hasebiyle Türkiye'nin sürdürülebilir kalkınması için önemli bir potansiyel vaat etmektedir. Türkiye'de kültür ekonomisi ağırlıklı olarak kamu sektörü tarafından desteklenmekte olup özel sektör ve üçüncü sektörün alana katkıları sınırlıdır. Pandemi ve dijitalleşme gibi küresel sınamaların getirdiği tehditler karşısında çeşitliliği ve sürdürülebilirliği risk altında olan kültür endüstrileri için etkili ve yerinde kamu desteklerine ihtiyaç daha da artmıştır. Kültür ekonomisini oluşturan sektörler içinde dünyada en çok düzenleme ve destek sinema sektörüne yönelik yapılmaktadır. Bu bağlamda uluslararası rekabet gücümüzün artırılması ve ülkemizin film üretim merkezlerinden biri haline gelmesi amacıyla 7163 sayılı Kanun çerçevesinde sinema sektörüne destek sağlanmaya devam edilmiştir. Eylül 2024 itibarıyla 133'ü yerli, 170'i yabancı olmak Üzere 303 yeni film gösterime girmiştir. 14 milyonu yerli film izleyicisi olmak üzere 24 milyon seyirci sayısına ulaşılmıştır. Son yıllarda nitelikli yapımların ortaya çıkması ve uluslararası festivallerde ödüller alınmaya başlanması, Türk sinemasının bir marka olma yolunda önemli adımlar attığının bir göstergesi olarak değerlendirilmektedir. TABLO 11: 57- Sinema Sektörüne İlişkin Gelişmeler 2005 (2010 2015 2020 2023 (2024(2) Vizyona Giren Yerli Film Sayısı 27 65 139 57 147 133 Vizyona Giren Toplam Film Sayısı 221 252 406 176 371 303 Yerli Film Seyirci Sayısı (Bin) 11000(1) 21706 34700 13949 13707 14394 Toplam Seyirci Sayısı (Bin) 27000(1) 41064 60739 17414 31297 24121 Yerli Film Hasılat (Bin TL) 6981i 186997 684230 235130 1210983 1784960 Toplam Hasılat (Bin TL) 177374 380202 316987 299712 2873233 3393264 (in) örüne Verilen Destek | eg, 27234 38723 68088 O 202368 235316 Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sinema Genel Müdürlüğü

(1) Yaklaşık seyirci sayılarıdır.

(2) Eylül 2024 itibarıyladır.

5225 sayılı Kültür Yatırımları ve Girişimlerini Teşvik Kanunu kültür alanında kamu ve özel sektör arasında işbirliği adına önemli bir açılım sağlamış olmakla birlikte, sponsorluk uygulaması henüz istenen seviyeye ulaşılamamıştır. Kültürel faaliyetlerin ülkenin bütününe yaygınlaştırılması amacıyla, yerel yönetimlerin kültürel faaliyetlerini artırmalarına ihtiyaç duyulmaktadır. Kültür alanında kamu ve özel sektör arasında işbirliğinin geliştirilmesi ve devletin destekleyici rolünün artırılması önemli görülmektedir. Kültür ve sanat alanında kapsamlı ve düzenli araştırmaların yapılması konusu önemini korumaktadır. Kültür istatistiklerinin uluslararası raporlarda yayımlanan biçim ve içerikten farklı olması nedeniyle kıyaslama yapmakta sıkıntılar yaşanmaktadır. Bu konudaki eksikliği gidermek ve politika yapıcılara analiz imkânı verecek verileri temin etmek amacıyla, kültür alanına ilişkin toplanan istatistiklerin yöntem ve kapsam itibarıyla gözden geçirilerek güncellenmesine ihtiyaç duyulmaktadır.

b) Amaç

Kültür ve sanat mirasımızın zenginlik ve çeşitliliğinin korunup geliştirilerek gelecek nesillere aktarılması, milli kültür ve kadim medeniyetimizin ortak değerleri etrafında toplumsal bütünlüğün ve dayanışmanın güçlendirilmesi, kültür ve sanat faaliyetlerinin toplum genelinde yaygınlaştırılarak kalkınmadaki çok boyutlu etkisinin artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

e N Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Yurt içi ve yurt dışındaki kültür mirasımız, toplumun kültür, tarih ve estetik bilincini geliştirecek, kültür turizmine katkı sağlayacak ve afet riskini dikkate alacak şekilde korunacak, taşınmaz vakıf kültür varlıklarına vakfiye şartları doğrultusunda işlevsellik kazandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.780) Tedbir 780.1. Yurt içi ve yurt Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Yurt içinde 125, yurt dışında altı dışında taşınmaz kültür (S), Vakıflar Genel vakıf eserinin restorasyonu varlıklarımızın ihyasına yönelik Müdürlüğü uluslararası standartlara göre bakım, onarım ve yenileme tamamlanacaktır. faaliyetleri nitelik ve nicelik 2. Dört peri bacasının onarımı, olarak geliştirilecektir. güçlendirilmesi ve restorasyon işlemi tamamlanacaktır. Tedbir 780.2. Tarihi kent Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Bitlis ve Tokat kent merkezindeki dokularına yönelik kentsel (S), Cevre, Şehircilik ve tarihi eserler bütüncül bir anlayışla tasarımlar yapılacak, tarihi kent | İklim Değişikliği Bakanlığı, | restore edilerek kentlere açık hava bölgeleri bu tasarımlara göre Vakıflar Genet Müdürlüğü, | müzesi hüviyeti kazandırılacaktır. bütüncül anlayışla Bölge Kalkınma İdareleri, 2. Malatya ili Arapgir ilçesi Onar ve iyileştirilecektir. Kalkınma Ajansları, Yerel Ormansırtı mahalleleri ile Antalya ili Yönetimler, Üniversiteler, | Alanya ilçesi Türktaş mahallelerindeki STK'lar sit alanlarına ilişkin koruma amaçlı imar planları tamamlanacaktır. Tedbir 780.3. Yurt içi ve yurt Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. TUES ve MUES projeleri dışındaki taşınmaz kültür (S) kapsamında veri girişleri mirasımızın korunmasına yönelik tamamlanacaktır. olarak yürütülen tespit ve 2. Türk-İslam Dönemi Mezar Taşları envanter çalışmalarına devam ve Kitabelerinin Ulusal Envanterinin edilecek ve elde edilen veriler Oluşturulması Projesi kapsamında dijital ortama aktarılacaktır. tespit ve envanter çalışmalarına başlanılacaktır. Tedbir 780.5. UNESCO Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Efes Antik Kenti, Göbeklitepe koruması altındaki alanlar başta | (5), Türkiye Turizm Örenyeri, Ani Arkeolojik Alanı, St. olmak üzere arkeoloji, edebiyat, | Tanıtım ve Geliştirme Nicholas Rotası, Çay Rotası gibi kültür tarih, tabiat konulu tematik Ajansı rotaları dijital mecralarda tanıtılacaktır. kültür rotaları belirlenecek ve tanıtımları sağlanacaktır. Tedbir 780.6. Kültürümüzün Kültür ve Turizm Bakanlığı / 1. Türk Masal Külliyatı Projesi temel unsurları, tarihimizin (S), Atatürk Kültür, Dil ve kapsamında 300 Türk masalı sisteme önemli şahsiyetleri ve olayları, Tarih Yüksek Kurumu, yüklenecektir. masal kahramanları ve kültürel Türk Tarih Kurumu, 2. Türk Devlet ve Düşünce Hayatına zenginlik unsurlarımız tiyatro, Atatürk Kültür Merkezi Yön Veren Şahsiyetlerin Kısa Yaşam sinema, belgesel, dizi ve çizgi Öyküleri Serisi ve Çevirisi Projesi filmlerle anlatılacaktır. kapsamında iki eserin yabancı dile çevirileri tamamlanacak, eserler iki set halinde yayımlanacaktır. 3. Türk tarihini ve önemli kişileri konu alan üç belgesel film ve 12 röportaj hazırlanacaktır. 4. Çocuklar İçin Türk Masallarından Seçmeler Projesi kapsamında 175 masalın sekiz dile çevrilmesi, seslendirilmesi ve yayımlanması yapılacaktır. Tedbir 780.7. Çanakkale Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Tespit edilen şehitlik alanları şehitlikleri ve savaş alanları ihya | (5), Dışişleri Bakanlığı, düzenlenecektir. edilerek Tarihi Alan açık hava Mili Savunma Bakanlığı, 2. Namazgâh Tabyasına ilişkin müzesine dönüştürülecek, yurt Çanakkale Savaşları bütüncül tasarım projesi dışı Türk şehitliklerinin ihya Gelibolu Tarihi Alan hazırlanacaktır. edilmesiyle ilgili gerekli Başkanlığı, TİKA 3. Yurt dışında tespit edilen Türk çalışmalar ve düzenlemeler Şehittiklerinin düzenlenmesi gerçekleştirilecektir. konusunda çalışmalara başlanılacaktır. Kültür ve Turizm 1. Temel 35 Türk-İslam klasiği Tedbir 780.10. Yazma ve Bakanlığı (5), Yazma yazma eser tıpkıbasım, nadir eserler ile bu eserlere ilişkin çalışmalar çeşitli Eserler Kurumu, transkripsiyon, çeviri gibi Üniversiteler yöntemlerle yayınlanarak bu yöntemlerle yayımlanarak okuyuculara sunulacak, ihya çalışmaların tematik farklılaşmayla ve dijitalleştirme çalışmalarıyla birlikte akademik olarak yeniden üretime katkı sağlamasına dair sonraki nesillere aktarımı sağlanacaktır. çalışmalar yürütülecektir. 2. 500 yazma eser restore edilecektir. Tedbir 780.11. Somut Kültür ve Turizm 1. Somut Olmayan Kültürel Miras olmayan kültürel miras ögeleri | Bakanlığı (S) Türkiye Ulusal Envanterine 14 yeni korunacak ve kayıt altına kültürel miras unsuru alınacak, yaşayan insan kaydedilecektir. hazinelerinin toplumla etkileşim imkânları artırılacaktır. Tedbir 780.13. Kültürel Kültür ve Turizm 1. Kamu Eliyle Yapılan Kültür Bakanlığı (S) Yatırımlarına Destek Projesi mirasın korunmasına yönelik mevzuat ihtiyaçlar Hakkında Esas ve Usuller doğrultusunda güncellenecektir. güncellenecektir. Kültürel altyapı unsurlarının daha verimli ve etkili kullanılabilmesi için mimarisi, işletme ve yönetim modeli işlevsel hale getirilecek; farklı etkinliklere imkân veren esnek mekânsal tasarımlar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.781) Tedbir 781.1. Kültür Kültür ve Turizm 1. Büyük ve merkezi kültür yapılarının sosyal hayatın bir Bakanlığı (5) yapılarından makul büyüklük ve parçası olarak ev ve işten muhtelif yerlere dağılmış esnek sonra üçüncü mekân olarak yapılara geçiş sağlanacak, kültür benimsenmesi için ulaşılabilir, merkezi tasarım ve yapımına yaygın ve cazip yapılar yönelik yerleşim yeri büyüklüğü, tasarlanacaktır. nüfus projeksiyonu, mevcut kültürel yapı envanteri gibi kriterler göz önüne alınarak standartlar belirlenecektir. 2. Şehrin ruhuna uygun, yeni nesil kütüphane anlayışı içeren 10 kütüphane açılacak, dokuz kütüphanenin inşaatı tamamlanacak, 15 kütüphane işlevsel olarak yeniden yapılandırılacaktır. 3, İki kültür merkezinin yapımı tamamlanarak hizmete açılacaktır. Kültür ve sanata erişim ve katılım olanakları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.783) Tedbir 783.4. Kültür ve Kültür ve Turizm 1. Türkiye Kültür Yolları Festivalleri sanat hizmetlerinin Bakanlığı (S), Yerel kapsamına dâhil edilen il sayısı sunumunda mahalli idareler, Yönetimler, STK'lar 20'ye çıkartılacaktır. özel sektör ve sivil toplumun rolü güçlendirilecektir. Klasik ve Çağdaş Türk Sanatları yaygınlaştırılacaktır. (K alkınma Planı p.784) Tedbir 784,1. Türk-İslam Kültür ve Turizm 1. 80'i Türk-İslam dönemi, 212'si tarihinin farklı dönemlerine ait | Bakanlığı (5), Türk Tarih | klasik dönem ve 308'i kurtarma kültürel mirasımıza öncelik Kurumu, TİKA, Vakıflar kazısı olmak üzere 600 kazı verilmek suretiyle, kültürel Genel Müdürlüğü, çalışması gerçekleştirilerek bilimsel mirasımızın araştırılması, Üniversiteler, Yerel araştırmalar yapılacaktır. korunması, günümüz Yönetimler 2. Kosova, Makedonya ve Kıbrıs'ta toplumuna ve gelecek bulunan vakıf eserlerinin arşiv kuşaklara aktarılması belgelerinin tespit, tercüme ve sağlanacaktır. transkript çalışmaları yürütülecektir. 3. Kültür varlıklarımızı tanıtıcı mahiyetteki kitabe, tabela, yönlendirme levhaları, semboller gibi unsurlar uzman bir heyet tarafından incelecek, bunlar kültürel varlıklarımızın özünü ve özgünlüğünü ortaya çıkaracak şekilde düzenlenecektir. Tedbir 784.4. Toplumsal ve | Kültür ve Turizm 1. Opera ve bale faaliyetlerinin milli değerlerimizi yansıtan, Bakanlığı (S) tanınırlığının artırılması amacıyla insanların bilgi, görüş ve dört uluslararası festival estetik değerlerini yükselten düzenlenecektir. tiyatro ve opera eserleri 2. Romandan Sahneye Projesi sahnelenecek ve toplumun hayata geçirilecek ve Yüz Yıllık tüm kesimlerine Destan Bayrak oyunu ile Mimar ulaşlırılacaklır. Sinan, Mevlana, Yunus Emre ve Göbeklitepe temalı oyunlar repertuvara alınarak temsil edilecektir. Türkçe'nin zenginliği ortaya çıkarılarak dünyada yaygın ve geçerli bir dil haline gelmesi ve hayatın her alanında doğru kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.785 Tedbir 785,1. Türk dilinin Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Söz varlığının öğrencilerce tespiti zengin bir kelime dağarcığıyla, | Kültür ve Turizm ve geliştirilmesine odaklanan MEB kültürel değerlerin nesiller Bakanlığı, TDK Söz Varlığı Veritabanı ve MEB Yapay arası iletimini sağlayarak Zekâ Doğal Dil İşleme Modeli yaşatacak şekilde erken geliştirilecektir. yaşlardan itibaren öğrenilerek 2. Türk dil tarihinin dönemlerini, konuşulmasını teminen ninni, Türk diline emek verenleri ve Türk tekerleme, masal, hikâye, dua Dil Kurumunu anlatan beş belgesel ve şiir gibi dil ve kültür hazırlanacaktır. ögelerinin aktarımını güçlendiren yayın ve yapımlar desteklenecek, tüm örgün eğitim müfredatına yansıtılacaktır. Tedbir 785,2. Türkçenin Milli Eğitim Bakanlığı (S), | 1. Türkçe dil eğitiminde iyi hayatın her alanında doğru ve | Üniversiteler uygulamaların tespiti ve yetkin bir şekilde kullanılması yaygınlaşması amacıyla seçilen için örgün eğitim başta olmak sunumlar sosyal platformda üzere her türlü araç etkin bir sergilenecek, bildiri metinleri şekilde kullanılacaktır. kitaplaştırılacaktır. Tedbir 785.4. Türkçe'nin Kültür ve Turizm 1. Türkiye Türkçesi Köken Bilgisi zenginliğinin kayıt altına Bakanlığı (5), Atatürk Sözlüğü çalışması kapsamında C ve alınması için etimolojik sözlük | Kültür, Dil ve Tarih Ç harfindeki maddelerin tamamlanacaktır. Yüksek Kurumu, TDK tamamlanması sağlanacaktır. 2. Türkiye Türkçesi Ağız Atlası Projesi tamamlanacaktır. Tedbir 785.5. Yurt dışında Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Tercihim Türkçe Projesinin Türk dili ve kültürünün öğretimi | (S), Milli Eğitim Bakanlığı, | uygulandığı ülke sayısı 20'ye, okul ve tanıtımı faaliyetleri Dışişleri Bakanlığı, Yunus sayısı 240'a çıkarılacaktır. geliştirilecektir. Emre Enstitüsü Tedbir 785.7. Türk kültür ve Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Türk tarihine ilişkin beşi e-kitap medeniyetine dair referans (S), Atatürk Kültür, Dil ve olmak üzere 96 eser yayımlanacaktır. niteliğindeki metinler belirli bir Tarih Yüksek Kurumu , 2. Türk kültürüne ilişkin 23 eser program dahilinde akademik TDK, Türk Tarih Kurumu, yayımlanacaktır. niteliği haiz üniversiteler, Atatürk Kültür Merkezi, 3. Türk diline ilişkin 51 yeni süreli yayınevleri ve ilgili kamu Atatürk Araştırma Merkezi | yayın kullanıcıların istifadesine kurumlarınca yayımlanacaktır. sunulacaktır. 4. Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi ile ilgili 8 e-yayın, 10 basılı yayın yayımlanacaktır. 5. Kün-Ay Alevilik ve Bektaşilik Dergisinin basılı ve e-dergi olarak yayımlanmasına başlanılacaktır. .— Türk sinemasının dünyada tanınan bir marka haline gelmesi için sinema endüstrisinin gelişimi sağlanarak uluslararası rekabetçiliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.788) Tedbir 788.2. Sinema Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1.Türk dizi ve sinema endüstrisinin eserlerinin yurt içi ve yurt (S) uluslararası alanda bilinirliğini dışında daha fazla seyirciye sağlamak üzere Cannes ve Berlin Film ulaşmasını sağlamak üzere etkin Festivalleri ile MIPCOM, ATF Singapur, tanıtım ve destek faaliyetleri Dubai uluslararası içerik fuarlarında erçekleştirilecektir. stand kurulacaktır. Nitelikli din hizmetleri ile toplumun birlik, beraberlik, barış ve huzur içinde manevi bütünlüğüne katkı sağlanacak, yaygın din eğitimi toplumun tüm kesimlerine ulaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.789) Tedbir 789.2. Ailelerin Diyanet işleri Başkanlığı 1. İyilik ile Gönüllere Dokun temalı çocukları üzerindeki temel (Ss) Büyüklerimizden Masallar haklarından biri olan din eğitim Yarışmasında seçilen masallar kitap ve öğretimine yönelik talepler, haline getirilecektir. zengin görsel ve içerikli eğitim 2. İşitme engellilere ve gençliğe araçlarıyla desteklenmiş nitelikli yönelik İbadet, İtikad, Siyer ve Ahlak din hizmetleriyle karşılanacaktır. kitapları hazırlanacaktır. Tedbir 789.4. Ailenin Diyanet İşleri Başkanlığı 1. Aile içi şiddetin önlenmesine yönelik korunmasına yönelik manevi (5), Aile ve Sosyal manevi eğitim faaliyetleri artırılacak ve destek programları ve eğitimleri | Hizmetler Bakanlığı, Milli çeşitlendirilecektir. artırılacaktır. Eğitim Bakanlığı, YÖK, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar Kültürümüz yurt dışında tanıtılacak, kamu ve STK'larca yürütülen kültürel diplomasi faaliyetleri geliştirilerek eşgüdüm artırılacak ve uluslararası ilişkilerde kültürün yapıcı rolünden istifade edilecektir. (Kalkınma Planı p.790) Tedbir 790.1. Yurt dışında Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Beş yeni Yunus Emre Türk Kültür kültürel diplomasi alanında (S), Dışişleri Bakanlığı, Merkezi açılacaktır. faaliyet gösteren kuruluşların Yunus Emre Enstitüsü idari ve hizmet sunum kapasiteleri geliştirilecektir. Tedbir 790.3. Kültür alanında Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Türk kültürünün yerinde tanınması ülkemiz dış politikası (S), Dışişleri Bakanlığı, amacıyla tarih, edebiyat, müzik, doğrultusunda çeşitli ülkelerin Yunus Emre Enstitüsü sinema, arkeoloji, mutfak gibi farklı hükümetleriyle ikili anlaşmalar alanlarda beş yaz okulu ve eylem planları hazırlanacak, düzenlenecektir. kültür yılları ve kültür günleri düzenlenecektir.

d) Hedefler

2022 2023) 2024(1) | 2025(2)

İ Performans Göstergeleri

Onarım ve Restorasyonu Yapılan Taşınmaz

238 634 888 1088

Kültür Varlığı Sayısı (Kümülatif) (3)

Somut Olmayan Kültürel Miras Türkiye

355

Ulusal Envanterine Kayıtlı Unsur Sayısı

Kültürel ve Doğal Miras Devlet Harcaması

60

(SAGP) (Dolar/Kişi Başına)

Kaynak: TÜİK, Kültür ve Turizm Bakanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) Kültür ve Turizm Bakanlığı bünyesindeki taşınmaz kültür varlıkları ile Vakıflar Genel Müdürlüğü bünyesindeki vakıf kültür varlıklarını kapsamaktadır. 2.3.12, Spor

a) Mevcut Durum

Türkiye'de spora ilgi artarak devam etmektedir ve bu doğrultuda sporcu, spor kulübü ve antrenör sayılarındaki artış eğilimi sürmektedir. Eylül 2024 itibarıyla toplam spor tesisi sayısı 4.424'e ulaşırken sporcu sayısı 16.530.019, faal spor kulübü sayısı 25.520 ve antrenör sayısı 327.215 olarak gerçekleşmiştir. 2024 yılı sonuna kadar 50 spor tesisi yapımının tamamlanması beklenmektedir. 2024 yılında düzenlenen Paris Olimpiyatları'na 18 spor dalında 102 sporcu katılmıştır. Sporcular atıcılık dalında bir gümüş; boks dalında iki gümüş, bir bronz; okçuluk dalında bir bronz; güreş dalında iki bronz ve tekvando dalında bir bronz olmak üzere toplam sekiz madalya kazanmıştır. Türkiye'nin tarihinde sekizinci kez katılım sağladığı ve en başarılı olduğu paralimpik oyunları olan Paris 2024 Paralimpik Oyunları'nda ise ülkemiz 15 spor dalında 93 sporcu ile temsil edilmiştir. Golbol, para judo, para okçuluk, para tekvando dallarında birer ve para yüzme dallarında iki adet olmak üzere toplam altı altın madalya; 10 gümüş madalya ve 12 bronz madalya ile toplam 28 madalya sayısına ulaşılmıştır. Gençlik ve Spor Bakanlığı (GSB) ile Milli Eğitim Bakanlığı arasında imzalanan protokol kapsamında 8-10 yaş grubu çocukların spora yönlendirilmesi amacıyla gerçekleştirilen Sportif Yetenek Taraması Projesiyle nitelikli sporcuların erken yaşta spora kazandırılması sürdürülürken özel durum gerektiren öğrencilere yönelik kapsamlı çalışmalara devam edilmektedir. Spor turizmi çatı iletişim stratejisi oluşturulması ve bu kapsamda dijital platformların hayata geçirilmesi için çalışmalar ilgili kuruluşların işbirliğiyle sürdürülmektedir. Ayrıca geleneksel spor dallarının uluslararası tanınırlığının artırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Her yaştan vatandaşın sportif faaliyetlere düzenli katılım sağlamasına, spor eğitiminin iyileştirilmesine, spor turizminde ülkemizin marka haline getirilmesine ve spor hekimi ihtiyacının karşılanmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir.

b) Amaç

Spor kabiliyeti olanların erken yaşta yetenek havuzuna dâhil edilmesi, spor profesyonellerinin niteliğinin artırılması, sporun her dalında küresel ölçüde rekabet edebilen bir seviyeye ulaşılarak uluslararası organizasyonlarda başarı elde edilmesi ve herkes için spor anlayışıyla sporun toplum geneline yaygınlaşan bir yaşam biçimine dönüştürülmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika /Tedbir | Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Her yaştan vatandaşın sportif faaliyetlere düzenli katılımları teşvik edilecektir. Kalkınma Planı p.795) Tedbir 795.1. Spor imkânları Gençlik ve Spor 1. GSB Spor Okulları ve GSB Engelsiz Bakanlığı (S), Spor Spor Okulları faaliyetleri, yıl boyunca yerel düzeyde geliştirilerek erken yaşlardan itibaren spor Federasyonları, Yerel tüm spor dallarında sürdürülecektir. Yönetimler 2. Yüzme Bilmeyen Kalmasın eğitimi verilecek, her yaştan vatandaşın sportif faaliyetlere Projesiyle Ücretsiz temel yüzme eğitimi verilecektir. düzenli katılımı teşvik edilecektir. 3. Mili gün ve bayramlarda spor etkinlikleri düzenlenecektir. Tedbir 795.2. Yerel Gençlik ve Spor 1. Sokaklar Bizim, Evinin Sultanları, Bakanlığı (5), Diyanet Koşabiliyorken Koş ve Diyanet Yaz yönetimler başta olmak üzere İşleri Başkanlığı, Spor Kur'an Kursuna Kayıtlı Çocuklara tüm paydaşlarla işbirliği yapılarak vatandaşların spora | Federasyonları, Yerel Yönelik Spor Programı, Yüzme olan ilgisi artırılacak, sağlık Yönetimler Bilmeyen Kalmasın ve Kamu Spor için spor ve rekreasyon temalı Oyunları projeleriyle vatandaşın projeler ile kampanyalar spora olan ilgisinin artırılması eliştirilecektir. sağlanacaktır.

faaliyetlere katılımları teşvik kapsamında okullarda görev yapan edilecektir. beden eğitimi ve özel eğitim öğretmenlerine yönelik eğitim düzenlenecektir. Tedbir 795.4. Antrenörlerin Gençlik ve Spor 1. Antrenörlerin gelişimine katkı nicelik ve niteliklerini artırmak | Bakanlığı (5), Spor sağlamak amacıyla hizmet içi amacıyla kurs ve seminerler Fedarasyonları, eğitimler gerçekleştirilecektir. düzenlenecektir. Üniversiteler İlkokul çağındaki öğrencilerin spor dallarını tanımaları ve yaşam boyu aktif olarak düzenli spor yapmaları spor kulüpleriyle işbirliği içerisinde sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.796) Tedbir 796.1. İlkokul, Gençlik ve Spor 1. Milli Eğitim Bakanlığına bağlı ortaokul ve lise Bakanlığı (5), Milli okullarda spor faaliyetleri kademelerindeki öğrencilerin, | Eğitim Bakanlığı gerçekleştirilecektir. belirli dallarda ve oyun türlerinde spor yapmaları ve yarışmalara katılmaları teşvik edilecektir. Tedbir 796.2. Örgün Gençlik ve Spor 1. İlkokul öğrencilerine yönelik olarak eğitimde beden eğitimi ve Bakanlığı (5), Milli 26 branşta spor dalı eğitimi spor dersinin niteliği Eğitim Bakanlığı verilecektir. artırılacaktır. Sporcu sağlığı merkezleri, hizmet kalitesi ve çeşitliliği artırılarak yaygınlaştırılacak, spor hekimi ihtiyacının giderilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.797) Tedbir 797.1. Olimpik, Gençlik ve Spor 1. Sporcu Sağlık ve Araştırma paralimpik sporcular ile milli Bakanlığı (S), Spor Merkezlerinin ihtiyaç duyulan takım ve Türkiye Olimpiyat Federasyonları bölgelerde yaygınlaştırılması ve Hazırlık Merkezleri ve Sporcu mevcut kapasitenin güçlendirilmesine Eğitim Merkezleri sporcularına ilişkin çalışmalar yürütülecektir. sağlık ve performans desteği veren sporcu sağlığı merkezleri ihtiyaç duyulan bölgelerde yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 797,2. Sporcu Gençlik ve Spor 1. Sporcu sağlığıyla ilgili sağlık sağlığında uzmanlaşmış sağlık | Bakanlığı (S), Sağlık personeli yetiştirilmesi hususunda çalışanlarının yetiştirilmesi için | Bakanlığı, Üniversiteler | ilgili kuruluşlarla işbirliği yapılacaktır. ilgili birim, kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapılacaktır. Profesyonel sporcuların uluslararası alanda başarılarının artırılması sağlanacaktır. Kalkınma Planı p.798 Tedbir 798,1. Uluslararası Gençlik ve Spor 1. Spor Bilgi Sistemi'nin geliştirilmesi organizasyonlardaki sportif Bakanlığı (S), Spor çalışmaları yürütülecektir. performansları ve istatistiki Federasyonları bilgileri içeren veri altyapısı oluşturulacaktır. Tedbir 798,2. Geleneksel ve | Gençlik ve Spor 1. Geleneksel ve olimpik spor dalları olimpik spor dalları başta Bakanlığı (5), Spor başta olmak üzere tüm spor olmak üzere tüm spor Federasyonları dallarının tanıtımları yapılacaktır. dallarının gelişimi ve yeni spor dallarındaki oluşumlar izlenerek tanıtımlarının yapılması sağlanacaktır. Tedbir 798.3. Milli Gençlik ve Spor 1. Milli sporcuların ortaöğretim ve sporcuların ortaöğretim ve Bakanlığı (S), Milli yükseköğretim kademelerine yükseköğretim kademelerine Eğitim Bakanlığı geçişlerini kolaylaştırmak amacıyla geçişlerini kolaytaştırıcı Milli Sporcu Bursu desteği düzenlemeler yapılacaktır. sürdürülecektir. Tedbir 798.4. Sporun Gençlik ve Spor 1. Spor Toto Teşkilat Başkanlığı geliştirilmesi ve spor Bakanlığı (S), Spor kaynakları aracılığıyla spor altyapısının güçlendirilmesi Federasyonları federasyonları ile amatör spor amacıyla başarılı olan kulüplerine ayni ve nakdi yardım sporcuların bağlı oldukları yapılacaktır. federasyonlar ile amatör spor kulüpleri desteklenecektir. Tedbir 798.5. Spor Kulüpleri Gençlik ve Spor 1. Spor Kulüpleri ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonları Kanununun ve Spor Federasyonları Kanununun uygulanmasına Federasyonları uygulanmasına yönelik ikincil yönelik mevzuat çalışmaları mevzuat çalışmalarına devam tamamlanacaktır. edilecektir. Tedbir 798.6. Olimpik ve Gençlik ve Spor 1. Türkiye olimpik hazırlık merkezleri paralimpik havuzda bulunan Bakanlığı (5), Spor ve sporcu eğitim merkezlerinde yer sporculara destek sağlanarak ! Federasyonları alan sporcular desteklenecektir. olimpiyat ve paralimpik oyunlarda başarılı olmaları Sağlanacaktır. Spor yapma kültürünü geliştirmek ve sporu geniş kitlelere yaymak amacıyla spora başlama yaşında bulunan yetenekli çocuklar tespit edilerek ilgili spor dallarına yönlendirilecek ve üst düzey sporcu olarak yetiştiri Tedbir 799.1. Spora özel Gençlik ve Spor 1. Spora yatkın bulunan öğrencilerin yeteneği olduğu tespit edilen (| Bakanlığı (5), Milli Sporcu Eğitimi ve Gelişimi öğrendilerin Sporcu Eğitimi ve | Eğitim Bakanlığı, Spor Programına başlamaları Gelişimi Programı kapsamında | Federasyonları sağlanacaktır. spora başlamaları | sağlanacaktır. | Tedbir 799.2. Sportif Gençlik ve Spor 1. Spora yatkın olduğu tespit edilen, Yetenek Taraması Programı Bakanlığı (S), Spor tüm aşamaları eksiksiz tamamlayan kapsamında spor karnesi Federasyonları ve spor karnesi çıkarılan öğrenciler almaya hak kazanan Sporcu Eğitim Merkezleri, Gençlik öğrencilerin ilgili spor dallarına Spor İl Müdürlüğü kulüpleri, özel yönlendirilmesi sağlanacaktır. spor kulüpleri ve Bakanlığın spor okullarına yönlendirilecektir. Tedbir 799.3. Türkiye Gençlik ve Spor 1. Engelli bireylerin özel durum Sportif Yetenek Taraması Bakanlığı (S), Aile ve gereksinimlerine göre spor Programı kapsamında yer alan | Sosyal Hizmetler branşlarına yönlendirilmesi engelli öğrencilerin sportif Bakanlığı çalışmaları yürütülecektir. faaliyetlere katılımı teşvik 2. Türkiye Bedensel, Zihinsel, Görme edilerek sosyalleşmelerine ve ve İşitme Engelliler Spor rehabilitasyon süreçlerine Federasyonları ve engellilere hizmet katkı sağlanacak ve veren spor kulüpleri ile işbirliği paralimpik sporcu olabilecek yapılarak spora yönlendirme bireylerin gelişimi faaliyetleri artırılacaktır. desteklenecektir. Türkiye'nin dünya spor turizm pazarından alacağı pay artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.800 Tedbir 800.1. Dünyadaki Gençlik ve Spor 1. Spor Turizmi Stratejisi Belgesi spor turizmi talebinin yoğun Bakanlığı (5), Kültür ve | çalışmaları tamamlanacaktır. olduğu ülkelerde spor Turizm Bakanlığı, Spor 2. Türkiye Spor Diplomasisi turizmine yönelik yeni Federasyonları Stratejisinin desteklenmesi ve pazarlama stratejileri güçlendirilmesi amacıyla faaliyetler geliştirilerek tanıtım ve reklam yürütülecektir. faaliyetleri yürütülecektir. 3. Spor turizmine yönelik dijital ve mobil uygulamalar geliştirilecektir. Tedbir 800.2. Katma değeri | Gençlik ve Spor 1. Uluslararası spor yüksek olan uluslararası spor o! Bakanlığı (5), Kültür ve | organizasyonlarına yönelik iletişim organizasyonlarına ev sahipliği | Turizm Bakanlığı, Spor stratejisi hazırlanacaktır. yapılarak ülkemiz dünyada bir | Federasyonları 2. Uluslararası spor spor turizmi markası haline organizasyonlarına ev sahipliği getirilecektir. yapılmasında turizm potansiyeli üksek yerlere öncelik verilecektir. Tedbir 800.3. Bölgelerin Gençlik ve Spor 1. Spor turizminde ürün ve hizmet kendine özgü spor turizm Bakanlığı (5), Kültür ve | çeşitliliğinin artırılmasına yönelik potansiyeli dikkate alınarak Turizm Bakanlığı, Spor | çalışmalar yapılacaktır. spor turizminde marka Federasyonları 2. Spor turizmi merkezlerinin şehirler belirlenecek, tanıtım belirlenmesine yönelik farkındalığın faaliyetleri artırılması çalışmaları yürütülecektir. gerçekleştirilecektir. Tedbir 800.4. Tanıtım ve Gençlik ve Spor 1. Spor turizmi çatı iletişim stratejisi pazarlama faaliyetlerinin etkin | Bakanlığı (S), Kültür ve | oluşturulacak ve bu kapsamdaki bir şekilde yürütülmesine Turizm Bakanlığı, Spor dijital platform hayata geçirilecektir. yönelik kamu ve özel sektör Federasyonları 2. Geleneksel spor branşlarının paydaşlarıyla işbirliği uluslararası tanınırlığının yapılacak ve stratejiler artırılması sağlanacaktır. geliştirilecektir. Tedbir 800.5. Spor turizmi Gençlik ve Spor 1. Spor turizmi envanteri ihracatına yönelik farkındalık Bakanlığı (5), Kültür ve | oluşturulacaktır. artırılacak, ülkemizin spor Turizm Bakanlığı, Spor turizmi ihracatının Federasyonları artrılmasına yönelik bölgesel çalışmalar yürütülecek ve bu alandaki istatistiki veri temini sağlanacaktır. Gençlik ve spor yatırımlarında dış finansman kaynaklı uluslararası proje desteklerinin kullanılması ve yeni dış finansman kaynaklarının ülkemize kazandırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.801) N Tedbir 801.1. Başta özel Gençlik ve Spor 1. 10 gençlik ve spor tesisinin yapımı politika gerektiren gençler Bakanlığı (S), Spor sağlanacaktır. olmak üzere gençlerin sosyal Fedarasyonları uyumunu güçlendirmek amacıyla gençlik kampı, gençlik merkezi, yurt ve spor tesislerinin mevcut yapılarının güçlendirilmesi ve sayılarının artırılması ile daha fazla uluslararası fon sağlanmasına ilişkin çalışmalar yürütülecektir. Uluslararası spor diplomasisinden bir kamu diplomasi aracı ve yumuşak güç unsuru olarak yararlanılacaktır. (Kalkınma Planı p.802) Tedbir 802.1. İyi uygulama Gençlik ve Spor 1. Türk dış politikasıyla uyumlu spor örnekleri ve stratejileri Bakanlığı (5), Spor diplomasisi stratejisi hazırlanacaktır. yakından takip edilerek Fedarasyonları ülkemize özgü bir spor diplomasisi stratejisi hazırlanacaktır. Tedbir 802.2. Sporla ilgili Gençlik ve Spor 1. Uluslararası Olimpiyat Komitesi uluslararası kuruluşların karar | Bakanlığı (S), Spor başta olmak üzere, uluslararası spor organlarında ülkemizin temsil (| Fedarasyonları federasyonlarının yönetim ve karar gücü artırılmasına yönelik organlarında Türkiye'nin temsilinin çabalar artırılacaktır. artırılmasına yönelik çalışmalar ürütülecektir. Tedbir 802.3. Olimpiyatlar Gençlik ve Spor 1. Türkiye'nin imajına olumlu katkı başta olmak üzere uluslararası | Bakanlığı (5), Spor yapabilecek sporcular aracılığıyla spor müsabakalarında başarılı | Fedarasyonları tanıtım faaliyetleri olan sporcularımız marka gerçekleştirilecektir. elçisi olarak örevlendirilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2023 2024(1) | 2025(2) |

Öğren Say KG Dalı Eğitimine Katılan Bin Kişi 3472 492,4 650,0 Okul Sporlarına Katılan Toplam Öğrenci Sayısı Ulusal Spor Projelerinden Faydalanan Katılımcı Sayısı GSB Spor Okulları ve 65B Engelsiz Spor Okulları Katılımcı Sayısı Sportif Yetenek Taraması Programı Kapsamında Test ve Ölçümleri Yapılan Öğrenci Sayısı (3) Sportif Yetenek Taraması Programı Kapsamında Spora Özel Yeteneği Olduğu Saptanan ve Spora Başlatılan Öğrenci Sayısı (3) Sportif Yetenek Taraması Programı Kapsamında Spor Dallarına Yönlendirilen in KİŞİ N 37,9 Engellilere Hizmet Veren Spor Kulübü me | NE Engelli Sporcu Sayısı 49560) 56754| 59700 Uluslararası Müsabakalarda Kazanılan Madalya Sayısı 8 449 9200 9 400 Lisanslı Sporcu Sayısı 15325) 16530) 17500 Kaynak: Gençlik ve Spor Bakanlığı

(1) Gerçekleşme tahmini, (2) Program, (3) Sportif Yetenek Taraması Programı sadece ilkokul 3. sınıf öğrencilerine uygulanırken, Covid- 19 küresel salgını nedeniyle 2020 ve 2021 yıllarında uygulanamadığı için 2022 yılında hiçbir öğrenci spor dallarına yönlendirilememiştir. Program 2023 yılında istisnai olarak 3, 4 ve 5, sınıf öğrencilerine uygulanmıştır. 2.3.13. Nüfus ve Yaşlanma

a) Mevcut Durum

Bir ülkenin sahip olduğu nüfus yapısı, o ülkenin sosyoekonomik gelişmesinde önemli olup toplumda uygulamaya konulacak kalkınma politikalarının oluşturulmasında belirleyici bir etkendir. Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) verilerine göre Türkiye nüfusu 2023 yılı sonunda 85.372.377'ye ulaşmıştır. Erkek nüfus 42.734.071 kişi olurken kadın nüfus 42. 638.306 kişi olmuştur. Diğer bir ifadeyle toplam nüfusun yüzde 50,01'ini erkekler, yüzde 49,94'ünü ise kadınlar oluşturmuştur. 2024 yılında toplam nüfusun 85.811.876 olacağı tahmin edilmektedir. Yılık nüfus artış hizi 2022 yılında binde 7,1, 2023 yılında binde 1,1 olarak gerçekleşmiştir. Nüfus artış hızının düşmesindeki en büyük etken doğurganlık hızındaki düşüş olarak değerlendirilmektedir. 2014 yılında 2,19 olan toplam doğurganlık hızı, devam eden yıllarda düşmeye başlayarak nüfusun yenilenme düzeyi olan 2,10'un altında kalmış, 2022 yılında 1,63'e, 2023 yılında ise 1,51'e gerilemiştir. 2023 yılında en yüksek toplam doğurganlık hızı 3,27 ile Şanlıurfa'dadır. Bunu Şırnak ve Mardin illeri izlemektedir. Doğurganlık hızının en düşük olduğu il 1,13 ile Bartın'dır. Bunu Zonguldak, Karabük ve Kütahya illeri izlemektedir. Türkiye'de 2022 yılında yüzde 93,4 olan il ve ilçe merkezlerinde yaşayanların oranı, 2023 yılında yüzde 93 olmuştur. Diğer yandan belde ve köylerde yaşayanların oranı yüzde 6,6'dan yüzde 7'ye yükselmiştir. Türkiye'nin en fazla nüfusa sahip ili İstanbul'un nüfusu, bir önceki yıla göre 252.027 kişi azalarak 15.655.924 olmuştur. Ülke nüfusunun yüzde 18,34'ünün yaşadığı İstanbul'u, nüfus büyüklüğü olarak Ankara, İzmir, Bursa ve Antalya illeri izemektedir. Bayburt 86.047 kişiyle en az nüfusa sahip olan il olmuştur. Bayburt'tan sonra en az nüfusa sahip iller sırasıyla Tunceli, Ardahan, Gümüşhane ve Kilis illeridir. Nüfusun yaş yapısının yorumlanmasında kullanılan önemli göstergelerden biri olan ortanca yaş, 2022 yılında 33,5'e, 2023 yılında 34'e yükselmiştir. Cinsiyete göre incelendiğinde, ortanca yaşın aynı yıllarda erkeklerde 32,8'den 33,2'ye, kadınlarda 34,2'den 34,7'ye yükseldiği görülmüştür. Ülkemizin mevcut dinamik nüfus yapısının korunması amacıyla Onuncu Kalkınma Planından itibaren doğurganlığı artırmayı hedefleyen nüfus politikaları benimsenmiş, aile ve iş yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik düzenlemeler yapılmıştır. Söz konusu politikaların etkinliğinin artırılması için yapılan düzenlemelerin gözden geçirilmesi ve etki değerlendirmesi yapılarak yeni tedbirlerin uygulanması ihtiyacı devam etmektedir. TABLO TI: 58- Demografik Göstergeler Gösterge 2021 2022 2023 2024 (1)

aynak: TÜİK Nüfus Projeksiyonları ve ADNKS verileridir.

1) Gerçekleşme Tahmini

Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK, Hacettepe Üniversitesi ve Marmara Üniversitesi arasında 31 Mayıs 2024 tarihinde imzalanan protokolle 2024 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması Projesi başlatılmıştır. Bu kapsamda diğer unsurların yanı sıra doğurganlık hızındaki düşmenin sebeplerinin belirlenmesi de hedeflenmektedir. Demografik dönüşüm sürecinde olan Türkiye'de, doğurganlık ve ölüm hızlarındaki azalmayla birlikte sağlık alanında kaydedilen gelişmeler, doğuşta beklenen yaşam süresinin artması sonucu nüfusun yaş yapısı değişmiş ve yaşlı nüfusun toplam nüfus içerisindeki payi artmıştır. 2024 yılı itibarıyla yaşlı nüfus (65-- yaş) yaklaşık 9,1 milyon kişi olup yaşlı nüfusun toplam nüfus içindeki payı yüzde 10,6'ya ulaşmıştır. Nüfus projeksiyonları (TÜİK) (2023- 2100) verileri ana senaryoya göre yaşlı nüfus oranının 2030 yılında yüzde 13,5, 2050 yılında yüzde 23,1, 2075 yılında yüzde 31,7 ve 2100 yılında yüzde 33,6 olacağı öngörülmektedir. Demografik yapıdaki bu değişimlerin işgücü piyasaları, sosyal güvenlik sistemleri, kamu maliyesi, kamu hizmetleri ve finansmanı üzerinde daha fazla yük oluşturması beklenmektedir. Bu değişim sonucunda özellikle uzun süreli bakım hizmetine duyulan ihtiyaç hızla artmaktadır. ADNKS 2023 yılı sonuçlarına göre, çalışma çağında yer alan 15-64 yaş grubundaki nüfus oranı yüzde 68,5'tir. TÜİK nüfus projeksiyonu ana senaryoya göre çalışma çağındaki nüfus oranının 2030 yılında yüzde 68,9, 2050 yılında yüzde 61,9, 2075 yılında yüzde 55,9 ve 2100 yılında yüzde 54,6 olması beklenmektedir. İstatistiklerle Yaşlılar 2023 TÜİK verileri yaşlı nüfus yaş grubuna göre incelendiğinde, 2018 yılında yaşlı nüfusun yüzde 62,2'sinin 65-74 yaş grubunda, yüzde 28,6'sının 75-84 yaş grubunda ve yüzde 9,2'sinin 85 ve daha yukarı yaş grubunda yer aldığı görülürken, 2023 yılında yüzde 64'ünün 65-74 yaş grubunda, yüzde 28,1'inin 75-84 yaş grubunda ve yüzde 7,9'unun 85 ve daha yukarı yaş grubunda yer aldığı görülmüştür. Yaşlanmanın belirgin bir nüfus dönüşümü içerisinde muhtemel etkilerinin ortaya konmasını sağlamak, yaşlı bireylere yönelik sosyal politikaların oluşturulmasında yaş ve cinsiyet bazında ayrıştırılmış demografik ve sosyoekonomik verileri oluşturmak amacıyla Türkiye Yaşlı Profili Araştırması yapılmış ve araştırmanın ön sonuçları 2024 yılı Mart ayında kamuoyu ile paylaşılmıştır. Yaşlanan nüfusa yönelik sağlık, bakım ve sosyal güvenlik alanlarında etkin politikaların hayata geçirilmesine, hukuki ve kurumsal altyapının güçlendirilmesine, yaşlılık alanında araştırma ve veri kaynaklarının geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.

b) Amaç

Doğurganlığın nüfusun yenileme seviyesinin üzerinde tutulması, aile kurumunun güçlendirilmesi, yükselen ortalama evlenme yaşının evliliklerin özendirilerek daha genç yaşlara düşürülmesi ve ikiden fazla çocuk sahibi olmanın desteklenmesiyle sağlıklı ve dinamik nüfus yapısının korunması, yaşlanan nüfusun bedensel ve ruhsal sağlık düzeyinin ve yaşam kalitelisinin yükseltilmesi, işlevselliğinin artırılarak aktif ve bağımsız olarak hayatlarını sürdürmeleri, ekonomik ve sosyal hayata katılımının sağlanması, kaliteli bakım ve sağlık hizmetlerinden yararlanabilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yapılacak Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir

Kuruluşlar ve Projeler

Demografik fırsat penceresinin sunmuş olduğu avantajlardan azami düzeyde faydalanılacaktır. (Kalkınma Planı p.804) Tedbir 804.1. Genç nüfusun o | Çalışma ve Sosyal Güvenlik 1. 2024-2028 Ulusal İstihdam eğitim, iş ve üretim yaşamına Bakanlığı (5), Aile ve Sosyal Stratejisi içinde gençlerin istihdama katılımını artıracak çalışmalar Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim | katılımlarının desteklenmesi için yürütülecektir. Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Kapsayıcı İstihdamın Geliştirilmesi Bakanlığı, YÖK başlığı altında yer verilen politika, tedbir ve hedeflerin ilgili sorumlu kurumlarca izleme ve değerlendirme çalışmaları yürütülecektir. Tedbir 804.2. Doğurganlık Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Mevcut hukuki düzenlemeler aile seviyesinin nüfusun yenilenme | Bakanlığı (S), Çalışma ve ve dinamik nüfus yapısını etkileyen düzeyine yükselmesine yönelik | Sosyal Güvenlik Bakanlığı gelişmeler çerçevesinde gözden önlemler hayata geçirilecektir geçirilecek, belirlenecek ihtiyaçlar doğrultusunda yeni hukuki düzenlemelere ilişkin çalışma yapılacaktır. Hacettepe Üniversitesi (5), i. Türkiye Nüfus ve Sağlık Tedbir 804.4. STK'lar, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Araştırmasının saha çalışmaları araştırma merkezleri ve özel sektör kuruluşları tarafından (| TÜBİTAK, TÜİK, Marmara tamamlanacaktır. sağlıklı ve dinamik nüfus Üniversitesi yapısının korunmasına Aile ve Sosyal Hizmetler 2. Sağlıklı ve dinamik nüfus yönelik yürütülecek Bakanlığı (S), Çalışma ve yapısı için ailenin korunması ve faaliyetler destektenecektir. Sosyal Güvenlik Bakanlığı, güçlendirilmesi konusunda aile Üniversiteler, STK'lar odaklı sivil toplum kuruluşları ve araştırma merkezleriyle iş birlikleri artırılacaktır. Aktif ve sağlıklı yaşlanma için yaşlılara sunulan sağlık ve bakım hizmetlerinin etkinliğinin ve kalitesinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.805) Tedbir 805.6. Gündüzlü Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Yaşlı bireylere yönelik bakım ve uzun süreli bakım Bakanlığı (5), Yerel gündüzlü bakım ve aktif yaşam hizmetlerinin etkinliği Yönetimler merkezleri hizmete alınacaktır. artırılacaktır. 2. Yeni bir kurumsal bakım modeli çalışılarak raporlaştırılacaktır. 3. Demans alanında ihtisaslaşmış yatılı kuruluş sayısı artırılacaktır. Yaşlılara yönelik eğitim ve yaşam boyu öğrenme olanakları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.809) Tedbir 809.2. İleri yaştaki Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Üçüncü yaş üniversite bireylerin hayat boyu Bakanlığı (5), Milli Eğitim programlarının sistematik bir öğrenme yaklaşımıyla aktif Bakanlığı, YÖK, Üniversiteler | hâle getirilmesine ve yaşlanmalarını desteklemeye kurumsallaşmasına yönelik yönelik üçüncü yaş üniversite çalıştay düzenlenecektir. programları artırılacaktır. 2. Üçüncü yaş/tazelenme yükseköğrenim programları açılacaktır. Afet ve acil durumlarda yaşlıların korunmasına yönelik tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.813) Tedbir 813.1, Afet ve acil Aile ve Sosyal Hizmetler i. Kurum bakımında olan yaşlı durumlarda yaşlıların Bakanlığı (S), Çevre, bireylerin tahliyesine uygun korunmasına yönelik Şehircilik ve İklim Değişikliği || olmayan kuruluşlara ilişkin tedbirler alınacaktır. Bakanlığı, AFAD, Yerel gerekli iyileştirmeler yapılacaktır. Yönetimler 2. Engelli ve Yaşlı Alanında Uzun Dönemli Bakım Hizmeti Sunan Kuruluşlarda Afet ve Acil Durum Planı Geliştirilmesi Projesi kapsamında afet ve acil durumlarına hazır olmanın sağlanabilmesi için standartlar ve planlar hazırlanacaktır. 3. Afet ve acil durumlarda afet anında ve sonrasında yapılması gerekenlere ilişkin kurum bakımı altında olan yaşlı bireyler ile personele teorik ve uygulamalı eğitimler düzenlenecek ve tatbikatlar yapılacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri | Birim | 2023 | 2024(3) | 20254) Toplam Doğurganlık Hızı (1) (Kadın Başına Çocuk Sayısı) | Adet | 151 1,52 1,55 65 Yaşındakilerin Hayatta Kalma Beklentisi | Yıl | 17,42) 17,7 17,9 Kadın Yıl 112) 19,5 19,7 65 Yaş ve Üstü Nüfusun İşgücüne Katılma Oranı 12,25) 12,4

(1) Nüfus Projeksiyonları (2023-2100) TÜİK verileri esas alınmıştır.

(2) Hayat Tabloları (2021-2023) TÜİK verileri esas alınmıştır.

(3) Gerçekleşme Tahmini

(4) Program

(5) İstatistiklerle Yaşlılar 2023, TÜİK verisidir.

2.3.14, Uluslararası Göç

a) Mevcut Durum

Göç hareketleri tarih boyunca gerek göçe kaynaklık eden gerekse varış ülkelerini etkileyen önemli siyasal, sosyal ve ekonomik konulardan biridir. Türkiye, bulunduğu coğrafi konumu ve sosyoekonomik gelişmişlik düzeyi nedeniyle düzensiz göç hareketlerine maruz kalmaktadır. Türkiye 2011 yılında Suriye'de başlayan iç savaşla zorla yerinden edilmiş bir göçmen akınıyla karşılaşmış ve insani yardım refleksiyle hareket ederek 2015 yılından bu yana dünyada en fazla sığınmacı kabul eden ülke konumuna gelmiştir. Göçmen krizinin başlangıcından itibaren ihtiyaç duyulan idari ve hukuki düzenlemeler yapılmış, geçici koruma statüsü sahiplerinin sağlık, eğitim, sosyal yardım ve benzeri hizmetlere erişimleri sağlanmış ve işgücü piyasasına girmelerine imkân tanınmıştır. Türkiye bulunan yabancı sayısı Eylül 2024 verilerine göre 4,6 milyon dolayında olup geçici koruma altındaki Suriyelilerin sayısı 3,1 milyon, ikamet izniyle ülkemizde bulunan yabancıların sayısı 1,1 milyon, uluslararası koruma başvuru sahibi kişilerin sayısı 230 bin ve 2024 yılı içerisinde yakalanan düzensiz göçmen sayısı 160 bin civarındadır. Geçici koruma altındaki Suriyelilerin yüzde 41'ini 15 yaş altı çocuklar oluştururken, çalışma çağındaki nüfusun payı yüzde 57, yaşlı nüfusun payı ise yüzde 2 düzeyinde olup mevcut genç nüfus yapısının önümüzdeki dönemde de devam etmesi beklenmektedir. Geçici koruma altındaki Suriyelilerin gönüllü geri dönüşünün desteklenmesi amacıyla AFAD koordinasyonunda yerel sivil toplum kuruluşları ve uluslararası yardım kuruluşlarıyla işbirliği içinde Suriye'nin güvenli bölgelerinde briket evler inşa edilmiştir. Bölgede hayatın normalleşmesiyle Türkiye'de geçici koruma kapsamında bulunan Suriyelilerin gönüllü, güvenli ve onurlu geri dönüş politikası kapsamında Haziran 2024'e kadar yaklaşık 658 bin kişinin ülkelerine dönmesi sağlanmıştır. Ülkemizde ikamet izniyle bulunan yabancıların yüzde 711 İstanbul, Antalya ve Ankara'da yaşamaktadır. Bu illerdeki ikamet izni sahibi sayısı sırasıyla 522 bin, 124 bin ve 70 bindir. 2024 yılında ikamet izniyle ülkemizde bulunan yabancılar arasında Rusya Federasyonu, Türkmenistan, Irak, Suriye ve İran uyruklular ön sıralardadır. 2018 yılında 115 bin olan uluslararası koruma başvuru sayısı 2023 yılında büyük ölçüde azalarak 19 bin olarak gerçekleşmiştir. Ülkemiz düzensiz göçmenler için hem transit hem de hedef ülke konumunu sürdürmektedir. Bu çerçevede ülkemizde yakalanan düzensiz göçmen sayısı 2019 yılında 455 bine yükselmiş, devam eden yıllarda azalarak Eylül 2024 itibarıyla 160 bin düzeyine inmiştir. Yakalanan düzensiz göçmenler arasında Afganistan, Suriye ve Filistin uyruklular çoğunluğunu korumaktadır. Uluslararası işgücü hareketliliğinin artması, insan hareketliliğini bir işgücü hareketliliği bağlamında da ele almayı gerektirmektedir. Bu kapsamda zorunlu göçle ülkemize gelen kişilerin işgücü piyasasına uyumunun sağlanarak sosyal yardım bağımıılıklarının azaltılması önemlidir. Ayrıca yüksek nitelikli işgücünün yüksek katma değer üretmesi, bu alanda gelişen ekonomiler arasındaki rekabeti artırmış ve yüksek nitelikli işgücü göçünün istenen bir göç formu olarak rekabet alanı haline gelmesine yol açmıştır. Bu durum Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Uluslararası İşgücü Genel Müdürlüğü tarafından düzenlenen çalışma izinleri sayısının hızla artmasına neden olmaktadır. 2023 yılında 240 bin çalışma izni düzenlenmiş, bu sayıda 10 yıl öncesine göre yaklaşık beş kat artış kaydedilmiştir. Ülkemizde uluslararası ve geçici koruma altında bulunan yabancıların sosyal uyumunun artırılması çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda eğitim faaliyetleri, hem sosyal uyumu artırmaları hem de çocukların potansiyellerini hayata geçirmeleri, becerilerini geliştirmeleri ve döndüklerinde kendi ülkelerinin kalkınmasına katkıda bulunmaları açısından önemini korumaktadır. Ülkemizde 5-17 yaş arası 1.269.956 yabancı uyruklu öğrenci bulunmakta olup Eylül 2024 itibarıyla bunların 959.705'i eğitim öğretime devam etmektedir. Yabancı uyruklu çocukların genel okullaşma oranı yüzde 75 düzeyindedir. Yabancı uyruklu çocuklar için örgün eğitim sisteminde (okul öncesi eğitimden ortaöğretim sonuna kadar) kayıt, okula devamlılık ve bir üst kademeye geçişi artırmaya yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu çerçevede erken çocukluk eğitimi ve mesleki eğitime erişimin artırılması amacıyla projeler yürütülmektedir. Yabancı uyruklu öğrencilerin eğitime erişimlerini ve okula devam etmelerini sağlamak amacıyla teşvik mekanizmaları uygulanmakta olup Yabancılara Yönelik Şartlı Eğitim Yardımı (YŞEY) Programı ve mesleki eğitim bursu sağlanmakta, söz konusu öğrenciler yaygın eğitim hizmetlerinden de faydalandırılmaktadır. 2014 yılından 2024 yılı Eylül ayına kadarki sürede toplamda 3.970.982 yabancı uyruklu kursiyer halk eğitimi merkezlerinde düzenlenen kurslara katılım sağlamıştır. Halk eğitimi merkezlerinde yabancı uyrukluların Türkçe dil becerilerinin artırılması amacıyla düzenlenen Türkçe öğretimi kurs programından 948.353 ve Türkçe okuma-yazma kurs programından 275.010 yabancı uyruklu kursiyer faydalanmıştır. Ayrıca yasal kalış hakkına sahip tüm yetişkin yabancıların (17 yaş üstü) ülkemizdeki sosyal, ekonomik ve kültürel hayata uyumlarının kolaylaştırılması amacıyla geliştirilen Sosyal Uyum ve Yaşam Kurs Programı ülke genelinde halk eğitimi merkezlerinde uygulanmaktadır. Sosyal uyumun temininde toplumda göçmenlere yönelik bilgi eksikliği ve olumsuz algıların giderilmesine, yabancıların Türkçe dil becerilerinin geliştirilmesine ve ortaöğretim başta olmak üzere tüm kademelerde eğitime erişimin artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.

b) Amaç

Kanıta dayalı, kamu ve özel kurumların farklı sektörlerini kapsayan bütüncül, özgün, değişen ihtiyaç ve şartlara göre yenilenebilen, etkin ve sürdürülebilir bir göç yönetimi sağlanarak düzensiz göçün önlenmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

— : Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Göç yönetimine ilişkin kurumsal kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.815) Tedbir 815.2. Göç İçişleri Bakanlığı (5), 1. Menşe ülke araştırma ve raporlama yönetiminde veri ve Dışişleri Bakanlığı, TİKA, faaliyetleri geliştirilerek, bölgesel ve bilgiye dayalı karar ama (| Maarif Vakfı, Yunus Emre | ülkesel bağlamda uzmanlaşmayı sürecini desteklemek Enstitüsü sağlamak amacıyla 50 rapor üzere menşe ülke düzenlenecektir. raporlamalarının düzenli apılması sağlanacaktır. Tedbir 815.3. Göçle ilgili | İçişleri Bakanlığı (S), İlgili | 1. Göç alanına ilişkin haftalık istatistik detaylı istatistikler Kamu Kurum ve dosyası hazırlanarak kamuoyu bilgisine kamuoyuyla düzenli Kuruluşları sunulacaktır. olarak paylaşılacaktır. Düzensiz göçle etkin mücadele edilecek ve yabancıların gönüllü geri dönüşleri ğlanacaktır. (Kalkınma Planı p. Tedbir 817.3. Sınır dışı İçişleri Bakanlığı (S), i. Düzensiz göçmenlerin menşe etme işlemleri etkin bir Dışişleri Bakanlığı ülkesine veya güvenli bir üçüncü ülkeye şekilde gerçekleştirilmeye sınır dışı edilme işlemleri devam edilecektir. gerçekleştirilecektir. Tedbir 817.4, Gönüllü, İçişleri Bakanlığı (S), 1. Ülkemizdeki geçici koruma güvenli ve onurlu geri Dışişleri Bakanlığı altındakilerin ülkelerine gönüllü, güvenli gönderme mekanizmaları ve onurlu geri dönüşleri sağlanmaya yaygınlaştırılarak etkin bir devam edilecektir. ekilde uygulanacaktır. 2.3.15. Yurt Dışında Yaşayan Türkler

a) Mevcut Durum

Yurt dışında yaşayan 6,5 milyonu aşkın vatandaşımızın yaklaşık 5,5 milyonu Batı Avrupa ülkelerine yerleşmiş bulunmaktadır. Türkiye'ye kesin dönüş yapmış olan 3 milyon kadar insanımızla birlikte düşünüldüğünde yaklaşık 9,5 milyonluk bir kitleyi ilgilendiren, geniş kapsamlı bir göç olgusu varlığını sürdürmektedir. Batı Avrupa ülkeleriyle ilişkilerimizin en önemli boyutlarından birini teşkil eden söz konusu göç kapsamındaki vatandaşlarımızın ihtiyaçlarının karşılanması ve sorunlarının çözülmesi dış politikamızın öncelikli konularından biridir. Avrupa ülkeleriyle yapılan işgücü anlaşmaları neticesinde 1960'lı yıllardan itibaren başlayan göçlerle birlikte yurt dışında yaşayan 6,5 milyonu aşkın Türk vatandaşı, Türkiye ile hukuki, sosyal ve ekonomik bağlarını güçlü bir şekilde devam ettirmektedir. Söz konusu kitlenin bazıları Türk vatandaşı ve çoklu vatandaşlık sahibi, bazılarıysa izinle çıkan Mavi Kart sahipleridir. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın misafir işçi statüsünden çıkıp bulundukları ülkenin vatandaşlığını almış ve bu ülkelerin asli unsurlarından biri haline gelmiş olmaları, bu vatandaşlarımıza bulundukları ülkelerde ve Türkiye'de giderek daha çeşitli ve kapsamlı hizmetler götürülmesi ihtiyacını doğurmuştur. Göçmenlerin, yaşadıkları toplumun kültürel çeşitliliğini ve zenginliğini artırdığı genel kabul gören bir gerçektir. Uyum ve katılım, çift taraflı bir süreç olup bu süreçte göçmenlere düşen sorumlulukların yanında göç alan ülkelerin de katılımı teşvik edici ve kucaklayıcı nitelikte politikalar oluşturma sorumlulukları bulunmaktadır. Yurt dışındaki Türk toplumu mensuplarının, anadilleri ve kültürleri ile bağlarını koparmadan bulundukları toplumların, sosyal, ekonomik, siyasal ve kültürel hayatına katkıda bulunan, hukuk düzenine saygılı, mutlu ve refah içinde yaşayan bireyler olmaları önemlidir. 11 Eylül saldırısı sonrasında yeni bir boyut kazanan yabancı düşmanlığı, ayrımcılık ve ırkçılığın son dönemde yükseliş eğilimine girdiği görülmektedir. Batı Avrupa ülkelerinde yaşayan Türk toplumu bu ülkelerdeki Müslüman nüfusun önemli bir bölümünü oluşturmakta ve bu olumsuz eğilimlerden doğrudan etkilenmektedir. Son yıllarda, özellikle Batı Avrupa ülkelerinde yaşayan vatandaşlarımıza yönelik yabancı düşmanlığı ve ırkçılık saikli saldırılarda artış gözlenmektedir. Vatandaşlarımızın yaşadıkları ülkelerde maruz kaldıkları yabancı düşmanlığı, nefret söylemi ve hukuki sorunlara yönelik birçok çalışma gerçekleştirilmektedir. Vatandaşlarımızı yoğun olarak yaşadığı ülkelere ilişkin çeşitli saha araştırmaları yapılmakta ve ülke raporları ile rehberler hazırlanarak vatandaşlarımızın kullanımına sunulmaktadır. Bununla birlikte vatandaşlarımızın maruz kaldığı fiziksel saldırılar ve nefret söylemleri tespit edilerek kayıt altına alınmakta ve hem yurt içinde hem yurt dışında bu saldırılara karşı farkındalık oluşturmak için raporlar hazırlanarak dört dilde yayımlanmaktadır. Ev sahibi toplumlarla göçmenler arasında anlayış ve hoşgörünün tesisinde yapıcı bir rol oynama potansiyeli bulunan politikacıların ve medyanın bu konuda sorumlu bir tutum benimsemeleri önemini korumaktadır. Öte yandan, Nefret Suçları ve Ayrımcılıkla Mücadele Portalı oluşturularak yurt dışındaki Türk vatandaşlarını doğrudan ya da dolaylı hedef almış ırkçı saldırılar, Yurt Dışındaki Türk Varlığını Hedef Alan Saldırılar Raporu ile 2018 yılından bu yana kayıt altına alınmakta ve kamuoyuyla yıllık raporlar aracılığıyla paylaşılmaktadır. Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşlarının, Türkiye'deki kamu hizmetlerinden kolaylıkla yararlanmaları için hazırlanan Yurtdışı Türkler Başkanlığı Cep Rehberi her yıl düzenli olarak kamuoyu ile paylaşılmaktadır. Aktif katılım açısından eğitimde fırsat eşitliğinin sağlanması, Türk çocuklarına anadil, kültür ve tarih eğitimi verilmesi büyük önem taşımaktadır. Bu çerçevede, Türk toplumunun Türkçe anadil dersleri alabilmelerine imkân tanınması konusu da kamu kurumlarımız tarafından yakından takip edilmektedir. Vatandaşlarımızın kimliklerini kaybetmeden, küreselleşen dünyada hem Türkçeyi hem de yaşadıkları ülkenin dilini bilen donanımlı bireyler olmaları bu ülkelerle ikili ilişkilerimizi daha da güçlendirecektir. Türkiye ilgili ülke makamlarıyla işbirliği çerçevesinde vatandaşlarımızın bulunduğu ülkelerdeki okullarda Türk dil ve kültürüne yönelik eğitim vermek üzere öğretmen göndermektedir. Vatandaşlarımızın işsizlik oranı mesken ülke ortalamalarının üzerinde seyretmektedir. Vatandaşlarımıza her düzeyde ve her vesileyle gerek yükseköğrenimin gerek meslek eğitiminin önemi konusunda telkinde bulunulmakta, ayrıca ilgili kamu kurumlarımız mesken ülkelerin yerel makamlarıyla vatandaşlarımızın bu konuda bilinçlendirilmesine yönelik işbirliği içinde çalışmalar yürütmektedir. Batı Avrupa ülkelerinde yaşayan Türk toplumunun reşit olmayan çocukları, aileterin eğitim, sağlık, maddi ve sosyal durumları ile çocuklarına karşı tutumları gerekçe gösterilerek, mahkeme kararlarıyla belediyelere bağlı gençlik dairelerinin veya koruyucu ailelerin velayeti altına verilebilmektedir. Son çare olarak başvurulabilecek koruyucu aile sisteminde, çocukların kendi kültür ve değerlerine uygun ailelere verilmesine yönelik kamu kurumları gerekli hukuki destek dâhil olmak üzere vatandaşlarımızı yönlendirmektedir. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımız tarafindan kurulan sivil toplum kuruluşlarının güçlendirilmesi ve Türk toplumunun sosyal katılımının artırılmasına yönelik STK kapasite geliştirme programları ile sivil toplum buluşmaları düzenlenmekte ve mali destekler sağlanmaktadır. Vatandaşlarımızı hem bulundukları ülkelerdeki temsilciliklerimizde hem de Türkiye'de gerçekleştirdiği birçok idari ve yasal işlemi kolaylaştırmak amacıyla çalışmalara devam edilmektedir. Vatandaşlarımızın karşılaştıkları insan hakları ihlalleri ve hukuki sorunlara çözüm üretebilmek amacıyla İnsan Hakları Eğitimi Programı ve mevzuat çalışmaları yürütülmektedir.

b) Amaç

Kültürel kimliğini muhafaza eden, anavatan bağını sürdüren, yaşadığı ülkede bireysel ve toplumsal haklarını koruyarak sosyoekonomik hayata dâhil olan yurt dışında yaşayan Türklerin, Türkiye ile yaşadıkları ülke arasındaki siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel ilişkilere olumlu katkı yapması ve geleceğinin güvence altına alınması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

e N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Yurt dışında yaşayan Türklerin ekonomik, sosyal, kültürel ve kurumsal kapasitesinin gelişmesi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p. 820) Tedbir 820.1. Kamu Kültür ve Turizm Bakanlığı | 1. Yurt Dışı Vatandaşlar Koordinasyon kurumları tarafından Yurt | (5), İlgili Kamu Kurum ve | Kurulu altyapı çalışmaları dışında yaşayan Türklere | Kuruluşları başlatılacaktır. yönelik sunulan hizmetlerin etkinliğini sağlamak üzere bir koordinasyon kurulu oluşturulacaktır. Tedbir 820.2. Yurt Diyanet İşleri Başkanlığı 1. Belirli sürelerle yurt dışına din dışında yaşayan Türklerin | (S), İlgili Kamu Kurum ve | görevlisi gönderilecektir. yerel dini kurumlarının Kuruluşları kapasitesi güçlendirilecektir. Tedbir 820.6. Ülkemize | Çalışma ve Sosyal 1. Yurtdışı Teşkilatı Bilgi Yönetim kesin dönüş yapan Güvenlik Bakanlığı (S), Sistemi (YTBYS) geliştirilerek daha vatandaşlarımızın ve İlgili Kamu Kurum ve etkin hale getirilecektir. geride kalanlarının Kuruluşları yaşadıkları ülkelerdeki çalışma ve sosyal güvenlikle ilgili haklarının temininde mevcut altyapı iyileştirilerek iş ve işlemleri hızlandırılacaktır. Tedbir 820.7. Gençler Çalışma ve Sosyal 1. Yurt dışında yaşayan Türk ve kadınlar öncelikli Güvenlik Bakanlığı (5), gençlerinin ve ailelerinin meslek eğitimi olmak üzere yurt dışında | İlgili Kamu Kurum ve imkânları konusunda bilinçlenmelerine yaşayan Türklerin Kuruluşları yönelik proje ve iş birlikleri yaşadıkları ülkelerdeki geliştirilecektir. mesleki eğitim imkânlarından yararlanmalarına yönelik faaliyetler yürütülecektir. 2.4. AFETLERE DİRENÇLİ YAŞAM ALANLARI, SÜRDÜRÜLEBİLİR ÇEVRE 2.4.1. Afet Yönetimi

a) Mevcut Durum

Türkiye, üzerinde bulunduğu coğrafyanın jeolojik özellikleri ve iklim değişikliğinin etkileri nedeniyle başta depremler olmak üzere heyelan, sel/su baskını, kaya düşmesi, kuraklık ve erozyon, orman yangınları ve çığ gibi doğa kaynaklı birçok tehlikeye maruz kalmaktadır. Bunun yanı sıra göç hareketleri, endüstriyel kazalar, çevre kirliliği, asayiş sorunları gibi çok sayıda insan kaynaklı tehlikeler de ortaya çıkmaktadır. Bu olaylar, hızlı ve plansız kentleşme, kentlerdeki nüfus yoğunluğu, yanlış arazi kullanımı, altyapı yetersizliği, ekosistemlerin tahrip edilmesi, biyoçeşitlilik kaybı ve afetler konusunda bilinç ve eğitim eksikliği gibi nedenlerle önemli can kayıpları ile sosyal ve ekonomik zararlara yol açan afetlerle sonuçlanmaktadır. Meydana gelen afetler neticesinde yaşanan can ve mal kayıpları ülkemiz için ağır bir yük oluşturmaktadır. Söz konusu kayıpların en az seviyeye indirilebilmesi için risk azaltma faaliyetlerine öncelik veren bütüncül bir afet yönetimi uygulanması elzemdir. Afet risklerinin belirlenmesi, bu risklerin bütüncül bir şekilde önlenmesi ve azaltılmasına yönelik hazırlanan, 2022 yılında yayımlanan Türkiye Afet Risk Azaltma Plani (TARAP) kapsamındaki faaliyetlerin ilgili kuruluşlarca uygulanmasına devam edilmektedir. 2018 yılında yürürlüğe giren Türkiye Afet Müdahale Planı'nın (TAMP) dayanağı olar Afet ve Acil Durum Müdahale Hizmetleri Yönetmeliği, planın ana çözüm ortaklarının görüşleri doğrultusunda ulusal ve yerel düzeyde yer alan afet gruplarının görev ve sorumluluklarını yeniden düzenleyecek şekilde güncellenmiştir. Genel hayata etkili afet bölgesi ilan edilen alanlarda imar, altyapı ve üstyapı çalışmaları için gerekli kaynağın sağlanması, yönetilmesi ve ilgili kamu kurum ve kuruluşlarına aktarılması amacıyla 2023 yılında kurulan Afet Yeniden İmar Fonunun yapısı, işleyişi ve idaresi ile Afet Yeniden İmar Fonu Yönetim Kurulunun çalışma usul ve esaslarına ilişkin hususları düzenleyen Afet Yeniden İmar Fonunun Yapısı ve İşleyişi Hakkında Yönetmelik hazırlanarak 2 Şubat 2024 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe konulmuştur. Afet ve acil durumlara ilişkin planlama, müdahale ve iyileştirme süreçlerinin elektronik ortamda takip edilerek daha hızlı ve etkin yönetilmesine olanak sağlayan Afet Yönetimi Karar Destek Sistemi (AYDES)'nde, 86 ana modül ve 223 alt modül olmak üzere toplam 309 modülün geliştirmesi tamamlanmıştır. Afet durumunda kurum ve kuruluşlar arasında kesintisiz iletişim sağlayacak haberleşme sisteminin ülke geneline yaygınlaştırılmasına devam edilmekte olup 49 ilde Sayısal Telsiz Sistemi kurulumu tamamlanmıştır. 81 ile yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalara da devam edilmektedir. Kamu kurum ve kuruluşları ile STK'lardan 100 bin kişilik arama kurtarma ekibi oluşturulmaktadır. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı Afet ve Acil Durumlara İlişkin Hizmet Standartları ve Akreditasyon Esaslarının Belirlenmesi Hakkında Yönetmelik kapsamında bugüne kadar toplam 267 ekip ve 8.139 üyenin akreditasyonu gerçekleştirilmiştir. İstanbul'da afet ve acil durumlarda kullanılması planlanan geçici barınma alanlarının kesin tespitinin yapılıp güncellenmesi, belirlenecek bu alanlarda Valilik ve ilgili belediye tarafından geçici barınma merkezlerinin elektrik, su, kanalizasyon altyapılarının hazır hale getirilmesi ve imar planlarına işlenmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. İstanbul Sismik Riskin Azaltılması ve Acil Durum Hazırlık Projesi (İSMEP) kapsamında Haziran 2024 itibarıyla İstanbul'da güçlendirmesi tamamlanan okul binası sayısı 961'e, hastane binası sayısı 48'e, yeniden inşası tamamlanan okul binası sayısı 372'ye, hastane binası sayısı 6'ya ulaşmıştır. Proje kapsamında toplamda 1.155 kamu binasının güçlendirmesi, 408 binanın ise yeniden inşası tamamlanmıştır. Binalarda depremin neden olduğu maddi zararların karşılanması amacıyla çıkarılan 6305 sayılı Afet Sigortaları Kanunu kapsamında Ekim 2023 itibarıyla 11,7 milyon olan sigortalı sayısı Ekim 2024 itibarıyla 11,2 milyon olmuştur. DASK verilerine göre sigortalılık oranı yüzde 56,20'dir. En fazla sigortalılık oranı, yüzde 64,1 ile Marmara Bölgesinde olup en düşük sigortalılık oranı yüzde 44,8 ile Karadeniz Bölgesindedir. Afet Sigortaları Kanununun deprem dışındaki diğer afet türlerine de yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Kurulan yeni 79 deprem gözlem istasyonuyla toplam deprem gözlem istasyonu Sayısı 1.187'ye ulaşmıştır. Böylelikle Türkiye, Avrupa'nın en büyük deprem gözlem ağına sahip ülkesi konumuna gelmiştir. Yıllık ortalama 25.000 deprem çözümlenmektedir. Son yıllarda küresel iklim değişikliği dolayısıyla yağış şiddetlerindeki artış, yağışın zamansal ve mekânsal dağılımındaki değişiklikler sonucunda ülkemizde noktasal yağış miktarları oldukça artmakta ve taşkınlara sebep olmaktadır. Dünyada ve ülkemizde can ve mal kayıplarına sebep olan taşkınlara karşı gerek yapısal gerekse yapısal olmayan çalışmaların yapılması zarureti bulunmaktadır. Bu sebeple taşkın koruma ve kontrol çalışmaları daha da önem kazanmıştır. 2023 yılı sonu itibarıyla ülkemizde tamamlanan taşkın kontrol tesisi sayısı 10.697'ye ulaşmıştır. 2024 yılında ise ülkemizde 357 taşkın kontrol tesisinin yapılması ile birlikte toplam taşkın kontrol tesisi sayısının 11.054'e ulaşacağı öngörülmektedir. Ayrıca taşkın kontrolüne yönelik ihtiyaç duyulan mevzuat düzenlemelerine ilişkin çalışmalar tamamlanacaktır. AB Taşkın Direktifi (2007/60/EC), Türkiye'nin uyum sağlaması ve katılım sürecinin bir parçası olarak uygulama planı hazırlamasını gerektiren önemli bir politika bileşenidir. Ülkemizde, 12 Mayıs 2016 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Taşkın Yönetim Planlarının Hazırlanması, Uygulanması ve İzlenmesi Hakkında Yönetmelik ile ülkemiz taşkın mevzuatı, Avrupa Parlamentosu ve Konseyi'nin Taşkın Direktifi'ne (2007/60/EC) uyumlu hale getirilme çalışmaları başlatılmış olup 25 havzanın 24'ünde Taşkın Yönetim Plan çalışmaları tamamlanmıştır. Taşkınlara yönelik gerekli tedbirlerin alınması durumunda, can ve mal kayıpları önemli ölçüde engellenebilmektedir. Taşkın koruma ve kontrol çalışmaları kapsamında geliştirilmesi planlanan ve insan hayatını, ekosistemi ve altyapıyı koruma, maddi kayıpları azaltma gibi önemli avantajlara sahip olan erken uyarı sistemlerinin 25 havzada yaygınlaştırma çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda, 2024 yılında Doğu Karadeniz, Batı Karadeniz, Antalya ve Doğu Akdeniz havzalarındaki toplam 15 pilot alt havzada erken uyarı sistemleri kurulmuştur. Ülkemizdeki yerleşim yerlerini etkileyebilecek tüm tehlikeleri birlikte ele alan bütünleşik afet tehlike ve risk haritalarının hazırlanmasına yönelik standartlar ve kılavuzlar geliştirilmektedir. Afet Risk Analiz Sistemi kullanılarak heyelan, kaya düşmesi ve çığ duyarlılık ile tehlike haritaları tamamlanmıştır. Risk haritalarının hazırlanmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bilindiği üzere, 6 Şubat 2023 tarihinde üç büyük deprem yaşanmıştır. Depremin hemen sonrasında 18 ilde 2 milyon binada ve 6,6 milyon bağımsız bölümde yürütülen hasar tespit çalışmaları kapsamında 313.537 bina, 816.996 bölüm orta hasar ve üzerinde hasarlı tespit edilmiştir. Yıkık ve acil yıkılacak bina enkazları tamamen kaldırılmış, ağır hasarlı bina enkazlarının kaldırılması yüzde 94 oranında tamamlanmıştır. Kahramanmaraş ve Hatay depremleri sonrasında bölgenin iyileştirilmesi kapsamında başta konutlar olmak üzere temel altyapı ile hastane ve okul gibi kamu hizmetlerinin sunumuna yönelik ivedilikle başlatılan inşa işlerine devam edilmektedir. Depremlerin ardından yürütülen iyileştirme faaliyetleri kapsamında 11 ilde altyapı ve güvenlik hizmetleri ve gerekli diğer sosyal donatılara sahip 421 konteyner kent oluşturulmuştur. 355.322 haneye toplam 28 milyar TL'yi aşkın kira yardımı yapılmıştır. Kira destek ödemelerinin yanı sıra 10 bin TL destek ödemesi, 15 bin TL taşınma yardımı, yakını vefat edenlere 100 bin TL vefat yardımı, tahliye destek ödemeleri kapsamında 61 milyar TL nakdi yardım yapılmış, bölgeye aktarılan kaynak 138 milyar TL'ye ulaşmıştır.

b) Amaç

Yerleşim yerlerinin ve toplumun afetlere karşı dirençliliğinin artırılması, afet risk ve zararlarının azaltılarak can ve mal kayıplarının asgari düzeye indirilmesi, afet yönetiminin tüm süreçlerinin etkin bir şekilde yürütülmesi, toplumun ve tüm kuruluşların afet farkındalığının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler N Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Ülke genelinde, bölgelerin sosyoekonomik ve fiziksel özellikleri dikkate alınarak tüm afet tehlike türlerine göre önceliklendirme yapılacak, afet risk ve zararlarını azaltıcı çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Plan: p.829) Tedbir 829.1. Tüm yerleşim İçişleri Bakanlığı (S), Çevre, | 1. Marmara Bölgesi Afet Risk yerlerine ve afet tehlikelerine Şehircilik ve İklim Azaltma Planı yapım süreci yönelik risk analizleri yapılarak Değişikliği Bakanlığı, Tarım | başlatılarak bölgenin mevcut tehlike afet risk haritalarının ve Orman Bakanlığı, AFAD, | ve risklerinin mekânsal olarak hazırlanmasına ilişkin çalışmalar | İlgili Kamu Kurum ve nerelerde ve ne düzeyde olduğu, tamamlanacaktır. Kuruluşları afetsellik/afet geçmişi, belirli bir tehlikeye maruz alanlar, belirli kabuller ile ortaya konulmuş zarar görebilirlik durumu ve varsa risk değerlendirmesi yapılarak olay önlem tabloları oluşturulacak, mevcut durum analizleri apılacaktır. Afet yönetimi mevzuat ile beşeri, kurumsal ve teknik kapasite açısından güçlendirilecektir. Kalkınma Planı p.830 Tedbir 830.2. Afet risklerinin İçişleri Bakanlığı (5), AFAD, | 1. İnternet ağı tabanlı Türkiye Afet belirlenmesi, değerlendirilmesi, | İlgili Kamu Kurum ve Müdahale Planı (TAMP) Hazırlama azaltılmasına yönelik Kuruluşları Sistemi geliştirilerek TAMP faaliyetlerin yürütülmesi ve kapsamında hazırlanan planlarla denetlenmesi ile afet esnasında ilgili görev ve sorumlulukların yerine ve sonrasında yapılan getirilmesi, plan hazırlama sürecinin müdahale çalışmalarının kısaltılması, zamanın verimli etkinliğinin artırılması için kullanımı ve planların tamamının kurumların uzmanlık alanları izlenebilir, yönetilebilir, erişilebilir ve dikkate alınarak yetki ve iyileştirilebilir hale getirilmesi sorumluluklar yeniden sağlanacaktır. düzenlenecek, kurumlar arası koordinasyon güçlendirilecektir. j Tedbir 830.3. “Türkiye Afet İçişleri Bakanlığı (5), AFAD, | 1. Türkiye Afet Yönetimi Strateji Yönetimi Strateji Belgesi” ilgili Kamu Kurum ve Belgesi yürürlüğe konulacaktır. hazırlanacaktır. Kuruluşları Tedbir 830.4. “İl Afet Risk İçişleri Bakanlığı (5), AFAD, | 1. Ti Risk Azaltma Planları (İRAP) Azaltma Planları (İRAP)” İlgili Kamu Kurum ve izleme ve değerlendirme sisteminin izlenerek güncelleme Kuruluşları güncelliği sağlanacaktır. çalışmaları yürütülecektir. Tedbir 830.6. Afet yönetimi İçişleri Bakanlığı (5), AFAD, | 1. Türk Devletleri Teşkilatına (TDT) alanında uluslararası işbirlikleri Dışişleri Bakanlığı üye ülkelerin iç hukuk süreçlerinin artırılacaktır. tamamlanmasına müteakip Sivil Korunma Mekanizması oluşturulması çalışmaları tamamlanacaktır. Tedbir 830.7. Afet içişleri Bakanlığı (S), AFAD 1. H Afet ve Acil Durum Yönetimi yönetiminden sorumlu merkezi Merkezlerinin personel kapasitesi ve yerel birimlerin teknik ve artırılacaktır. idari kapasitelerinin 2. AFAD merkez ve taşra güçlendirilmesi çalışmaları teşkilatında görevli personele afet yapılarak teknik personele yönetimine ilişkin eğitimler deprem yönetmelikleri ve afet verilecektir. yönetimi konusunda düzenli eğitimler verilecektir. Afet yönetiminde etkinliği artırmak üzere veri üretimi ve kurumlar arası paylaşımı iyileştirilerek afet yönetimi bilişim altyapısı ve karar destek sistemleri geliştirilmeye devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.831) Tedbir 831.2. Afet tehlike Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Kuvvetli meteorolojik olaylarla türlerine göre ülke ve bölge Değişikliği Bakanlığı (5), ilgili önlemlerin alınabilmesi için ölçeğinde bütünleşik erken AFAD meteorolojik erken uyarılar uyarı ve tahmin sistemleri hazırlanıp yayınlanacaktır. kurulacak, erken uyarı amaçlı veri analizini, afetlerin izlenmesini, komuta ve sevkiyatı sağlamak üzere yeni teknolojik imkânlardan faydalanılacaktır. Tedbir 831.3. Afet anında İçişleri Bakanlığı (5), 1. AYDES aracılığıyla afet tüm kaynakları etkin bir AFAD, İlgili Kamu Kurum yönetimi süreçlerini daha etkin bir şekilde yönetebilen ve coğrafi | ve Kuruluşları şekilde desteklemek amacıyla bilgi sistemi temelli karar sisteme yeni modüller eklenerek destek mekanizması sistem geliştirmesi yapılacaktır. geliştirilecek ve güncelliği sağlanacaktır. Tedbir 831.5. Afetlere İçişleri Bakanlığı (5), 1. AFAD Yapı Sağlığı İzleme hazırlık ve afet sonrası AFAD, Çevre, Şehircilik ve | Merkezinde kurulan sistem müdahalede kritik önemi haiz | İklim Değişikliği Bakanlığı, ! geliştirilerek ülke genelinde kritik yapı türleri izlenerek gerekli İlgili Kamu Kurum ve önemi haiz yapı türleri dâhil önlemlerin alınması Kuruluşları, Yerel edilerek yaygınlaştırılacaktır. sağlanacak, yapı sağlığı Yönetimler izleme sistemlerinin kurulumu ülke genelinde yaygınlaştırılacaktır. Mevcut ve yeni yapılacak olan tüm alt ve üst yapıların afetlere karşı dirençliliği sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.832 Tedbir 832.4. Eğitim ve Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Kamu Binaları Deprem sağlık başta olmak üzere Değişikliği Bakanlığı (S), Dayanımı ve Enerji Verimlilik kamu hizmetlerinin İlgili Kamu Kurum ve Projesi kapsamında kamu sunulduğu yapıların afet ve Kuruluşları binalarının depreme karşı olağanüstü durumlara karşi güçlendirilmesi ve enerji verimli hazırlık durumu hale getirilmesine devam güçlendirilecektir. edilecektir. İklim değişikliğiyle ilgili afet tehlikelerine karşı toplumsal dirençlilik artırılarak uyum kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.833) Tedbir 833.1. Taşkın Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. Meriç Ergene Havzası Taşkın yönetim planları (S), DSİ Yönetim Planı tamamlanacaktır. tamamlanarak güncel 2. Batı Akdeniz, Büyük Menderes, tutulacaktır. Burdur ve Akarçay havzalarında taşkın yönetim planları güncellenecektir. Tedbir 833.2. Taşkın Tarim ve Orman Bakanlığı | 1. 162 taşkın kontrol tesisi koruma ve kontrol (S), DSİ tamamlanacaktır. yatırımlarında bölgelerin mevsimsel yağış şartları, nüfusu, stratejik tesisler ve tarım arazilerinin durumu dikkate alınacak, taşkın koruma ve kontrol tesislerinin sayısı artırılacaktır. Tedbir 833.3. Taşkınların Tarım ve Orman 1. Taşkın mevzuat çalışmaları etkilerinin asgari seviyeye Bakanlığı (5), Çevre, tamamlanacaktır. indirilebilmesi, dere Şehircilik ve İklim yataklarına yapılan Değişikliği Bakanlığı, müdahalelerin önlenmesi ve DSİ, Meteoroloji Genel taşkın riskinin yapılacak tüm Müdürlüğü, AFAD çalışmalarda dikkate alınması amacıyla gerekli mevzuat hazırlanacaktır. Tedbir 833.4. Tüm Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. Taşkın Tahmini ve Erken Uyarı havzalarda ulusal taşkın ve (S), AFAD Sisteminin beş havzada kuraklık tahmini ve erken Yaygınlaştırılması Projesi uyarı sistemi kurulacaktır. çalışmalarına devam edilecektir. Tedbir 833.6. Aşırı hava Tarım ve Orman Bakanlığı | 1. İklim değişikliği ve yanlış arazi olayları, çölleşme, erozyon, (5), Çevre, Şehircilik ve kullanımı sonucu artan çölleşme, su ve toprak koruma İklim Değişikliği Bakanlığı, | erozyon, sel, çığ ve heyelan hususunda eğitim ve Meteoroloji Genel zararlarını azaltmaya yönelik farkındalık çalışmalarıyla iklim | Müdürlüğü yukarı havzalarda rehabilitasyon, değişikliğine karşı direncin yutak alan oluşturma, artırılması sağlanacaktır. ağaçlandırma, toprak muhafaza, sel, çığ, heyelan kontrol projeleri ile Ar-Ge projeleri ve entegre havza projeleri hazırlanacak, farkındalık artırma çalışmaları yürütülecektir. 2. Meteorolojik okuryazarlık seviyesini artırabilmek için bilinçlendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir. Afet ve acil durumlara müdahale kapasitesi artırılarak her türlü afete ve acil duruma hızlı, etkili ve kapsamlı bir müdahale yapılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.834) Tedbir 834.1. Afet sırasında | İçişleri Bakanlığı (5), 1. 13 ilde sayısal telsiz sisteminin aksamadan hizmet Çevre, Şehircilik ve İklim kurulumu tamamlanacaktır. verebilecek kesintisiz güvenli | Değişikliği Bakanlığı, haberleşme sistemi Ulaştırma ve Altyapı oluşturulması amacıyla 8i Bakanlığı, AFAD, ilde sayısal telsiz altyapısının (| Jandarma Genel kurulumu tamamlanacaktır. Komutanlığı Tedbir 834.2. Afet sonrası İçişleri Bakanlığı (S), i. Bölgesel lojistik depo sayısı ihtiyaç duyulan malzeme, AFAD artırılacak, lojistik barınma ekipman ve araçların tedariki malzemelerinin tedariki yapılarak lojistik depolarda yapılacaktır. hazır bulundurulması sağlanacaklır. Tedbir 834.5. Her türlü İçişleri Bakanlığı (5), 1. Gerçekleştirilecek ulusal ve ölçekteki afet ve acil AFAD uluslararası tatbikatlarla paydaşlar durumlara müdahale arasındaki işbirliği güçlendirilecek, ekiplerinin becerilerini test tecrübe ve uyum sağlanarak etmek, kabiliyetleri ekiplerin birlikte çalışma geliştirmek, müdahale kapasitesi geliştirilecektir. planlarının uygulanabilirliğini ölçmek ve gerekli iyileştirmeleri yapmak amacıyla tatbikatlar gerçekleştirilecektir. Afet sonrasında yapılacak iyileştirme çalışmaları için kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 835) Tedbir 835.1. Belirlenen İçişleri Bakanlığı (S), 1. Türkiye Afet Sonrası İyileştirme çoklu afet senaryolarına göre | AFAD, İlgili Kamu Kurum | Planı (TASİP) yürürlüğe olası afetlerden etkilenenlerin | ve Kuruluşları konulacaktır. ve afet bölgesindeki 2. Türkiye Afet Sonrası İyileştirme ekonomik ve sosyal hayatın Planının AYDES'e entegrasyonu iyileştirilmesi için yapılacak sağlanacaktır. çalışmalara yönelik “Türkiye Afet Sonrası İyileştirme Planı” tamamlanacaktır. Ni Tedbir 835.2. Afet tehlike İçişleri Bakanlığı (5), 1. TASİP Uygulama Planının ve riski yüksek olan yerler için | AFAD, İlgili Kamu Kurum yürütülmesine yönelik mevzuat yerel düzeyde yürütülecek ve Kuruluşları altyapısı oluşturulacakır. faaliyetleri planlamaya, 2. TASIP Uygulama Planının izlemeye ve değerlendirmeye AYDES'e entegrasyonu yönelik “Türkiye Afet Sonrası sağlanacaktır. İyileştirme Planı Uygulama Planı” hazırlanacaktır. Afet risk aktarım yöntemleri ve finansman imkânları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.836) Tedbir 836.2. Tüm afet Hazine ve Maliye 1. Zorunlu Deprem Sigorta tehlikelerini kapsayacak Bakanlığı (S), İçişleri Sistemi tarafından verilen zorunlu afet sigorta Bakanlığı, SEDDK, AFAD teminatların kapsamının, deprem mekanizması geliştirilerek dışındaki tehlikeleri de içerecek yaygınlaştırılacak, afet şekilde Zorunlu Afet Sigortası ile sigortası beyani ve genişletilmesine yönelik usul ve ödemesinin etkin takibi esaslar belirlenecektir. sağlanacaktır. Olası bir deprem sonrasında can ve mal kaybının en az seviyede tutulabilmesi için Marmara bölgesinde gerekli risk azaltma çalışmalarına devam edilecektir. (Kalkınma

donatılarının tamamlanması tarafından geçici barınma

sağlanacaktır. merkezlerinin altyapılarının hazır

hale getirilmesi ve imar planlarına

işlenmesi sağlanacaktır.

Afet ve acil durumlara ilişkin toplumsal farkındalık artırılacak ve gönüllülük sistemi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.839) Tedbir 839.1. Afet ve acil İçişleri Bakanlığı (S), 1. Meslek grupları, vatandaşlar, durumlara karşı ülke AFAD, İlgili Kamu Kurum sivil toplum kuruluşları gibi çeşitli genelinde toplumsal ve Kuruluşları, STK'lar hedef gruplarına afet farkındalık bilinçlendirme çalışmaları eğitimleri düzenlenecek ve yapılarak farkındalığın paydaşların afet ve acil durumlara artırılması sağlanacaktır. müdahale kapasitesi artırılacaktır. Tedbir 839.2. AFAD İçişleri Bakanlığı (S), 1. AFAD Gönüllülerine yönelik Gönüllülük Sistemi'nin AFAD, İlgili Kamu Kurum eğitimlere devam edilecektir. geliştirilmesi ve gönüllü ve Kuruluşları, STK'lar niteliğinin artırılması sağlanacaktır. | Tedbir 839.3. Eğitimin tüm | İçişleri Bakanlığı (S), Mili | 1. Eğitimin tüm kademelerinde kademelerinde afet Eğitim Bakanlığı, AFAD, afet farkındalığının artırılmasına farkındalığının artırılmasına YOK, Üniversiteler yönelik yeni eğitim modülleri ilişkin çalışmalar hazırlanacak, mevcut modüller yürütülecektir. güncellenecek ve eğitimlere devam edilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2023 2024(1) 2025 (2)

Zorunlu Deprem Sigortasına Dâhil Olan

Adet 11,7 11,2 12,7

Konut ve İşyeri Sayısı (Milyon)

Sayısal Telsiz Sistemine Dâhil Edilen İl

Adet 49 49 62

Sayısı

AFAD Lojistik Depo Sayısı 81 84

Tamamlanan Taşkın Kontrol Tesisi

10 697 11054 11 216

Havza Bazlı Tamamlanan Taşkın Erken

Uyarı Sistemi

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.4.2, Kentsel Dönüşüm

a) Mevcut durum

Hatay ve Kahramanmaraş merkezli Şubat 2023 tarihli depremler standartlara uygun olmayan yapı stokunun dönüşüm sürecinin hızlandırılması gereğini ortaya koymuştur. Bu çerçevede, kentsel dönüşümü teşvik edici programların uygulanmasına ve toplumsal farkındalığın artırılmasına hız verilmiştir. Ayrıca kentsel dönüşüm mevzuatı alanında gelişmeler yaşanmıştır. 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında 59 ilde 282 riskli alan, 38 ilde 184 kentsel dönüşüm ve gelişim proje alanı ve 11 ilde 21 yenileme alanı ilan edilmiştir. Ayrıca yeni yerleşim alanı olarak kullanılmak üzere 70 ilde 60 bin hektar büyüklüğünde rezerv yapı alanı belirlenmiştir. Riskli yapıları tespit etmek üzere Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca lisanslandırılan üniversite, kamu kurumu, sivil toplum kuruluşu, tüzel kişi, yapı denetim kuruluşları ve yapı İaboratuvarlarının da bulunduğu 1.571 kurum ve kuruluş görevini yürütmektedir. Bu kurum ve kuruluşlar tarafından 1.050.287 bağımsız birimin riskli yapı olduğu tespit edilmiş olup dönüşüm alanları ile birlikte kentsel dönüşüm kapsamına alınan toplam bağımsız birim sayısı 2.223.042' dir. Dönüşüm Projeleri Özel Hesabının ihdas edildiği 2012 yılından itibaren başta kurumsal ve bireysel kira yardımı, faiz desteği, kamulaştırma ve dönüşüm uygulamalarında kullanılmak üzere Eylül 2024 itibarıyla (cari fiyatlarla) yaklaşık 84,7 milyar TL ödenek tahsis edilmiştir. Başta İstanbul olmak üzere kentsel dönüşümü teşvik edici programların uygulanmasına hız verilmiştir. Bu kapsamda 22 Şubat 2024 tarihli ve 8189 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla İstanbul ilinde yürütülecek kentsel dönüşüm uygulamaları çerçevesinde, parseldeki gerçek veya tüzel kişilere hibe, kredi ve tahliye desteğini kapsayan yapım için yardım verilmesine ilişkin usul ve esaslar belirlenmiştir. Karar doğrultusunda hak sahiplerine 700 bin TL'si hibe, 700 bin TL'si kredi ve 100 bin TL'si tahliye desteği olmak üzere toplam 1,5 milyon TL destek verilmektedir. Yarısı Bizden Kampanyası adıyla yürütülen program kapsamında toplam 1.515 bağımsız birim için 1,8 milyar TL destek sağlanmıştır. Ülkemizin afetselliği ve yapı stoku durumu nedeniyle kentsel dönüşüm ihtiyacının önemli bir büyüklüğe sahip olduğu göz önünde bulundurulduğunda dönüşüm alanlarının önceliklendirilmesi çalışmaları önemini korumaktadır. Bu çerçevede afet ve iklim tehlikeleri, toplumsal ve ekonomik güçlükler, yapı stoku niteliği ve risk analizlerini dikkate alan bir değerlendirme sistemi geliştirilmesi gerekmektedir. Kentsel dönüşüm sürecinde alanın özelliklerine ve kentin içindeki fonksiyonuna göre bir dönüşüm senaryosu uygulanması ve dönüşüm alanlarının bir stratejiye bağlı olarak geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir.

b) Amaç

Afet tehlikesi ve riski altındaki alanlar ile bu alanların dışındaki riskli yapıların sağlıklı ve güvenli yaşamayı esas alacak şekilde dönüştürülmesine yönelik uygulamaları etkinleştirmek ve yaygınlaştırmak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

a N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Kentsel dönüşümün şehir dokusuna, estetiğine ve kimliğine uygun şekilde yerinde dönüşüm anlayışıyla, yaşam kalitesini yükseltme ile kent aidiyetini ve yerel bağları güçlendirme amacı çerçevesinde farklı müdahale türlerini içeren bütüncül bir bakış açısıyla yürütülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.843

bütüncül bir yaklaşımla fiziki ve ekonomik yapı

geliştirilecektir. özellikleri doğrultusunda

dönüşüm çalışmalarına

devam edilecektir.

Tedbir 843,3. Kentsel dönüşüm Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Kentsel dönüşüm strateji strateji belgelerinin hazırlanması Değişikliği Bakanlığı (S), belgelerinin hazırlanmasının zorunlu hale getirilecektir. Kentsel Dönüşüm zorunlu hale getirilmesi için Başkanlığı, Yerel mevzuat düzenlemesi 1 Yönetimler yapılacaktır. Kentsel dönüşüm alanlarının önceliklendirilmesine ilişkin afet ve iklim tehlikeleri, toplumsal ve ekonomik güçlükler, yapı stoku niteliği ve risk analizlerini dikkate alan bir değerlendirme sistemi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.844) Tedbir 844.1. Kentsel dönüşüm Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Önceliklendirme alanlarının önceliklendirilmesine Değişikliği Bakanlığı (S), analizine yönelik veri ilişkin analizlerde kullanılmak üzere Kentsel Dönüşüm altyapısı ve yazılım veri altyapısı geliştirilecektir. Başkanlığı, AFAD geliştirilecektir. Ulusal ölçekte kentsel dönüşüm uygulamalarına ilişkin proje verilerinin ilgili paydaşlar tarafından izlenebilmesini sağlayacak bilgi sistemi altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.848) Tedbir 848.1. Ulusal ölçekte Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Kentsel dönüşüm kentsel dönüşüm uygulamalarına Değişikliği Bakanlığı (S), projelerine dair verilerin ilişkin proje verilerinin Kentsel Dönüşüm ilgili paydaşlar tarafından izlenebilmesini sağlayacak bilgi Başkanlığı izlenebilmesi amacıyla Afet sistemi altyapısı geliştirilecektir. Riski Altındaki Alanların Dönüşümü (ARAAD) sistemi geliştirilecektir. Olası Marmara depremine karşı riskli yapı stokunun yenilenmesi için gerekli çalışmalar hızlı ve etkin bir şekilde yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.849) Tedbir 849.1. Kentsel dönüşüm Çevre, Şehircilik ve 1. İstanbul'da Yarısı konusunda toplumsal farkındalık İklim Değişikliği Bizden Kentsel Dönüşüm artırılarak teşvik edici programlarla | Bakanlığı (5), Kentsel Kampanyasına devam dönüşüm süreci hızlandırılacaktır. Dönüşüm Başkanlığı edilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri | Birim | 2023 2024(1) | 2025(2) Kentsel Dönüşüm Strateji Belgesi Hazırlanan İl Sayısı (Kümülatif)

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.4.3. Şehirleşme

a) Mevcut Durum

Ülkemizin coğrafi konumu, afetselliği ve şehirlerdeki nüfus yoğunluğu göz önünde bulundurulduğunda şehirlerin planlanmasında afet tehlikelerinin dikkate alınması, yaşam kalitesinin yükseltilmesi, nitelikli yaşam alanlarının oluşturulması yönünde gerekli standartların belirlenmesi ve tedbirlerin alınması önem taşımaktadır. Kahramanmaraş ve Hatay'da yaşanan depremlerin ardından yayımlanan 126 sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Yerleşme ve Yapılaşmaya İlişkin Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ve akabinde 10 Nisan 2023 tarihli Resmi Gazete'de söz konusu Kararnamenin kabul edilmesine dair yayımlanan Kanun kapsamında, afetten etkilenenlerin geçici veya kesin iskan alanlarının fay hattına mesafesi, zeminin elverişliliği, yerleşim merkezine yakınlığı gibi kriterler gözetilerek Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca resen belirlenebileceği ve köy yerleşme alanlarında, kesin iskan alanlarında ve mevcut kentsel alanlarda yapılan jeolojik etüt raporları ve zemin etüt raporları doğrultusunda hazırlanan vaziyet planına ve düzenlenecek yapı ruhsatına göre uygulama yapılabileceği hüküm altına alınmıştır. Bu çerçevede depremden etkilenen bölgelerde planlama çalışmalarına devam edilmektedir. Depremden etkilenen şehirlerin tarihi, sosyal ve kültürel dokuları gözetilerek iklim değişikliği ile afetlere dirençli ve yaşam kalitesini yükselten şehircilik anlayışıyla yeniden inşa edilmesi önem taşımaktadır. Afet tehlikelerini dikkate alarak planlama yapılması ve yerleşim alanlarında yaşanabilecek olası afet risklerinin bertaraf edilmesi amacıyla mekânsal planlara esas jeolojik-jeoteknik ve mikro bölgeleme etütleriyle ilgili çalışmalara devam edilmektedir. Söz konusu etüt çalışmalarının elektronik ortamda tutularak gerekli veriye daha hızlı ve doğru bir şekilde erişimin sağlanabilmesi için bilgi sistemleri altyapısını geliştirme çalışmaları yürütülmektedir. Ayrıca her türlü mekânsal planın yapımında, ilave ve değişikliğinde uyulması, araştırılması ve önlem alınması zorunlu olan afet türlerinin çeşitlendirilmesi ve kentsel risklerin somutlaştırılmasına yönelik Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliğinde yapılan düzenleme 7 Haziran 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. TÜİK tarafından kent-kır yapısını daha doğru yansıtmak üzere, Avrupa İstatistik Ofisince geliştirilen Kentleşme Derecesi esas alınarak bir sınıflama yapılmış ve veri kaynağı olarak İçişleri Bakanlığının sorumluluğunda olan Mekânsal Adres Kayıt Sistemi (MAKS) ve Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) kullanılmıştır. Bu sınıflamaya göre, 2022 yılı itibarıyla nüfusumuzun yüzde 67,9'u yoğun kent, yüzde 14,8'i orta yoğun kent ve yüzde 17,3'ü kır olarak sınıflandırılan yerlerde yaşamaktadır. Kentlerin gelişim süreçlerinin ve yaşanabilirlik düzeylerinin izlenebilmesi amacıyla kentsel yaşam kalitesinin ölçülmesine yönelik bir mekanizmaya ihtiyaç duyulmaktadır. Şehirlerimizde kentsel yeşil alan standartlarını ve yaşam kalitesini yükseltmek için Millet Bahçeleri yapım çalışmaları yürütülmektedir. Eylül 2024 itibarıyla 31,04 milyon m? Millet Bahçesi yapımı tamamlanmıştır. İmar Planı Değişikliğine Dair Değer Artış Payı Hakkında Yönetmelik hükümleri çerçevesinde imar planı değişikliği sonucu oluşan değer artışının belli oranlarda kamuya kazandırılması çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda, 2020 yılından itibaren 3.815 milyon TL kamu adına tahakkuk ettirilmiştir. Ülkemizde, özellikle binalara ilişkin mülkiyet haklarının yönetimi ve mevcut yapı stokumuzun üç boyutlu dijital ortamda izlenmesi amacıyla kentsel alanlarda üç boyutlu şehir modelleri üretimi ve üç boyutlu kadastro altlıklarının oluşturulması çalışmaları gerçekleştirilmektedir. Bu çalışmalar kapsamında 41 ilde yaklaşık 2 milyon hektar kentsel alanda çalışmalar tamamlanmış olup beş ilde çalışmalar yürütülmektedir. Buna ilave olarak altı ilde daha çalışmalara başlanacaktır. Gayrimenkul piyasasının daha etkin işlemesini sağlamak üzere nesnel ölçütlere dayalı bir gayrimenkul değerleme sisteminin geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir.

b) Amaç

İklim değişikliği ve afetlere karşı dirençli, tarihi ve kültürel birikimiyle uyumlu nitelikli yerleşim alanlarına sahip, herkes için erişilebilir kentsel hizmetler sunulan, yaşam kalitesi yüksek, yeşil ve dijital teknolojilere dayalı akıllı, güvenli, sürdürülebilir şehir ve yerleşimler oluşturmak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika / Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Şehirlerin planlamasında iklim değişikliği ve afetlere karşı dirençliliğin sağlanması, coğrafi özellikler ile kültürel ve doğal değerlerin gözetilmesi esas alınacak, başta yeşil alanlar olmak üzere kamusal alanların erişilebilirlik ve kapsayıcılık ilkesi çerçevesinde oluşturulması ve korunması sa 1 lanacaktır. (Kalkınma Planı p. Tedbir 851.2. Mekânsal Çevre, Şehircilik ve 1. Yer Bilimsel Etüt Bilgi Sistemi planların yapımında afet İklim Değişikliği (YERBİS) uygulamasının afet tehlikesi tehlike ve riskleri ile Bakanlığı (S), Yerel analiz etme kabiliyeti ve kapasitesi dirençliliğe yönelik analizlerin Yönetimler geliştirilecektir. yapılmasında kullanılacak veri ve bilgi sistemi altyapısı geliştirilecektir. Tedbir 851.4. 1/1000 ölçekli Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Üç ilde 1/1000 ölçekli aktif fay aktif fay haritaları hazırlanarak, Değişikliği Bakanlığı (5), | haritaları hazırlanacaktır. fay sakınım hattı kriterler Yerel Yönetimler çerçevesinde belirlenecektir. Tedbir 851.7. Şehirlerde yeşil Çevre, Şehircilik ve 1. 85 milyon m2 alanda millet alanlar şehir büyüklüğü, nüfus İklim Değişikliği bahçelerine ilişkin yer seçimi, yoğunluğu, erişilebilirliği ile iklim | Bakanlığı (S), TOKİ, projelendirme ve yapım çalışmaları ve coğrafyaya göre belirlenen Yerel Yönetimler yürütülecektir. tasarım kriterleri gözetilerek yeşil şehir vizyonu çerçevesinde bütüncül bir yaklaşımla planlanarak artırılacak, bu kriterler doğrultusunda tüm illerde millet bahçesi çalışmaları sürdürülecektir. Kentsel yaşam kalitesinin ölçülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.854 Tedbir 854.1. Kentsel Çevre, Şehircilik ve 1. Kentsel yaşam kalitesinin yaşam kalitesinin İklim Değişikliği ölçülmesine ilişkin kentleri ölçülmesine ilişkin kriterler Bakanlığı (S), Yerel izleme sistemi kurulacaktır. uluslararası göstergeler Yönetimler dikkate alınarak geliştirilecek, ölçüm ve izlemeye yönelik mekanizma oluşturulacaktır. Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen şehirler tarihi, sosyal ve kültürel dokuları gözetilerek iklim dostu, afete dirençli ve yaşam kalitesini yükselten bir şehircilik anlayışıyla yeniden inşa edilecektir. (Kalkınma Planı p.855 Tedbir 855.1. Yeni Çevre, Şehircilik ve 1. 7452 sayılı Kanun kapsamında yerleşim alanlarının, yıkıma İklim Değişikliği afet bölgesi olarak kabul edilen uğramış mevcut kent Bakanlığı (S), Yerel yerlerde iskân alanlarının merkezleriyle ekonomi, Yönetimler belirlenmesi ile sağlıklı, güvenli, toplum, tarih, kültür ve yaşam kalitesi yüksek ve afet çevre ilişkisinin kurulmasını risklerine karşı dirençli şehirlerin sağlamak üzere mevcut oluşturulması için imar planı mekânsal planlar revize çalışmalarına devam edilecektir. edilecektir. Tedbir 855.3. Şehir Çevre, Şehircilik ve 1. 2023 yılı Şubat ayında meydana merkezlerinde depremden iklim Değişikliği gelen depremlerde yoğun yıkım hasar görmüş sembolik ve Bakanlığı (5), Yerel yaşanan Hatay, Kahramanmaraş, manevi değeri yüksek- Yönetimler Adıyaman, Malatya, Osmaniye ve kültürel mirasın korunması Gaziantep illerinde tarihi ve kültürel ve onarımı sağlanacak, kent değeri haiz kent merkezlerinde kültürünü yaşatan ve yeniden inşa çalışmaları toplumun hatıralarının yürütülecektir. biriktiği alanlar aslına uygun olarak yeniden inşa edilecektir. Sayısal, güncel ve güvenilir kadastro verilerinin sunulması için altyapı çalışmaları tamamlanacak, bütünleşik mülkiyet verilerinin elektronik ortamda sunulması | sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.858) Tedbir 858.1. Tek Çevre, Şehircilik ve 1. Kadastro modernizasyon koordinat sistemine İklim Değişikliği çalışmalarını tamamlamak üzere geçilecek ve kadastro Bakanlığı (5), Tapu kadastro güncelleme, iyileştirme ve modernizasyonu ve Kadastro Genel sayısallaştırma gerçekleştirilecektir. tamamlanacaktır. Müdürlüğü Tedbir 858.3. Kentsel Çevre, Şehircilik ve 1. Kentlerde üç boyutlu şehir ve üç alanlarda üç boyutlu şehir ve İklim Değişikliği boyutlu bina modellerinin bina modelleri üretimi Bakanlığı (5), Tapu üretilmesine yönelik çalışmalar gerçekleştirilecek, çok ve Kadastro Genel yürütülecektir. boyutlu kadastro altyapısı Müdürlüğü, Yerel kurulacaktır. Yönetimler Gayrimenkul piyasasının etkin işlemesine katkı sağlanması amacıyla gayrimenkullerin gerçek değerinin takibine yönelik mekanizma kurulacaktır. (Kalkınma Planı p.859)

Yerel Yönetimler

Tedbir 859.2. Gayrimenkul Çevre, Şehircilik ve 1. Gayrimenkul değer tespitine değerinin doğru tespit Iklim Değişikliği yönelik mevzuat çalışması edilmesi için mevzuat Bakanlığı (5), Gelir yapılacaktır. altyapısı çalışmaları İdaresi Başkanlığı, yapılacaktır. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, Yerel Yönetimler

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2023 2024(1) | 2025(2)

Kadastro Modernizasyonu Kapsamında ,

Yenilenen/Sayısallaştırılan Parsel Sayısı Bin Adet 21 000 22 000 24 000 Türkiye Kentleri İzleme Çerçevesinde İzlenen Kent Sayısı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.4.4, Konut

a) Mevcut Durum

TÜİK verilerine göre 2023 yılında belediyeler tarafından 857.867 daire için yapı ruhsatı düzenlenmiştir. 2024 yılının ilk altı aylık döneminde ise 137.210 daire için yapı ruhsatı verilmiştir. 2023 yılında 535.115 konuta yapı kullanma izni düzenlenmiştir. Haziran 2024 itibarıyla 82.430 konuta yapı kullanma izni verilmiştir. Türkiye genelinde konut satışları, 2024 yılı Ocak-Eylül döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 5,2 artmıştır. Aynı dönemde, 300.879'u ilk satış, 646.3579si ikinci el satış olmak üzere toplam 947.236 konut satılmıştır. 2023 yılında ise aynı dönemde 268.597'si ilk satış, 631.477'si ikinci el satış olmak üzere toplam 900.074 konut satışı yapılmıştır. Ipotekli konut satışları, Eylül 2024'te bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 87,4 artarak 15.825 olarak gerçekleşmiştir. Toplam satışların yaklaşık yüzde 11,2'si ipotekli konut satışıdır. 2024 yılı Eylül başı itibarıyla Türkiye'de toplam konut sayısı 42,2 milyondur. Toplu Konut İdaresi Başkanlığı (TOKİ) tarafından 2019-2023 döneminde 200.068 konutun inşaatı tamamlanarak hak sahiplerine teslim edilmiştir. Üretilen konutların yaklaşık yüzde 901 sosyal konut niteliğindedir. TOKİ tarafından 2024 yılı Ocak-Eylül döneminde 68.695 konut tamamlanmış olup yılsonunda üretilmesi planlanan konut hedefine ulaşılması öngörülmektedir. Konut üretiminde yaşlıların, gençlerin, engellilerin ve kadınların konuta erişiminin artırılması, dar gelirliler için ekonomik olarak karşılanabilir konut üretilmesi, konut piyasasında beşeri ve teknik kapasitenin artırılması, uygulamada etkinlik, afetlere karşı risk azaltma ve dirençlilik, eskisinden daha sağlam inşa prensipleri doğrultusunda konutun çevresiyle bir bütün olarak ele alınması hedeflenmektedir. Bu kapsamda arz ve talep yönlü ihtiyaç duyulan veri kaynakları geliştirilerek, konut arz ve talebinin niteliğini veriye dayalı analizlerle belirlemeye yönelik araştırma ve projeler öncelikli görülmektedir. Ülkemizde Şubat 2023'te meydana gelen depremler sonrasında zarar gören vatandaşların barınması en öncelikli konu haline gelmiştir. Kahramanmaraş ve Hatay depremleri sonrasında bugüne kadar 355.322 haneye toplam 28 milyar TL'yi geçen kira yardımı yapılmıştır. 7269 Sayılı Kanun kapsamında yıkık, ağır ve orta hasarlı konut, işyeri ve ahir sahibi afetzedeler için hak sahipliği süreçleri tamamlanarak her türlü üstyapı, altyapı ve sosyal donatının inşası ve kredi desteği sağlanmasına ilişkin çalışmalar devam etmektedir. Meydana gelen depremler nedeniyle genel hayata etkili afet bölgesi olarak kabul edilen yerlerde depremzedelerin barınma ihtiyacının karşılanması amacıyla ulusal ve uluslararası projeler yürütülmektedir. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından AFAD koordinasyonunda belirlenen yeni yerleşim alanlarında TOKİ Başkanlığı, Emlak Konut Genel Müdürlüğü ve Bakanlık tarafından konut yapımı hızla devam etmektedir. Ayrıca hak sahiplerince talep edilmesi durumunda 7452 sayılı Kanun çerçevesinde Yerinde Dönüşüm Projesi kapsamında da konut üretimi gerçekleştirilmektedir. 30 Mayıs 2023 tarihinde başlatılan hak sahipliği süreci sonunda 18 ilde konut, ahır, işyerini kapsayan toplam 459.426 hak sahibi kabul edilmiştir. Deprem bölgesinde, Ekim ayı itibarıyla 317.391 konutun ihalesi yapılmış ve inşaatlarına başlanmıştır. 17 Ekim 2024 tarihinde yayımlanan Plansız Alanlar İmar Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik ile deprem nedeniyle köy yerleşik alanlarındaki mevcut konutları zarar gören ve parsel büyüklüğü yetersiz olduğu için evlerini yerinde inşa edemeyen vatandaşlara yerinde dönüşüm kolaylığı sağlayan bir düzenleme yapılmıştır.

b) Amaç

Sürdürülebilir kentsel çevre için konut planlaması ve yönetiminin bütüncül olarak ele alınması ve veriye dayalı etkin işleyen konut piyasasında barınma hakkı çerçevesinde başta dar gelirliler olmak üzere herkesin ekonomik olarak karşılanabilir, enerji verimli, dirençli, güvenli ve sağlıklı konutlara erişiminin sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu /Işbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Arz ve talep dengesi gözetilerek herkesin güvenli, dirençli, ekonomik olarak karşılanabilir konutlara erişimi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.862 Tedbir 862.1. Özellikle Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Sosyal Konut Projesi kentlerdeki barınma sorununa | Değişikliği Bakanlığı (5), | kapsamında 100 bin konut üretimi sağlıklı çözümler üretilebilmesi | Aile ve Sosyal Hizmetler | yapılacaktır. için dar gelirlilere, kadınlara, Bakanlığı, Gençlik ve engellilere ve gençlere yönelik | Spor Bakanlığı, TOKİ, toplu konut uygulamaları İlgili Kamu Kurum ve yürütülecektir. Kuruluşları Afetler sonucunda ortaya çıkan konut ihtiyacının karşılanmasında bütüncül, adil, maliyet etkin, şeffaflığı ve hesap verebilirliği esas alan çözümler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.863)

hizmetleri içeren afet konutları için, paydaş kurumlar ile AFAD bütüncül bir planlama Başkanlığı arasında sürecin etkin dâhilinde inşa edilecektir. ve verimli bir şekilde takibi amacıyla dijital entegrasyon sağlanacaktır. Tedbir 863.2. Afet İçişleri Bakanlığı (5), 1. Hak sahibi vatandaşların ekonutlarının yapımında Çevre, Şehircilik ve İklim | Devletten işlemlere ulaşması ve afetzedelerin barınma Değişikliği Bakanlığı, borçlandırma, tahsil-takip ihtiyacını en kısa zamanda AFAD, İlgili Kamu Kurum | işlemlerinin daha etkin kontrolü karşılayacak şekilde hak ve Kuruluşları için hak sahipliği mevzuat sahipliği, geri ödeme ve güncelleme çalışmaları finansman yöntemleri ile ilgili yapılacaktır. mevzuat yeniden ele alınacaktır. Tedbir 863.3. Afetzedelerin | İçişleri Bakanlığı (S), 1. Afetzedelerin barınma barınma ihtiyacının Çevre, Şehircilik ve İklim | ihtiyacının karşılanmasında hak karşılanmasında standart, Değişikliği Bakanlığı, sahipliği, yeni yerleşim yerine işlem sürelerini kısaltan, AFAD, İlgili Kamu Kurum | ilişkin planlama (etüt proje iş ve afetten etkilenme ve konut ve Kuruluşları işlemleri), geri ödeme ve sahipliğini hakkaniyete uygun finansman yöntemleri ile ilgili mevzuat değişikliği yapılacaktır. şekilde dikkate alan modeller ve süreçler geliştirilecektir. Tedbir 863.4. Afet İçişleri Bakanlığı (5), 1. Kırsal alanlarda tarım ve konutlarının sosyal Çevre, Şehircilik ve İklim | hayvancılığı destekler nitelikte standartlara uygun Değişikliği Bakanlığı, kırsal konut tasarımları büyüklükte, köy ve kent Tarım ve Orman yapılacaktır. yerleşimlerindeki ihtiyaçlara Bakanlığı, AFAD, İlgili 2. Kırsaldaki hak sahipleri için uygun tasarımlarla üretilmesi Kamu Kurum ve farklı tip ve büyüklükte ahır ve sağlanacaktır. Kuruluşları ağıl projeleri hazırlanarak işletmelerin geri kazanımına önelik projeler üretilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2023 2024 (1) | 2025(2)

Dar ve Orta Gelirlilere Yönelik Yıllık Üretilen Adet 125 000 100 000 100 000 Konut Sayısı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.4.5. Çevrenin Korunması

a) Mevcut Durum

Çevrenin etkin korunmasının sağlanması, Türkiye'nin ve dünyanın sosyo-ekonomik açıdan refahını uzun dönemde geliştirecek en önemli konulardan biridir. Hızla artan nüfus, şehirleşme, ekonomik faaliyetler ve çeşitlenen tüketim alışkanlıkları çevre üzerindeki baskıyı artırmakta ve başta iklim değişikliği olmak üzere, çölleşme, biyolojik çeşitlilik kaybı ve kuraklık gibi birçok çevre probleminin her geçen gün insan yaşamını ve kalkınma sürecini daha belirgin bir şekilde etkilemesine neden olmaktadır. Bu kapsamda çevre ve doğal kaynakların sürdürülebilir yönetimi gittikçe önem kazanmaktadır. Türkiye'de çevre sorunlarına yönelik politikalar, 2053 yılı net sıfır emisyon hedefi doğrultusunda, Birleşmiş Milletler üyesi ülkelerin 2030 yılına kadar ulaşmayı hedeflediği Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarıyla (SKA) uyumlu bir şekilde geliştirilmekte ve uygulanmaktadır. Bu kapsamda çevre alanında kurumsal kapasite, mevzuat ve standartların geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Türkiye, iklim değişikliğiyle mücadele kapsamında kararlı hedefler belirleyerek konuya ilişkin hassasiyetini küresel ölçekte ortaya koymaktadır. Bu bağlamda, 7 Ekim 2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7335 sayılı Paris Anlaşmasının Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanunla ülkemiz Paris Anlaşmasına taraf olmuştur. Buna ilaveten, 7 Ekim 2021 tarihli Mükerrer Resmi Gazete'de yayımlanan Paris Anlaşmasının İlişik Beyanla Birlikte Onaylanması Hakkında 4618 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla Paris Anlaşmasının ve mekanizmalarının gelişmekte olan bir ülke olarak ekonomik ve sosyal kalkınma hakkına halel getirilmeden uygulanacağı beyan edilmiştir. Paris Anlaşmasının onaylanmasının ardından 2053 yılı net sıfır emisyon hedefi beyan edilmiştir. Bu hedef çerçevesinde İklim Değişikliği ve Uyum Koordinasyon Kurulu (IDUKK) tarafından alınan karar doğrultusunda Türkiye'nin Ulusal Katkı Beyanı, 2030 yılında referans senaryoya göre yüzde 41 oranında azaltım yapılacak şekilde güncellenmiş ve 13 Nisan 2023 tarihinde Birleşmiş Milletler Iklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi Sekretaryasına (BMİDÇS) sunulmuştur. Türkiye'nin küresel iklim değişikliğiyle mücadele politikalarına uyumunu sağlamayı ve yeşil dönüşümün desteklenmesini hedefleyen bir yol haritası niteliğindeki Yeşil Mutabakat Eylem Planının Avrupa Birliği başta olmak üzere, uluslararası düzeydeki politika değişiklikleri ve uygulamalar çerçevesinde güncellenmesi çalışmaları tamamlanmak üzeredir. 2024 yılında Eylem Planı kapsamındaki gelişmeleri içeren 2023 Yılı Yıllık Faaliyet Raporu kamuoyu ile paylaşılmıştır. Ülkemiz coğrafi konumu itibarıyla iklim değişikliğinden en çok etkilenecek ülkeler arasında yer aldığından, uyum kapasitesinin geliştirilmesi ile ekonominin ve toplumun iklim risklerine dayanıklılığının artırılmasına yönelik sürdürülen çalışmalar önem arz etmektedir. Ülkemizin sahip olduğu zengin biyolojik çeşitlilik ile genetik kaynakların korunması için değişik statülerde korunan alan sayısı 2023 yılında 5.705'e çıkarılarak korunan alanların yüzölçümü yaklaşık 10,4 milyon hektara ulaşmıştır. 2023 yılında kara üzerindeki toplam korunan alanların ülke yüzölçümüne oranı yüzde 7,9'dur. Çevre kalitesinin izlenmesi için laboratuvar altyapısı güçlendirilmekte ve izleme sistemleri geliştirilmektedir. Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağındaki istasyon sayısı 2023 yılında 380'e ulaşmıştır. 2022 yılı verilerine göre ülkemizde kamunun, özel sektörün, kâr amacı gütmeyen kuruluşlar ile hanehalkının çevre koruma harcamaları geçen yıla nazaran yüzde 111,4 artış göstererek 140,3 milyar TL'ye ulaşmıştır. Bu harcamanın yüzde 70,3'ü özel sektör, yüzde 26,1'i kamu ve kâr amacı gütmeyen kuruluşlar, yüzde 3,6'sı ise hanehalkı tarafından gerçekleştirilmiştir. Çevre koruma amaçlı kamu ve özel sektör yatırım harcamaları 32,7 milyar TL olarak kayda geçmiştir. Sürdürülebilir çevre hedefleri doğrultusunda yaşam döngüsü boyunca olumsuz çevresel etkileri azaltılmış ürün veya hizmetleri teşvik etmek amacıyla oluşturulan çevre etiketi sistemi kapsamında kriteri belirlenmiş ürün ve hizmet grubu sayısı 2024 yılında 15'e yükseltilmiştir. Türkiye'nin sera gazı emisyonlarını azaltma hedefi doğrultusunda enerji, sanayi, binalar, ulaştırma, tarım, atık, arazi kullanımı ve ormancılık gibi kritik sektörlerde uygulanacak sektörel politikaları ve eylemleri belirleyen İklim Değişikliği Azaltım Stratejisi ve Eylem Planı (2024-2030) ile tarım ve gıda güvenliği, biyolojik çeşitlilik ve ekosistem hizmetleri, su kaynakları yönetimi, turizm ve kültürel miras, sanayi, kent, sosyal kalkınma, halk sağlığı, ulaşım ve iletişim, enerji, afet risk azaltımı ve yatay kesen konulara yönelik oluşturulmuş olan İklim Değişikliği Uyum Stratejisi ve Eylem Planı (2024-2030) 21 Mart 2024 tarihinde açıklanmıştır. Türkiye'nin 2053 net sıfır emisyon hedefi ve ulusal katkı beyanı doğrultusunda hazırlanan Uzun Dönemli iklim Stratejisinin 2024 yılının sonunda İDUKK tarafından onaylanması ve BMİDÇS'ye sunulması öngörülmektedir.

b) Amaç

Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA) doğrultusunda iklim değişikliğinin etkilerine karşı dirençli ve düşük karbonlu bir ekonomiye geçişin sağlanması, sosyal adalet anlayışıyla çevre ile doğal kaynakların korunması ve yönetilmesi, toplumun çevreye karşı duyarlılığı ve bilincinin artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

m N Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

İklim risklerine karşı, uluslararası iklim değişikliği müzakereleri, Paris Anlaşması ve Türkiye'nin Ulusal Katkı Beyanı çerçevesinde ulusal koşullar gözetilerek sera gazı emisyonlarının azaltımı ve iklim değişikliğine uyum eylemlerinin güçlendirilmesine yönelik ilgili tüm paydaşlarla işbirliği içinde yol haritaları hazırlanacak, mevzuat düzenlemeleri yapılacak ve kurumlar arası eşgüdüm sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.865) Tedbir 865.1. İklim değişikliğiyle (| Çevre, Şehircilik ve iklim | 1. İklim mevzuatı hazırlıkları ilgili uygulamaların bütüncül bir Değişikliği Bakanlığı (S), | tamamlanacaktır. biçimde ele alındığı temel mevzuat | İklim Değişikliği hazırlığı tamamlanacaktır. Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. İkinci Ulusal Katkı Beyanı Tedbir 865.2. 2053 net sifir Değişikliği Bakanlığı (5), | hazırlanacaktır. emisyon hedefi doğrultusunda ara dönemler ve ilgili hedefler Strateji ve Bütçe belirlenerek “Uzun Dönemli İklim Başkanlığı, İklim Değişikliği Stratejisi” hazırlanacak Değişikliği Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve ve sera gazı emisyonlarının azaltımı ve iklim değişikliğine uyum Kuruluşları hedefleri ile taahhütleri içeren “İkinci Ulusal Katkı Beyanı” güncellenecektir. Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Yerel iklim değişikliği eylem Tedbir 865.3. “Paris Anlaşması” Değişikliği Bakanlığı (5), | planlarının hazırlanmasına ve hedeflerine ulaşmak amacıyla sera İklim Değişikliği izlenmesine ilişkin ilke ve gazı emisyonlarını azaltmak, iklim Başkanlığı, İlgili Kamu yöntemleri içeren teknik değişikliğine uyum ve iklim değişikliği ile mücadele kapsamında Kurum ve Kuruluşları kılavuz hazırlanacaktır. atılacak adımları ortaya koymak üzere strateji ve eylem planları hazırlanacak ve uygulamaya geçirilecektir. Kaynakların verimli kullanımını sağlamak üzere döngüsel ekonomiye geçiş çerçevesinde sürdürülebilir üretim ve tüketinı Kalıpları hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.866) Tedbir 866.1. Sürdürülebilir Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Yedi sektörde Sürdürülebilir Tüketim ve Üretim Eylem Planı tüketim ve üretime ilişkin mevcut Değişikliği Bakanlığı (S), en iyi çevresel uygulamaların Sanayi ve Teknoloji ve Sirateji Belgesi yaygınlaştırılmasına yönelik Bakanlığı, İlgili Kamu hazırlanacaktır. çalışmalar yürütülecektir. Kurum ve Kuruluşları Tedbir 866.3. Tüm atıkların insan | Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Endüstriyel emisyonların sağlığına ve çevreye olan zararlı Değişikliği Bakanlığı (5), | yönetimine ilişkin ikincil etkilerinin en aza indirilebilmesi için | Sanayi ve Teknoloji mevzuat hazırlanacaktır. havaya, suya ve toprağa salımına Bakanlığı 2. Endüstriyel emisyonların ilişkin gerekli tedbirler alınacaktır. yönetimine ilişkin sektörel kılavuzlar yayımlanacaktır. 3. Sanayide Yeşil Dönüşüm Belgelendirme yazılımı aktif olarak kullanılmaya başlanacaktır. Tedbir 866.4. Deniz çöplerine Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Deniz çöpleri yönetimine sebep olan atıkların kaynağında Değişikliği Bakanlığı (S), ilişkin mevzuat gözden önlenmesi ve mevcut deniz Tarım ve Orman geçirilecektir. çöplerinin deniz çevresine zararının | Bakanlığı, Ulaştırma ve 2. 2025-2029 yıllarını kapsayan engellenmesi amacıyla çalışmalar Altyapı Bakanlığı, İlgili deniz çöpleri il eylem planları yürütülecektir. Kamu Kurum ve hazırlanacaktır. Kuruluşları, Yerel Yönetimler Tedbir 866.5. Çevre etiketi Çevre, Şehircilik ve İklim 1. İki ürün ve hizmet grubunda sistemi yaygınlaştırılacak, çevre Değişikliği Bakanlığı (S) çevre etiketi kriteri dostu ürün ve hizmetlerin rekabet geliştirilecektir. gücü artırılacakür. Kimyasalların insan sağlığı ve çevreye olan etkilerini en aza indirecek şekilde etkin yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.867) Tedbir 867.1. Bütüncül Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Kimyasalların çevreye olan kimyasallar yönetimiyle yaşam Değişikliği Bakanlığı (5), zararlarının en aza indirilmesi için mevzuat güncellenecektir. döngüsü boyunca kimyasalların Sanayi ve Teknoloji insan sağlığı ve çevreye olan Bakanlığı olumsuz etkilerinin en aza indirilmesi sağlanacaktır. Yeşil dönüşüm süreçleri desteklenerek rekabet gücünün korunması için ulusal karbon fiyatlandırma araçları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.869) Tedbir 869.1. Ulusal Emisyon Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. ETS'nin kapsamı, Ticaret Sistemi (ETS)'nin Değişikliği Bakanlığı (5), | uygulanması ve piyasa kurulmasına yönelik mevzuat ve Enerji ve Tabii Kaynaklar | işleyişine ilişkin usul ve diğer altyapı hazırlıkları Bakanlığı, Hazine ve esasların belirlenmesine tamamlanarak sistem uygulamaya | Maliye Bakanlığı, yönelik teknik çalışmalar geçirilecektir. Strateji ve Bütçe müştereken yürütülecektir. Başkanlığı, SPK, İklim Değişikliği Başkanlığı, BİST, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları İklim değişikliğiyle mücadele kapsamındaki azaltım ve uyum süreçlerinde sürdürülebilir finansman modelleri geliştirilerek yeşil finansmana erişim imkânları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.870) Tedbir 870.1. Ülkemizin özgün Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Ulusal Yeşil Taksonominin ihtiyaçlarını gözeten ve uluslararası | Değişikliği Bakanlığı (5), | oluşturulmasına yönelik teknik standartlarla uyumlu çevresel İktim Değişikliği çalışmalara devam edilecektir. olarak sürdürülebilir bir iktisadi Başkanlığı, İlgili Kamu faaliyetin taşıması gereken Kurum ve Kuruluşları nitelikleri belirleyen bir ulusal sınıflandırma sistemi oluşturulacaktır. Çevresel veri setleri ve göstergelerin uluslararası standartlara uygun olarak düzenli bir şekilde üretimi ve paylaşımı sağlanacak, izleme ve değerlendirme sistemleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.871 Tedbir 871.2. Tüm alıcı Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Sürekli İzleme Merkezi (SİM) ortamlardaki çevresel izleme Değişikliği Bakanlığı (S) geliştirilmeye devam verilerinin değerlendirilmesi ve edilecektir. yönetimine yönelik altyapı geliştirilecektir. Karasal ve denizel ekosistemler ile ekosistem hizmetlerinin korunması, iyileştirilmesi ve sürdürülebilir kullanımı ile biyolojik çeşitliliğin korunması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.872) Tedbir 872.1. Karasal ve denizel Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Potansiyel doğal sit alanları korunan alanlar artırılacak, karbon | Değişikliği Bakanlığı (5), | araştırılacaktır. yutak alanları genişietilecektir. Tarım ve Orman 2. Denizlerin koruma Bakanlığı statülerine ilişkin deniz koruma alanı mevzuatı hazırlanacaktır. 3. Ülke genelinde yeni özel çevre koruma bölgelerinin tespit edilmesine yönelik | çalışmalara devam edilecektir. Tedbir 872.3. Alanların etkin bir (o | Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. İki korunan alanda yönetim şekilde korunması ve yönetilmesi Değişikliği Bakanlığı (S), | planı hazırlanacaktır. amacıyla korunan alanlar için Tarım ve Orman planlama, projelendirme ve Bakanlığı uygulama çalışmaları yürütülecektir. Tedbir 872.4, Tahrip olmuş Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Özel çevre koruma ekosistemlerin iyileştirilmesine Değişikliği Bakanlığı (5), | bölgelerinde biyolojik çeşitliliği yönelik çabalar artırılacaktır. Tarım ve Orman korumaya ve geliştirmeye Bakanlığı yönelik çalışmalar sürdürülecektir. Tedbir 872.5. Nesli tehlike altında | Tarım ve Orman 1. Nesli tehlike altında olan ve olan ve koruma altına alınan yaban | Bakanlığı (5), Çevre, koruma altına alınan yaban hayvanlarının üretimi ve uygun Şehircilik ve İklim hayvanlarının üretimi, yaban doğal alanlara yerleştirilmesine Değişikliği Bakanlığı hayvanı üretme istasyonlarında ilişkin envanter ve izleme sürdürülecektir. çalışmaları yapılacak, av ve yaban hayatının sürdürülebilir yönetimi ğlanacaktır. Tedbir 872.6. İklim değişikliğinin Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Marmara Denizi biyolojik çeşitlilik, ekosistem Değişikliği Bakanlığı (S), | ekosisteminin restorasyonuna hizmetleri ve arazi tahribatı Tarım ve Orman katkı sağlayacak çalışmalar üzerindeki etkilerinin Bakanlığı yürütülecektir. belirlenebilmesi için araştırma, izleme ve değerlendirme faaliyetleri sürdürülecektir. Tedbir 872.7. Genetik kaynakların | Tarım ve Orman 1. Arazi ve tohum gen toplanması, saklanması ve Bakanlığı (S5) bankalarında korunan bitki ve sürdürülebilirliğinin sağlanması için tohum örneklerinde artış arazi ve tohum gen bankalarında sağlanacak ve tohum korunan bitki ve tohum çeşidi ile yenilenme çalışmalarına devam sayısı artırılacak, Ar-Ge çalışmaları edilecektir. yürütülecektir. Hava kirliliğinin önlenmesi ve kalitesinin iyileştirilmesi için hava kalitesi yönetim uygulamaları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.873) Tedbir 873.1. Sanayi, enerji ve Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Yerel düzeyde oluşturulan ulaştırma sektörlerinden Değişikliği Bakanlığı (5), | kirlilik haritaları dikkate kaynaklanan hava kirliliğinin Enerji ve Tabii Kaynaklar | alınarak kaynak bazlı azaltım önlenmesi ve kalitesinin Bakanlığı, Sanayi ve planları hazırlanacaktır. iyileştirilmesine yönelik hava Teknoloji Bakanlığı, kalitesi yönetim uygulamaları Tarım ve Orman etkinleştirilecek ve emisyonların Bakanlığı, Ulaştırma ve kontrolü sağlanacaktır. Altyapı Bakanlığı, Yerel Yönetimler Tedbir 873.2. Hava kalitesi Çevre, Şehircilik ve İklim | 1. Ulusal Hava Kalitesi İzleme izlenmesine yönelik altyapı Değişikliği Bakanlığı (5) | Ağında yer alan istasyon sayısı güçlendirilecek, bilgi ve iletişim artırılacaktır. teknolojileri kullanılarak envanter 2. Hava kirletici emisyonlarının ve modellemeye yönelik kapasite envanter, modelleme ve geliştirilecek ve araştırmalar analiz-değerlendirme yapılacaktır. çalışmaları kapsamında yazılım ve karar destek araçları gelişüirilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2023 | 2024(1) | 2025(2)

Hava Kalitesi İzleme Ağındaki İstasyon Sayısı Adet 380 382 383 (Kümülatif) Karasal Korunan Alanların Ulke Yüzölçümüne Yüzde 79 80 81 Oranı Çevre Etiket Sistemi Kapsamında Belirlenen Ürün ve Hizmet Grubu Sayısı (Kümülatif) Adet 2 | b 18 Planlı Birleşik Çevre Denetimi Sayısı Adet 2 165 2170 2273

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.4.6. Kentsel Altyapı

a) Mevcut Durum

İçme ve kullanma suyu şebekesiyle hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı 2024 yılı itibarıyla yüzde 99 seviyesindedir. Yerleşime yeni açılan alanlar ve mevcut şebekelerin yenileme ve bakım çalışmaları dışında içmesuyu şebeke inşaatı ihtiyacı azalırken içmesuyunu arıtma ihtiyacı artmıştır. Kanalizasyon şebekesiyle hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı Haziran 2024 itibarıyla yüzde 95'ir. Su ve Kanalizasyon Programından (SUKAP) faydalanan proje sayısı Eylül 2024 itibarıyla 1.513'e ulaşmış olup 1.425 proje tamamlanmış ve 88 proje devam etmektedir. 2011-2024 döneminde 2025 yılı fiyatlarıyla toplam 76,1 milyar TL hibe ve uygun şartlarla 110,9 milyar TL kredi İLBANK aracılığıyla tahsis edilmiştir. Tarım ve Orman Bakanlığı verilerine göre, 2024 yılında içmesuyu temin ve dağıtım sistemlerindeki su kayıp oranı ülke genelinde yüzde 31 olarak hesaplanmıştır. Su temin sistemindeki kayıp ve kaçaklar azaltılarak iklim değişikliği ve kuraklığın etkilerine karşı su kaynaklarının verimli kullanılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Su kaynaklarının verimli kullanımı ve etkin yönetimi ile bu konularda yüksek düzeyli koordinasyonun sağlanması amacıyla 29 Kasım 2023 tarih ve 157 sayılı Cumhurbaşkanı Kararnamesi ile Ulusal Su Kurulu oluşturulmuştur. Ulusal Su Kurulu, On İkinci Kalkınma Planında belirtildiği üzere Su Yönetimi Koordinasyon Kurulu ile Havza Kurulları ve İl Su Kurullarının daha etkin hale getirilmesi, kentlerde ve kırsalda su-gıda-enerji-ekosistem ilişkisini temel alan su arzına ilişkin kısa ve uzun vadeli plan, politika ve stratejilerin oluşturulmasının yanı sıra su yönetiminde etkin koordinasyon ile bütüncül yaklaşımın garanti altına alınması ve sürdürülebilirliğinin sağlanmasını amaçlamaktadır. Bu doğrultuda, su kaynaklarının sürdürülebilirliğinin sağlanması ve gelecek nesillere aktarılması amacıyla başlatılan Ulusal Su Verimliliği Seferberliği kapsamında su kaynaklarının etkin yönetimi ve verimli kullanımına ilişkin üst düzeyde koordinasyon ve işbirliği sağlamak üzere kurulan Ulusal Su Kurulunun altında oluşturulan Su Verimliliği Alt Kurulu'nun ilk toplantısı gerçekleştirilmiştir. Su Verimliliği Alt Kurulunun, su kayıplarının azaltılması, sektörel su verimliliği uygulamalarının yaygınlaştırılması, su verimliliği teknik ve teknolojilerinin geliştirilmesi, yasal altyapının güçlendirilmesi, toplumsal bilgi ve bilincin artırılması konularında çalışmalar yapması planlanmaktadır. Türkiye'de yer alan 25 havzadan 12 havza için Nehir Havza Yönetim Planları (NHYP) tamamlanmış olup kalan yedi havzada çalışmalara devam edilmektedir. Su kalitesi ve miktarının izlenmesine yönelik çalışmalar NHYP'si tamamlanan ve devam eden 18 havzada tamamlanmış olup Seyhan Havzası'nda ise izleme çalışmaları devam etmektedir. Altı havzada Sektörel Su Tahsis Planları (SSTP) tamamlanmış olup bu planların takibi yapılmaktadır. Beş havzada SSTP çalışmaları tamamlanmış olup söz konusu planlar Ulusal Su Kurulu onayına sunulacaktır. Dokuz havzada SSTP çalışmaları sürdürülmektedir. Su Döngüselliği ve Verimin Artırılması Projesi su kıtlığı ve kirliliğiyle ilişkili artan riskleri azaltacak ve sulama için su hizmetleri sunumunu sürdürülebilir hale getirecek uygun iklim değişikliği azaltma ve uyum önlemleri yoluyla iklim değişikliğine karşı direnci sağlama çabalarını desteklemeye devam etmektedir. Birçok alanda hissedilmeye başlanan iklim değişikliğiyle ilgili daha etkin mücadele edebilmek maksadıyla iklim projeksiyonları doğrultusunda su potansiyelinin havzalar ölçeğinde değişimi tespit edilerek, sektörlere etkisi belirlenmektedir. İklim değişikliğinin su kaynaklarına etkilerinin azaltılması amacıyla risklerin belirlenerek göller, sulak alanlar ve kıyılar için uyum faaliyetleri ve doğa temelli çözümler üretilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Atıksu arıtma tesislerinde istenilen düzeyde arıtma verimini sağlayabilecek, döngüsel ekonomi yaklaşımıyla uyumlu, doğal kaynakları koruyan ve enerji verimliliğini hedefleyen, ülkemize özgü tasarım normlarının ve kriterlerinin belirlenmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Ülkemizde faaliyet gösteren sanayi tesisleri dikkate alınarak sektörel atıksu profilinin çıkarılması, sanayi sektörleri için atıksu envanterinin oluşturulması, sektörlere özgü konvansiyonel kirleticiler, ağır metaller ve diğer tehlikeli maddelerin tespit edilmesi amacıyla Endüstriyel Atıksu Profili Belirleme Projesi başlatılmıştır. Proje kapsamında, AB mevzuatı ve uygulamaları da dikkate alınarak sektöre özgü atıksu deşarj standartlarının belirlenmesi, gerçekçi deşarj kriterlerinin geliştirilmesi ve gerekli mevzuat düzenlemelerinin hayata geçirilmesi hedeflenmektedir. Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen illerde içmesuyu ve kanalizasyon altyapısının yeniden inşası amacıyla dış finansman kredisi sağlanmış olup İLBANK aracılığıyla ilgili belediyeleri borçlandırmadan yürütülen Türkiye Deprem Sonrası İyileşme ve Yeniden İmar Projesi devam etmektedir. TÜİK verilerine göre 2022 yılında toplanan evsel nitelikli atık miktarı yaklaşık 32,42 milyon tondur. Mevcut atık yönetim planlarının sıfır atık yönetim planı ile uyumlu hale getirilmesi, ayrı toplama verimliliğinin kaynağında artırılması ve yaygınlaştırılması, geri kazanım ve bertaraf yöntemlerinin belirlenmesi amacıyla Ulusal Atık Yönetimi ve Eylem Planı revizyon çalışmaları tamamlanmak üzeredir. 2024 yılı üçüncü çeyreği itibarıyla işletmede olan düzenli depolama tesisi sayısı 94 olup bu tesislerle 1.248 belediyede 75,9 milyon nüfusa hizmet verilmektedir. 2016 yılında 2 yakma ve 56 tıbbi atık sterilizasyon tesisi bulunurken bu tesislerin sayısı Ekim 2024 itibarıyla sırasıyla 3 ve 68 olmuştur. Eylül 2024 itibarıyla 409 tehlikeli atık geri kazanım tesisi ve 11 adet birinci sınıf düzenli depolama tesisi, 105 yakma ve beraber yakma tesisi bulunmaktadır. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının 28 Şubat 2023 tarihinde yayımlanan 2021 yılı Ambalaj Bültenine göre yaklaşık 9,7 milyon ton ambalaj üretilmiş, 4 milyon ton ambalaj ise piyasaya sürülmüştür. Katı atık yönetiminde öncelikle üretilen atık miktarının azaltılması ve atığın kaynakta ayrıştırılarak toplamaya hazır hale getirilmesi için hanehalklarının bilinçlendirilmesi çalışmaları ile yerel yönetimlerin atığın kaynakta ayrı toplanmasına ilişkin kapasitesinin artırılması faaliyetleri devam etmektedir. Belediyeler katı atık yönetiminde toplama, taşıma ve bertaraf konusunda önemli gelişmeler kaydetmiş olup katı atık tesislerin çevresel sorunlara yol açmaması için usulüne uygun olarak işletilmesi ve düzenli olarak denetlenmesi çalışmaları sürdürülmektedir. Düzenli depolama tesisi sayısı artmakla birlikte faaliyetteki tesislerin dolan kapasitesinin artırılması için ilave depolama alanı ve ön işlem tesislerinin yapımına devam edilmektedir. Ayrıca düzensiz döküm sahalarının rehabilitasyonu ve kırsal alanda katı atıkların yönetimiyle ilgili çalışmalar yürütülmektedir. Katı atık yönetiminde belediyelerin zamanı ve finansman kaynaklarını daha verimli kullanmaları amacıyla mahalli idare birlik modelinin etkinliğinin artırılması önemli görülmektedir. Bu yöntemle yürütülen katı atık projelerinin sayısı artmakla birlikte kurulan tesislerin daha iyi işletilmesi ihtiyacı bulunmaktadır. Belediye atıklarının insan ve çevre sağlığına etkilerinin en aza indirilerek etkin yönetiminin gerçekleştirilmesi amacıyla belediyelerin finanse etmekte zorlandıkları katı atık projelerinin desteklenmesi için 2017 yılında Katı Atık Programı (KAP) başlatılmıştır. Bu kapsamda Eylül 2024 itibarıyla 15 aktarma istasyonu uygulama projesi hazırlanması, yedi aktarma istasyonu yapımı, sekiz düzenli depolama lotu yapımı, bir entegre atık yönetim tesisi yapımı, bir ön işlem tesisi yapımı, iki entegre atık yönetim tesisi uygulama projesi hazırlanması, 11 düzenli depolama tesisi uygulama projesi hazırlanması işleri tamamlanmıştır. Diğer taraftan dört aktarma istasyonu yapımı, dört düzenli depolama lotu yapımı, iki entegre atık yönetim tesisi yapımı, üç entegre atık yönetim tesisi uygulama projesi ve iki yeni lot uygulama projesine ilişkin çalışmalar devam etmektedir. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yürütülen Sifir Atık Projesi kapsamında Haziran 2017- Eylül 2024 döneminde 193 bin bina ve yerleşkede Sifir Atık Yönetim Sisteminin uygulanmasına başlanmıştır. Aynı dönemde sıfır atık uygulamaları hakkında 22 milyon kişiye eğitim verilmiştir. Sıfır atık yönetim sisteminin idari, mali ve teknik unsurları açısından tasarım ve planlama kriterlerini, değerlendirme unsurlarını ve uygulama esaslarını belirlemek; sistemin geliştirilmesi, iyileştirilmesi ve yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmaları düzenlemek amacıyla 11 kılavuz hazırlanmıştır. Diğer taraftan yerel ölçekte strateji belirlemek, kısa ve uzun vadeli hedefler koymak amacıyla 81 ilin İl Sıfır Atık Yönetim Planları hazırlanmıştır. Eylül 2024 itibarıyla belediye hizmet alanı içerisinde sıfır atık yönetim sistemini kurarak Temel Seviye Sıfır Atık Belgesi alan belediye sayısı 160'a ulaşmıştır. 2 Nisan 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 2024/4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesinde bina ve yerleşkeler ile mahalli idarelerde oluşturulacak sıfır atık yönetim sisteminin ilgili mevzuata uygun olarak kurulması gerektiği, bu sistemi kurmayan, kurup sıfır atık belgesi almayan ve/veya sıfır atık belgesi bulunmasına rağmen sıfır atık yönetim sistemini etkin bir şekilde uygulamayan bina ve yerleşkeler ile mahalli idarelerde sıfır atık sistemi ile ilgili eksikliklerin giderileceği, gerekli denetim ve takibin titizlikle yapılacağı, yükümlülüklerini yerine getirmekten imtina edenlere ilgili mevzuat hükümleri uyarınca idari yaptırım uygulanacağı belirtilmiştir. Ayrıca sıfır atık yönetim sisteminin gerek bina ve yerleşkelerde gerekse mahalli idarelerde uygulanması noktasında çalışmaların hızlandırılması için ihtiyaç duyulacak her türlü destek ve yardımın tüm kamu kurum ve kuruluşlarınca yerine getirilmesi gerektiği hususu ifade edilmiştir. Sıfır atık uygulamasının başladığı 2017 yılından 2023 yılı sonuna kadar 29,3 milyon ton kağıt-karton, 7,8 milyon ton plastik, 2,9 milyon ton cam, 3,7 milyon ton metal ve 16,2 milyon ton organik ve diğer geri kazanılabilir atıklar olmak üzere toplamda yaklaşık 59,9 milyon ton geri kazanılabilir atık Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığından lisans almış işletmelerce işlenerek ekonomiye kazandırılmıştır. Proje başlangıcında yüzde 13 olan geri kazanım oranı 2021 yılı itibarıyla yüzde 27,2'ye, 2022 yılında yüzde 30,1'e ve 2023 yılında yüzde 35'e çıkarılmıştır. Geri kazanım oranının 2035 yılında yüzde 60'a çıkarılması hedeflenmektedir. 2019-2023 yıllarında ücretli poşet uygulamasıyla bugüne kadar plastik poşet kaynaklı yaklaşık 1 milyon ton plastik atığın oluşumu engellenmiştir. Bu azalmayla ülkemizde plastik poşet üretimi için gerekli plastik hammadde ithali önlenmiş ve yaklaşık 6,98 milyar TL tasarruf edilmiş, yaklaşık 41.881 ton sera gazı salımı engellenmiştir. Atık yağlar, atık pil ve akümülatörler, ömrünü tamamlamış lastikler, elektrikli ve elektronik eşya atıkları, bitkisel atık yağlar, hafriyat toprağı, inşaat ve yıkıntı atığı, ömrünü tamamlamış araçlar gibi özel atıkların toplanması, taşınması, geri kazanımı ve bertarafına yönelik eğitim, bilinçlendirme ve mevzuat çalışmaları devam etmektedir. İçecekler için cam, plastik (PET) veya alüminyum malzemeden üretilmiş olan ambalajların geri dönüşümünü amaçlayan Depozito İade Sisteminin 2025 yılında uygulamaya geçmesi planlanmaktadır. Birleşmiş Milletler Çevre Asamblesi'nin (UNEA) 28 Şubat-2 Mart 2022 tarihlerinde düzenlenen beşinci oturumunda plastik kirliliğinin sonlandırılmasına ilişkin uluslararası bağlayıcılığı olan bir araç geliştirilmesi konusunda UNEA 5/14 sayılı karar alınmış olup bahse konu karar doğrultusunda Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) tarafından bir Hükümetlerarası Müzakere Komitesi (Intergovernmental Negotiation Committee-INC) oluşturulmuştur. Bu kapsamda ülkemizin de dâhil olduğu Komitenin çalışmaları devam etmektedir. 2022 yılında başlatılan Türkiye'nin Döngüsel Ekonomiye Geçiş Potansiyelinin Değerlendirilmesi için Teknik Destek Projesi (DEEP) kapsamında daha verimli kaynak ve atık yönetimine katkıda bulunan döngüsel ekonomiye geçişin teşvik edilmesi, AB Döngüsel Ekonomi Modeli doğrultusunda Türkiye'nin döngüsel ekonomiye geçişte kurumsal ve teknik kapasitesinin güçlendirilmesi ve ülkemiz şartlarına uygun kapsamlı bir Ulusal Döngüsel Ekonomi Stratejisi ve Eylem Planı'nın (2024-2028) hazırlanması çalışmaları devam etmektedir. Ülkemizde toplu taşımanın ve motorsuz ulaşım türlerinin geliştirilerek kentiçi ulaşımda yaşanan trafik sıkışıklığının ve buna bağlı olarak ortaya çıkan zaman kaybı, yakıt tüketimi ile çevre ve gürültü kirliliği sorunlarının azaltılabilmesi amacıyla önemli yatırımlar yapılmaktadır. Trambüs, elektrikli otobüs gibi emisyon üretmeyen toplu taşıma araçlarının yanı sira tramvay, metro gibi raylı sistem araçlarının kullanımı yaygınlaşmaktadır. Ekim 2024 itibarıyla Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Eskişehir, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Kayseri, Kocaeli, Konya ve Samsun'un aralarında bulunduğu 12 büyükşehirde raylı sistemlerle toplu taşıma hizmeti verilmeye devam edilmektedir. 2024 yılının ilk yarısında tamamlanan Gayrettepe-Kağıthane, Arnavutköy-İstanbul Yeni Havalimanı ve Bakırköy-Bahçelievler-Kirazlı Metro Hattı projelerinin hizmete alınması ile İstanbul'da raytı sistem hat uzunluğu 369 km'ye ulaşmıştır. Ayrıca Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından yapımı devam eden Kocaeli-Şehir Hastanesi Tramvay Hattı projesi ile yatırım programında yer alan ve yerel yönetimlerce yapımı sürdürülen Çiğli Tramvay Hattı, Ataköy-İkitelli Metro Hattı'nın 2.etabı olan Ataköy-Bahariye kesimi ve Fahrettin Altay- Narlıdere İstihkam Okulu HRS Hattı projeleri yıl içinde hizmete açılmıştır. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca yapım çalışmalarına devam edilen Halkalı-İstanbul Yeni Havalimanı Metro Hattı'nın Arnavutköy-Halkalı kesimi ve Gebze OSB - Darıca Sahil Raylı Sistem Hattı projeleriyle birlikte 2025 yılı sonuna kadar yaklaşık 32,9 kmllik kentiçi raylı sistem hattının hizmete açılması planlanmaktadır.

b) Amaç

Kentsel altyapıda sağlıklı ve güvenilir içme ve kullanma suyuna erişimin sağlandığı, atıksu ile katı atıkların insan ve çevre sağlığına etkilerinin en aza indirildiği, kentiçi ulaşımda ise maliyet etkin, temiz ve enerji verimli, tüm bireyler için kolay erişilebilir, modlar arası güçlü bağlantının sağlandığı sürdürülebilir sistemlerin oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

.. i Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Su kaynaklarının koruma kullanma dengesi gözetilerek sürdürülebilir, bütüncül, etkin ve verimli şekilde yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.875) Tedbir 875.1. Etkin su Tarım ve Orman Bakanlığı (5), !/ 1. Su yönetimine ilişkin kaynakları yönetimi için Su Çevre, Şehircilik ve Iklim mevzuat hazırlıkları kanunu çıkarılacaktır. Değişikliği Bakanlığı tamamlanacaktır. Tedbir 875.3. Su Yönetimi | Tarım ve Orman Bakanlığı (9), | 1. Ulusal Su Kurulu toplantıları Koordinasyon Kurulu ile Çevre, Şehircilik ve İklim gerçekleştirilecektir. havza kurulları ve il su Değişikliği Bakanlığı, Yerel 2. 25 Havza Su Kurulu kurullarının daha etkin hale (| Yönetimler toplantıları gerçekleştirilecektir. getirilmesi sağlanacaktır. 3. 81 ilde Tl Su Kurulu toplantıları gerçekleştirilecektir. Iklim değişikliğinin su kaynaklarına etkileri tespit edilecek ve iklim değişikliğine uyum sağlanmasına yönelik faaliyetler yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.877) Tedbir 877.2. Türkiye Tarım ve Orman Bakanlığı (9), | 1. İklim değişikliğinin havzalar genelinde iklim Çevre, Şehircilik ve Iklim ve alt havzalar bazında su değişikliğinin su Değişikliği Bakanlığı kaynaklarına etkisinin kaynaklarına etkileri güncel belirlenmesi çalışmalarına veri setleri ve senaryolar devam edilecektir. kullanılarak belirlenecektir. Su kaynakları miktar, kalite ve ekosistemler açısından korunacak ve iyileştirilecektir. | (Kalkınma Planı p.878) Tedbir 878.1. Kalite ve “TTarım ve Orman Bakanlığı (5) 1. Havza ve alt havza bazında toplam su potansiyeli bilgilerini mevcut durum su potansiyeli ve içeren su kaynakları envanteri Sikartarinn tec ilmesi oluşturulacaklır. çalışmalarına devam edilecektir. 2. Seyhan ve Çoruh Havzalarında izleme çalışmalarına devam edilecektir. İ Tedbir 878.3. Sanayi İ Çevre, Şehircilik ve Iklim 1. Sanayiden kaynaklanan su kaynaklı su kirliliğinin Değişikliği Bakanlığı (S) kirliliğinin kaynağında önlenmesi önlenmesi için temiz üretim ve atıksuyun yeniden kullanılması amacıyla mevcut en teknikleri hayata geçirilecektir. iyi tekniklerin kullanıldığı temiz üretim çalışmaları kapsamında mevzuat hazırlıkları tamamlanacaktır. N Tarım ve Orman Bakanlığı (5), 1. 167 sayılı Yeraltı Suları Tedbir 878.4. Ruhsatsız su Çevre, Şehircilik ve İklim Kanunu'nda ruhsatsız kullanımı ve izinsiz deşarjlar Değişikliği Bakanlığı kullanımlara ilişkin düzenlemeler engellenecek, cezai yaptırımlar yapılacaktır. caydırıcı hale getirilecektir. EZ IN EE a Tedbir 878.5. Su tahsisinde Tarım ve Orman Bakanlığı (5), 1. Sekiz havzada Sektörel Su arz-talep dengesi gözetilerek Çevre, Şehircilik ve İklim Tahsisi Planları suyun en faydalı şekilde Değişikliği Bakanlığı tamamlanacaktır. kullanımına yönelik sektörel tahsis planlaması | yapılacaktır. Çevre, Şehircilik ve Iklim 1, Arıtma Çamuru Eylem Planı Tedbir 878.6. Atıksu artma (| Değişikliği Bakanlığı (S) ve Arıtma Çamuru Yönetim Planı tesislerinin yapımı ve Genelgesinin yayımlanmasına işletilmesinde denetim, teknik yönelik çalışmalar bilgi ve kapasite eksikliği gibi tamamlanacaktır. mevcut engellerin giderilmesine yönelik çalışmalar hızlandırılacak, standartlara uygun işletilmesine ilişkin destek mekanizmaları ve atıksu arıtma tesisi çamuru bertarafı kapsamında alternatif sistemler geliştirilecektir. Tedbir 878.8. Döngüsel Çevre, Şehircilik ve Iklim 1. Atıksu deneysel ekonomi kriterleri de dikkate Değişikliği Bakanlığı (S) karakterizasyon çalışmaları için alınarak ülkemize özgü atıksu numune alma aşaması arıtma tesisi tasarım normları N ve kriterleri belirlenecek, tamamlanarak karakterizasyon tasarım yazılımı çalışmalarına başlanacaktır. geliştirilecektir. 2. Diğer ülkelerde yapılan çalışmalar ve mevzuat karşılaştırmalı olarak değerlendirilerek boşluk analizi yapılacak ve ihtiyaçlar doğrultusunda yapılması gereken düzenlemeler ortaya konulacaktır. 3. Mevcut evsel/kentsel AATlerde tasarım hatalarından kaynaklanan sorunların belirlenmesine yönelik çalışmalara başlanacaktır. A, Suyla ilgili kurum ve kuruluşların finansman yapıları iyileştirilecek ve işletme sorunları giderilecektir. (Kalkınma Planı p.879) Tedbir 879.1. Finans, bütçe Tarım ve Orman Bakanlığı (S) 1. Suyun Fiyatlandırılması ve Su ve işletme su tarifeleriyle ilgili Piyasasının Oluşturulması düzenleyici bir yapı Komisyonu çalışmalarına devam oluşturulacak ve suyun edilecektir. gelecekteki varlığı dikkate alınarak verimli kullanımı teşvik edecek fiyatlandırma sistemine geçilecektir. Tedbir 879.2. Su Tarım ve Orman Bakanlığı (S) 1. Pompajlı sulama tesislerinde teminindeki enerji yenilenebilir enerji potansiyeli maliyetlerinin azaltılmasına belirksnecektir. yönelik faaliyetler 2. Yeni geliştirilen içmesuyu ve desteklenecektir. atıksu arıtma tesislerinde yenilenebilir enerji kullanım potansiyeli belirlenecektir. Suyun verimli kullanımı sağlanacak, gelir getirmeyen su kullanımının en aza indirilmesi için gerekli tedbirler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.880 Tedbir 880.1. Değişen Tarım ve Orman Bakanlığı (S), 1. Su verimliliği sistem kurulumu iklime Uyum Çerçevesinde Çevre, Şehircilik ve İklim ve belgelendirilmesi konusunda Su verimliliği Strateji Belgesi Değişikliği Bakanlığı mevzuat çalışmaları ve Eylem Planında tamamlanacaktır. 2. Su Verimliliği Eylem Planı tanımlanan eylemlerin hayata geçirilmesi sağlanacaktır. kapsamında sorumlu kurumlarca gerçekleştirilen çalışmaların takibine devam edilecektir. Tedbir 880.2. Ekonomik Tarım ve Orman Bakanlığı (S) 1. Ekonomik kayıp seviyesi ve kaçak seviyesi indeksleri su kayıp oranı ile gelir kullanılarak suyun gerçek getirmeyen su oranının değeriyle su kayıp oranı ve hesaplanmasına yönelik gelir getirmeyen su hedefleri çalışmalar yapılacaktır. belirlenecektir. Tedbir 880.3. Belediyelerin Tarım ve Orman Bakanlığı (S), 1. Belediyeler arasında bilgi ve kayıp kaçakla mücadeleye Belediyeler tecrübe paylaşımı sağlanmasına yönelik faaliyetleri yönelik çalıştaylar desteklenecektir. düzenlenecektir. Tedbir 880.4. Sanayide Tarım ve Orman Bakanlığı (5), 1. Endüstriyel su verimliliği mevcut en iyi tekniklere Çevre, Şehircilik ve İklim doğrultusunda hazırlanan geçilerek su verimliliği Değişikliği Bakanlığı sektörel rehberlerin kapsamının artırılacaktır. genişletilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 880.6. Yerel Tarım ve Orman Bakanlığı (5), 1. Sisteme giren su, su kayıpları yönetimlerin su bütçelerini Çevre, Şehircilik ve İklim ve gelir getirmeyen su oluşturması sağlanacak, su Değişikliği Bakanlığı, Belediyeler || miktarının takibinin daha sağlıklı dengesi ve kayıpların yapılabilmesi için güvenilir veri belirlenmesine yönelik setlerinin oluşturulmasına çalışmalar yapılacaktır. yönelik teknik destek sağlanacaktır. Katı atık yönetiminin döngüsel ekonomi ilkeleri gözetilerek etkinleştirilmesi sağlanacaktır. | (Kalkınma Planı p.881)

sistemlerinin uyumu | sistemi geliştirilecek ve veri giriş sağlanacaktır. | i sistemleri uyumlu hale l i getirilecektir.

oluşturulması amacıyla

programlar

düzenlenecektir. |

Tedbir 881.4. Geri | Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Geri kazanılmış ikincil ürüne kazanılmış ikincil ürüne ait (o | (5), İlgili Kamu Kurum ve ait standartların geliştirilmesi, teknik standartlar Kuruluşları, Yerel Yönetimler (| | teşvik ve yönlendirme geliştirilecek, teşvik ve sisteminin iyileştirilmesi yönlendirme mevzuat amacıyla mevzuat iyileştirilecektir. değişikliklerini de içeren pl . çalışmalar yürütülecektir... Sıfır atık uygulamaları yaygınlaştırılacak, atıkların geri dönüşümünde toplumun bilinçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.882)

kademelerinde sıfır atık öncesi, ilköğretim ve

uygulamaları ortaöğretim programlarında

yürütülecektir. sıfır atık uygulamalarına yer

| İ verilecektir.

Mali gücü yetersiz yerel yönetimlerin evsel nitelikli katı atıkların geri kazanım ve bertaraf tesisi projeleri ile aktarma istasyonu projelerinin bir program dâhilinde desteklenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.883) Tedbir 883.1. Yerel Çevre, Şehircilik ve Iklim 1. Dört aktarma istasyonu yönetimlerin finanse | Değişikliği Bakanlığı (S), yapımı, dört düzenli depolama etmekte zorlandıkları katı | İLBANK, Yerel Yönetimler i İotu yapımı, iki entegre atık atık yönetim projelerini | yönetim tesisi yapımı, ÜÇ desteklemek amacıyla entegre atık yönetim tesisi yürütülen “Katı Atık uygulama projesi hazırlanması Programı”nın ve iki yeni lot uygulama yaygınlaştırılması projesi hazırlanmasına devam sağlanacaktır. edilecektir. Mekânsal planlar ile ulaşım planlarının bütüncül bir şekilde ele alınması sağlanacak; bölge planları ile kentsel ulaşım ana planları eşgüdüm içerisinde oluşturulacak, kentiçi raylı sistem projelerine ilişkin mevzuat düzenlemesi yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.884) Tedbir 884.3. Kentiçi raylı o | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. Kentiçi raylı sistem sistem projelerinin (5), Çevre, şehircilik ve İklim ! projelerinin incelenmesi, incelenmesi, , Değişikliği Bakanlığı, Hazine ve onaylanması ve belediyelerin değerlendirilmesi ve | Maliye Bakanlığı i iolarini Ulaştırma ve Altyapı raylı sistem projelerinin Bakanlığı tarafından Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı devralınmasına ilişkin tarafından devralınmasına mevzuat hazırlanacak, ilişkin usul ve esasları istatistiki veri altyapısı düzenlemeye yönelik oluşturulacaktır. yönetmelikler hazırlanacaktır. 2. Kentiçi ulaşıma ilişkin istatistiki veri altyapısı oluşturulacaktır. Kentlerdeki trafik sıkışıklığının, kazaların ve hava kirliliğinin azaltılması amacıyla kentiçi ulaşımda talep yönlü politikalar uygulanacak, bireysel araç kullanımı yerine sürdürülebilir, çevreci, verimli ve düşük emisyonlu toplu taşıma sistemleri ile mikromobilite çözümleri teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.885) Tedbir 885.4, i Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | 1. 2024-2030 yıllarını Büyükşehirler başta olmak (o: (5), Çevre, Şehircilik ve Iklim kapsayan ulusal AUŞ Eylem üzere, kentiçi ulaşım ağının (o: Değişikliği Bakanlığı Planı'nın gerçekleşmeleri daha verimli i raporlanacaktır. kullanılabilmesi, trafik i güvenliğinin artırılması, i ulaşım talebinin doğru İ şekilde yönetilebilmesi ve daha etkin planlama yapıtabilmesini teminen ulusal akıllı ulaşım sistemi (AUS) mimarisine uyumlu İ uygulamalar i i yaygınlaştırılacak, dinamik yolcu, sürücü ve yaya bilgilendirme sistemleri ile katılımcı ulusal akıllı ulaşım sistemi (K-AUS) i kurulumlarına devam i | edilecektir... İ

d) Hedefler

Performans Göstergeleri Birim 2023 | 2024(1) | 2025(2

İçme ve Kullanma Suyu Şebekesi ile Hizmet

Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Yüzde 98,8 99,0 99,0 Nüfusuna Oranı Kanalizasyon Şebekesi ile Hizmet Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna | Yüzde 95 95 96 Oranı Atıksu Arıtma Tesisi ile Hizmet Verilen Belediye M Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna Oranı Yüzde 20,6 22,0 23,0 Arıtılmış Atıksuların Yeniden Kullanım Oranı İçmesuyu Kayıp Oranı Yüzde 31,0 30,0 26,0 O tim Hizmeti Verilen Belediye Nüfusu Yüzde 89,0 94,5 950 Sıfır Atık Projesi Kapsamında Atığın Geri N Kazanım Oranı Yüzde 35,0 36,0 37,5 Kentiçi Raylı Sistem Uzunluğu (Kümülatif) km 916 979 1 029

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.4.7. Bölgesel Gelişme

a) Mevcut Durum

Bölgesel gelişme politikası, bölgelerin rekabet gücünün artırılması ve gelişmişlik farklarının azaltılmasına yönelik ekonomik ve sosyal gelişmelerini sağlamak üzere bölgelerin nitelikleri dikkate alınarak uygulanmaktadır. Bölgesel gelişmenin çok sektörlü yapısı nedeniyle merkezi ve yerel düzeyde paydaşlar arasında işbirliğinin temin edilmesi ve koordinasyon mekanizmalarının güçlendirilmesi önem taşımaktadır. 2024 sonrası dönem için bölgesel gelişme çalışmalarının bütüncül bir bakış açısıyla gerçekleştirilmesi, ulusal ve yerel düzeyde bölgesel kalkınma uygulamalarının etkinliğinin artırılması amacıyla Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisi (BGUS) ve bölge planlari hazırlanmaktadır. 26 Düzey-2 bölgesinde kurulu kalkınma ajansları tarafından bölge, il ve ilçe düzeyinde çalışmalar gerçekleştirilerek bölgelerin potansiyellerini harekete geçirmek üzere kamu kurumlarına, mahalli idarelere, üniversitelere, sivil toplum kuruluşlarına ve özel sektöre sonuç odaklı program yönetimi yaklaşımıyla mali ve teknik destek sağlanmaktadır. Söz konusu hizmetler için 2008-2023 yılları arasında kalkınma ajanslarına merkezi bütçeden 66,6 milyar TL, yerel paylardan ise 42,9 milyar TL (2024 yılı fiyatlarıyla) kaynak aktarılmıştır. 2024 yılı için ise 1,8 milyar TL merkezi bütçe payı tahsisatı yapılmış olup yerel pay katkısının 1,5 milyar TL olacağı tahmin edilmektedir. Bununla birlikte, 2008-2024 döneminde 26.489 projeye 2024 yılı fiyatlarıyla yaklaşık 75,3 milyar TL destek sağlanmıştır. Bu destekle yapılan toplam yatırım tutarı 126,2 milyar TL'ye ulaşmıştır. TABLO II: 59- Kalkınma Ajanslarına İlişkin Bilgiler (Ocak 2008 - Eylül 2024) Eş-Finansman Dâhil D mm Ajans Toplam Proje Desteklenen estek Program Türü Desteği (1) Bütçesi (1) Proje Sayısı Proje Teklif Çağrısı 58 465 101 275 11 245

Genel Toplam 75350 126 204 26 489

1) 2024 Yılı Fiyatlarıyla, Milyon TL

Bölge kalkınma idareleri kapsadıkları illerdeki yatırımların gerektirdiği planlama, izleme, değerlendirme ve koordinasyon hizmetlerini yürütmektedir. GAP, DAP, DOKAP ve KOP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlıklarına 2024 yılında toplam 1,98 milyar TL ödenek tahsis edilmiştir. Başkanlıklar tarafından 2014-2024 yılları arasında uygulayıcı kuruluşlara 2024 yılı fiyatlarıyla toplam 37,5 milyar TL kaynak aktarılmıştır. Bölgelerin bir bütün olarak ele alındığı ve kendine özgü potansiyellerini ortaya çıkarmayı hedefleyen GAP, DAP, DOKAP ve KOP Eylem Planları hazırlanmaktadır. Bölgesel gelişme politikalarının tasarım sürecine girdi sağlamak, karar alma süreçlerini kolaylaştırmak ve uygulama etkinliğini artırmak amacıyla analiz çalışmaları yürütülmektedir, Bu çerçevede, yerleşim merkezlerinin sosyal ve ekonomik ilişkileri ile kamu hizmetlerinin sunumu ve hizmetlere erişimini analiz etmek amacıyla oluşturulan Türkiye'de Kentsel ve Kırsal Yerleşim Sistemleri Araştırması (YER-SİS) karar destek sisteminin geliştirilmesi çalışmalarına devam edilmiştir. Bununla birlikte, illerin Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması (o Araştırmasının o (SEGE) Ogüncellenmesine ve hangi endüstrilerde uzmanlaşabileceğinin, rekabet avantajı elde edebileceğinin belirlenmesi amacıyla Ekonomik Kompleksite ve Ürün Uzayı Analizi yapılmasına yönelik çalışmalar yürütülmüştür. TABLO II: 60- Düzey 2 İstatistiki Bölge Birimleri (İBB) Bazında Çeşitli Göstergeler KR RA a STT kkdamı m E PP iğ: N : İNE E İş ğ ş g SE E ş İstihdamın Sektörel Yapısı -2023 (1) N Pe ” 8 < SETS 5 oslulonsu| 585 e) 5 eeoN REEa ez |ŞZİR DEER ia EE YE si Sanayi Hizmetler SİLER BEŞE (İN (BEEEBğsE| BER | gE SN | “ayn SektörüPayı | SektörüPam | SESE üç E & AS z E z R ii yg z 88 (Yüzde) (Yüzde) (Yüzde) 5v0 Ş” TR10 İstanbul 1 18,3 -1,6 1,0 30,4 162,8 8,9 0,5 29,3 70,3 9,3 TRSI Ankara 2 6,8 0,4 Lâ 8,9 130,6 112 | 38 26,4 69,7 13 TR3İ İzmir İ 3 5,2 0,4 1,0 6,5 123,8 114 6,3 32,8 60,9 44 İTRG1 Antalya, Isparta, Burdur 4 4,0 0,5 1,9 4,0 100,5 72 16,1 15,1 68,8 1,2 İTR41 Bursa, Eskişehir, Bilecik 5 5.1 0,6 15 5,5 108,1 8,2 7,6 42 50,4 17 TR42 Kocaeli, Sakarya, Düzce, Bolu, Yalova 6 5,0 1,4 2,1 6,5 132,4 9 10,7 36,5 52,8 5,7 TR32 Aydın, Denizli, Muğla 7 3,9 Lİ 1,4 3,3 87,9 B,İ 18,2 24 57,9 i TR21 Tekirdağ, Edirne, Kırklareli 8 | 23 19 2,0 28 124,9 76 13,3 39 47,8 L6 TR52 Konya, Karaman İN 9 3,0 LI ll 2,4 80,3 6,1 22,2 28,5 49,1 0,7 TR22 Balıkesir, Çanakkale 10 2,2 1,5 1,0 1,9 90,8 6,1 23,2 23,9 52,9 0,8 TR62 Adana, Mersin ii 4,9 0,4 0,9 41 83,8 10,9 171 24,7 58,2 1,6 TR81 Zonguldak, Karabük, Bartın 12 1,2 1,0 0,3 1,0 78,4 10,5 219 28 50,1 13 TR33 Manisa, Afyon, Kütahya, Uşak 13 3,7 0,2 0,6 3,1 83,9 7,1 29,3 28,8 41,8 0,8 TR72 Kayseri, Sivas, Yozgat 14 2,9 0,9 0,6 2,2 73,5 9,2 23,6 26,1 50,3 0,5 TR83 Samsun, Tokat, Çorum, Amasya 15 3,3 0,9 0,5 2,0 58,7 8,6 33,5 18,7 47,9 0,5 TRCI Gaziantep, Adıyaman, Kilis 16 3,4 -0,4 13 2,5 73,1 10,2 10,9 35,6 53,4 0,5 İTR9O Trabzon, Ordu, Giresun, Rize, Artvin, Gümüşhane 17 3,2 1,6 0,7 1,8 55,6 8,4 35,9 179 46,3 0,4 TR71 Kırıkkale, Aksaray, Niğde, Nevşehir, Kırşehir 18 2,0 2 LO LA 74,5 8,6 247 22 53,5 0,5 TR63 Hatay, Kahramanmaraş, Osmaniye i9 3,8 6,1 0,4 2,6 T 66,0 15,5 15,2 26,3 | 58,4 0,7. TRBİ Malatya, Elâzığ, Bingöl, Tunceli 20 2,0 -2,8 0,2 LI 54,4 72 28,9 22,1 49 0,2 TR82 Kastamonu, Çankırı, Sinoj 21 1,0 3,6 0,8 0,7 70,3 4,9 38,9 20,4 40,7 0,3 TRAİ Erzurum, Erzincan, Bayburt 22 i3 0,6 0,2 0,7 58,4 7,3 37,7 13,4 48,9 0,3 TRC2 Şanlıurfa, Diyarbakır 23 4,7 1,4 1,7 1,8 38,3 10,8 28,7 25,3 46,1 0,3 TRAZ Ağrı, Kars, Iğdır, Ardahan 24 L3 10 0,5 0,5 412 115 45 Rİ 40,9 0,2 TTRG3 Mardin, Batman, Şırnak, Siirt 25 2,9 2,5 1,5 1,4 51,2 114 177 22,8 59,5 0,2 İTRB2 Van, Muş, Bitlis, Hakkâri 26 2,6 0,8 0,4 0,9 36,1 172 278 23 49 0,2 Türkiye 100 0,1 yl 100 100,0 9,4 14,8 | 27,5 57,6 0,8 Kaynak: TÜİK, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

(1) İnşaat sektörü sanayi içinde değerlendirilmiştir.

(2) Bakanlıkların merkez muhasebe birimlerince tahsil edilen ve ödenen tutarlar il ayrımına tabi tutulmaksızın Türkiye verisinde yer almaktadır.

b) Amaç

Bölgelerin potansiyellerinin harekete geçirilmesi, kendilerine özgü imkân ve kabiliyetlerinin yenilik temelinde geliştirilmesi, bölge dirençliliklerinin artırılması ve afet sonrası ekonomik ve sosyal iyileşmenin sağlanması yoluyla ülkemizin dengeli kalkınmasına azami katkının sağlanması ile bölge içi ve bölgeler arası gelişmişlik farklarının azaltılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Politika/Tedbir Sorumlu /İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Bölgesel kalkınmaya yönelik kurumsal yapı ve yönetişim mekanizması etkinleştirilecektir. | (Kalkınma Planı p.888) Tedbir 888.1. Kalkınma Sanayi ve Teknoloji 1. Kurumsal ve beşeri kapasitenin ajansları ve bölge kalkınma Bakanlığı (5), Bölge geliştirilmesine yönelik çalışmalara idarelerinin kurumsal kapasiteleri | Kalkınma İdareleri, devam edilecektir. ve mevzuatı gözden geçirilerek Kalkınma Ajansları etkinliklerinin artırılması yönünde düzenlemeler yapılacak, işbirlikleri artırılacak ve merkezi yönetimle etkileşim ve koordinasyon mekanizmaları | geliştirilecektir. Tedbir 888.2. Bölgesel gelişme | Sanayi ve Teknoloji 1. YER-SİS Projesi Karar Destek politikalarının tasarım ve Bakanlığı (S), Çevre, Sisteminde iyileştirme çalışmaları uygulama aşamalarında karar Şehircilik ve İklim yapılacaktır. destek süreçlerini güçlendirecek (| Değişikliği Bakanlığı, 2. Düzey-2 bazında bölgesel girdi-çıktı araştırma ve analizler Enerji ve Tabii Kaynaklar tabloları oluşturularak bölgesel analiz gerçekleştirilecek, bölgesel Bakanlığı, Kültür ve raporları hazırlanacaktır. farklılıkların ölçülmesine yönelik Turizm Bakanlığı, Tarım 3. Kalkınma Ajanslarının mevcut mali istatistiki altyapı geliştirilecektir. £ | ve Orman Bakanlığı, destek uygulamalarına ilişkin etki Ulaştırma ve Altyapı değerlendirme çalışmaları Bakanlığı, Kalkınma yürütülecektir. Ajansları 4. İllerin sosyo-ekonomik gelişmişliğini ölçmek amacıyla İl SEGE çalışması yürütülecektir. Bölgelerin kalkınmasında yeşil ve dijital dönüşüme yönelik altyapı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.893) Tedbir 893.2. Yeşil ve dijital Sanayi ve Teknoloji 1. Düzey-2 bölgelerin yeşil dönüşüm ve dönüşüm konusunda bölgelerin (| | Bakanlığı (S), Kalkınma dijital dönüşümden en çok etkilenecek potansiyel ve ihtiyaçları Ajansları sektörlerine dair analizleri de içeren çerçevesinde stratejileri stratejiler hazırlanacaktır. oluşturulacak, dönüşümden en çok etkilenecek sektörlere yönelik analizler yapılacaktır. Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen illerin sosyoekonomik kalkınmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.894) Tedbir 894.1. Depremden Sanayi ve Teknoloji 1. Depremden etkilenen illeri kapsayan etkilenen bölgede kısa, orta ve Bakanlığı (5), Kalkınma kalkınma ajansları tarafından bölgesel uzun vadeli ekonomik, sosyal ve | | Ajansları gelişme stratejileri hazırlanacaktır. kurumsal alanlarda yapılacak iyileştirmeleri kapsayan bölgesel gelişme stratejisi hazırlanacaktır.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri 2024(1) | 2025(2)

En Yüksek Gelirli Bölgenin Kişi Başı Gelirinin

En Düşük Gelirli Bölgenin Kişi Başı Gelirine 4,51(3)

Oranı

En Düşük Değere Sahip Düzey-2 Bölgesinde

42,3

İşgücüne Katılma Oranı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) 2022 yılı verisidir.

2.4.8. Kırsal Kalkınma

a) Mevcut Durum

TÜİK verilerine göre Türkiye'de 2022 yılında yüzde 93,4 olan il ve ilçe merkezlerinde yaşayanların oranı, 2023 yılında yüzde 93'e düşmüştür. Buna karşılık, belde ve köylerde yaşayanların oranı yüzde 6,6'dan yüzde 7'ye yükselmiştir. TÜİK'in Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonuçlarına göre 2023 yılında belde ve köy nüfusu 5.973.085 kişi olmuştur. Cinsiyete göre köy nüfusunun 3.069.729'unu erkek, 2.903.356'sını kadın nüfusu oluşturmaktadır. Köylerimizde nüfus yaşlanmakta olup 65 yaş ve üzeri nüfus 617.340'ı kadın olmak üzere toplam 1.124.136 kişidir. Köylerin yol ve içme suyu gibi temel altyapı ihtiyaçlarına yönelik 2005 yılında başlatılan KÖYDES Projesine 2005-2024 döneminde toplam 28,8 milyar TL ödenek tahsis edilmiştir. 2005-2023 döneminde kümülatif olarak 137.503 km köy yolu yapılmış ve onarılmıştır. 5.722 suyu olmayan ve 72.273 suyu yetersiz olan yerleşimlerde toplam 77.995 ünitede içme suyu yatırımı yapılmıştır. Küçük sulama yatırımlarıyla 96 bin hektar tarım alanı sulamaya açılmış, 99 bin çiftçi ailesi bu sulama yatırımlarından yararlanmıştır. Atıksu işlerinde 1.256 foseptik ve 67 atıksu arıtma yapılmıştır. İskân yatırımları kapsamında yeniden yerleşim işleri On İkinci Kalkınma Planında önemli bir yer tutmuştur. Kırsal iskân projeleri ile çeşitli nedenlerle yerleri kamulaştırılan (afet, baraj yapımı gibi) hanelerin yeniden iskânı yapılmaktadır. Bu kapsamda son yıllarda yürütülen en önemli projeler; Yusufeli Barajı Yeniden Yerleşim İşleri ve Mersin Alaköprü Barajı Yeniden Yerleşim İşleri Projeleridir. 2019 yılında yüzde 17,4 olan tarım istihdamının toplam istihdam içindeki payı Temmuz 2024 itibarıyla yüzde 14,6 olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde tarımsal istihdam 4,9 milyon kişiden 4,7 milyon kişiye gerilemiştir. Bu durum, hizmetler ve sanayi sektörlerinin istihdam içerisindeki payını artırdığını göstermektedir. Ülkemizde kırsal ekonominin temelini oluşturan tarımsal üretim aile çiftçiliğine dayalı olarak sürmektedir. Proje bazlı sunulan kırsal kalkınma destek programlarında çeşitlilik artmıştır. Kırsal kalkınmanın desteklenmesi kapsamında; Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi Programı (KKYDP), IPARD Eş Finansman Ödemeleri, Tarımsal Yayım ve Danışmanlık Desteği, Çiftlik Muhasebe Veri Ağı Sistemine Katılım Primi Desteği (ÇMVA), Bireysel Sulama Sistemlerinin Desteklenmesi ve Uzman Eller Proje Desteği verilmektedir. IPARD uygulamaları kapsamında 18 Eylül 2024 tarihi itibarıyla toplam hibe miktarı 45,5 milyar TL, tamamlanan toplam proje sayısı 25.292, devam eden proje sayısı 1.014, desteklenen genç yatırımcı sayısı 13.636, desteklenen kadın yatırımcı sayısı 6.427 ve oluşturulan toplam istihdam 102.400 kişi olmuştur. IPARD TII uygulamaları kapsamında 2024 yılında teklif çağrısına çıkılmıştır. KKYDP kapsamında kırsal alanda ekonomik ve sosyal yapıyı geliştirmek, küçük ve orta ölçekli işletmelerin tarıma dayalı sanayi entegrasyonunu sağlamak ve yeni teknolojilerin üreticiler tarafından kullanılmasının yaygınlaştırılması amacıyla gerçek ve tüzel kişilere yüzde 50 hibe desteği verilmiştir. 2006 yılından bugüne kadar tamamlanan 18.110 projeye 5,9 milyar TL hibe ödemesi yapılmış, 12,6 milyar TL tutarında yatırım faaliyete geçirilmiş ve bu projelerle 122.489 kişiye istihdam sağlanmıştır. Ekonomik altyapı yatırımları içerisinde yer alan el sanatları ve kırsalda bilişim uygulamaları için hibe desteklerinin sağlanmasına devam edilmiş, 2023 yılında 17 projeye 3,7 milyon TL hibe desteği verilmiştir. Tarım ve kırsal kalkınma destek sisteminde, aile işletmelerinin rekabetçi ve verimli bir üretim altyapısına kavuşturulmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Ekim 2024 itibarıyla Kırsal Kalkınmada Uzman Eller Projesi ile 1.292 hak sahibine toplam 319,1 milyon TL hibe ödemesi yapılmış, bu desteklerle 380,8 milyon TL tutarında yatırım yapılmıştır.

b) Amaç

Kırsal kesimde üretken işgücü oluşturularak ekonominin canlandırılması, sürdürülebilir doğal kaynak yönetiminin sağlanması ve yaşam kalitesinin artırılması suretiyle nüfusun kırsalda tutundurulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Açıklama

Yöreye ve mekâna özgü özellikler dikkate alınarak kırsal alanlarda yaşam kalitesinin | artırılması için kamu hizmet sunumu iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.896)

Projesi (KÖYDES) kapsamında | özel idareleri aktarılmasına yönelik çalışmalara devam köylerde ulaşım, kanalizasyon, edilecektir içme suyu ve atık su altyapısının ' iyileştirilmesi sağlanacak, suyun etkin kullanılmasına yönelik proje ve uygulamalar sürdürülecektir. Tedbir 896.2. Kahramanmaraş | Çevre, Şehircilik ve 1. Depremlerden etkilenen kırsal ve Hatay merkezli depremlerden | İklim Değişikliği alanlarda coğrafi, sosyal ve kültürel etkilenen kırsal alanlarda Bakanlığı (), İçişleri koşulları dikkate alan afetlere dirençli coğrafi, sosyal ve kültürel Bakanlığı, Strateji ve yerleşim alanları oluşturulacaktır. koşulları dikkate alan güvenli yerleşim alanları Bütçe Başkanlığı, İl Özel İdareleri oluşturulacaktır. Tedbir 896.3. Kamulaştırma Çevre, Şehircilik ve 1. Kamulaştırma yapılan yerlerin yapılan yerlerin iskânında İklim Değişikliği iskanında kamu harcamaları asgariye yerleşim yeri seçiminde kamu Bakanlığı (5), Tarm ve | indirilecek, bu doğrultuda iskan harcamalarını asgariye Orman Bakanlığı, mevzuatında gerekli düzenlemeler indirmeye yönelik tedbirler Sirateji ve Bütçe yapılacaktır. alınacak ve hak sahipliğine ilişkin v iskân mevzuatında düzenleme (| başkanlığı, DSİ yapılacaktır. Kırsalda nüfus kaybını önlemek ve tersine göçü sağlamak için beşeri ve sosyal sermaye geliştirilerek istihdam imkânları iyileştirilecek ve ekonominin çeşitlendirilmesi yoluyla kırsal alanların çekiciliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.897) Tedbir 897.1. Kırsalda Tarım ve Orman 1. Kadın, genç ve çocuklara yönelik başta kadınlar ve gençler Bakanlığı (S), Aile ve kırsal alanda yürütülen projelere olmak üzere özel politika Sosyal Hizmetler devam edilecektir. gerektiren gruplara yönelik Bakanlığı, İçişleri yenilikçi sosyal programlar Bakanlığı hayata geçirilecektir. Tedbir 897.3. Kırsalda Tarım ve Orman 1. Kırsalda yoksulluğun azaltılması yoksulluğun azaltılması Bakanlığı (S), İçişleri amacıyla ölçek ve dayanışma amacıyla ölçek ve dayanışma (| Bakanlığı, Ticaret ekonomisine önem verilerek üretici ekonomisine önem verilerek (| Bakanlığı örgütleri sektörel işbirliği, satış ve üretici örgütleri sektörel pazarlama, üretim teknikleri, işbirliği, satış ve pazarlama, finansman ve mevzuat gibi konularda üretim teknikleri, finansman eğitimlere devam edilecektir. ve mevzuat gibi konularda eğitimlerle desteklenecektir. Tedbir 897.5. Kırsal Tarım ve Orman 1. Aile işletmeciliği faaliyetlerinin mahalle, köy ve orman Bakanlığı (5) geliştirilmesine yönelik altyapı köylerinin sürdürülebilir yatırımlarına KKYDP kapsamında hibe geçim kaynaklarının desteği verilecektir. oluşturulması için aile işletmelerine yönelik destekler geliştirilecektir. Kırsal kalkınma destekleri çiftçi ve üretkenlik odaklı programlanacak, uygulanan farklı destekler arasında koordinasyon sağlanarak uygulamada tamamlayıcılık ve etkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p. 898)

sağlanması için etki analizleri | Kuruluşları, STK'lar uygulamalarının etki analizleri yapılacak, destek programları gerçekleştirilecektir. arasında bütünlük sağlanmasına yönelik uygulama usulleri iyileştirilecektir. Tedbir 898.2. IPARD 111 Tarım ve Orman 1. IPARD TI Programı döneminde döneminde tarımsal Bakanlığı (5), Strateji tarımsal işletmelerin fiziki varlıkları, işletmelerin fiziki varlıkları, ve Bütçe Başkanlığı, tarım ve balıkçılık ürünlerinin işlenmesi tarım ve balıkçılık ürünlerinin AB Başkanlığı, TKDK, ve pazarlanması, kırsal alanda kamu işlenmesi ve pazarlanması, İlgili Kamu Kurum ve | altyapı yatırımları, kırsalda çiftlik kırsal alanda kamu altyapı Kuruluşlar faaliyetlerinin çeşitlendirilmesi ile tarımyatırımları ile kırsalda çiftlik çevre tedbirlerinin desteklenmesine faaliyetlerinin devam edilecektir. çeşitlendirilmesi ve 2. Yerel Kalkınma Stratejileri (LEADER) tarım/çevre tedbirlerinin uygulanacaktır. desteklenmesine devam edilecek ve IPARD kapsamında Yerel Kalkınma Stratejileri (LEADER) uygulanacaktır. Kırsala yönelik istatistiki altyapı coğrafi bilgi sistemi tabanlı olarak iyileştirilecek ve mevzuat uyumu sağlanacaktır, (Kalkınma Planı p. 900) Tedbir 900.1. Kır-kent Hazine ve Maliye 1. Kırsal istatistiklerin il ve ilçe bazında tanımı ülkemizin idari Bakanlığı (S), Strateji || alt kırılımları da içerecek şekilde yapılanmasına uygun şekilde (| ve Bütçe Başkanlığı, üretilmesine devam edilecektir. ve demografik ve ekonomik (| TÜİK, İlgili Kamu özellikleri dikkate alınarak Kurum ve Kuruluşları, geliştirilecek, kırsal Üniversiteler, STK'lar istatistikler il ve ilçe bazında alt kırılımları da içerecek şekilde üretilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri iri 2023 2024(1) | 2025(2)

KÖYDES ve KIRDES Kapsamında Yapılan

137 503 138 580 140 080

Köy Yolu Uzunluğu (Kümülati

Köylerde İçme Suyu Tesisi Yapılan ve 80 932

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.5, ADALETİ ESAS ALAN DEMOKRATİK İYİ YÖNETİŞİM

2.5.1. Adalet Hizmetleri

a) Mevcut Durum

Program döneminde adalet hizmetlerinin sunumunda etkinliğin artırılması, adalete erişimin güçlendirilmesi ve kolaylaştırılması amacıyla önemli adımlar atılmış, adalet hizmetlerinin sunumunda beşeri ve fiziki kapasite artışları sağlanmıştır. Bu kapsamda yargı reformu paketlerinin çıkarılmasına devam edilmiş ve diğer düzenlemeler gerçekleştirilmiştir. Şubat 2023 tarihli depremler nedeniyle genel hayata etkili afet bölgesi olarak kabul edilen yerlerde, bazı idari davaların daha hızlı sonuçlandırılması amacıyla, bu depremlerin ve akabinde meydana gelen depremlerin etkisiyle oluşan hasarlarla bağlantısı olması kaydıyla, hak sahipliğine ilişkin işlemler hariç olmak üzere hasar tespit raporlarına dayalı olarak tesis edilen idari işlemlere karşı açılan iptal davalarında yeni bir usul getiren 7471 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda ve 375 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 9 Kasım 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Kamuoyunda Sekizinci Yargı Paketi olarak bilinen 2 Mart 2024 tarihli ve 7499 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla; Ceza Muhakemesi Kanunu ve İcra İflas Kanununda düzenleme yapılarak kanun yolları bakımından daha önce gün olarak belirlenmiş olan süreler hafta olarak belirlenmiş, itiraz, istinaf ve temyiz başvuru süresi gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki hafta olarak tespit edilmiştir. Suçla daha etkin mücadele edilebilmesi ve caydırıcılığın sağlanması amacıyla Türk Ceza Kanununda değişiklik yapılarak bir günlük adli para cezasının tutarı yirmi Türk lirasından yüz Türk lirasına, üst tutarı ise yüz Türk lirasından beşyüz Türk lirasına yükseltilmiştir. Ayrıca nispi nitelikte olmayan adli para cezalarında alt sınır ikibinbeşyüz Türk lirası, üst sınır ise beşyüzbin Türk lirası olarak yeniden düzenlenmiştir. Yine Türk Ceza Kanununda yapılan değişiklikle suç işlemek amacıyla kurulan örgütlerde, örgüte üye olmamakla birlikte örgüt adına suç işleme fiili müstakil bir suç olarak düzenlenmiş ve ayrıca hapis cezası öngörülmüştür. Ceza Muhakemesi Kanununda yapılan değişiklikle koruma tedbirleri nedeniyle tazminat istemlerinin kapsamı genişletilmiştir. Ayrıca Kişisel Verilerin Korunması Kanununda değişiklik yapılarak özel nitelikli kişisel verilerin işlenmesinin yasak olduğuna dair hüküm muhafaza edilirken bu verilerin işlenmesinin mümkün olduğu haller düzenlenmiştir. Serbest avukatlara, Avukatlık Kanununun 35'inci maddesinin birinci ve üçüncü fıkrası ile alternatif uyuşmazlık çözüm yolları kapsamında yürütülen mesleki faaliyetler sırasında edinilen bilgiler hariç olmak, savunma hakkı ile hukuki dinlenilme hakkı bakımından diğer kanun hükümlerine aykırı olmamak ve yalnızca avukatların yapabileceği işlerle ilgili olarak Avukatlık Kanununun 36'ncı maddesi hükümleri saklı kalmak kaydıyla, taşınmaz alım satımı, sınırlı ayni hak kurulması ve kaldırılması, şirket, vakıf ve dernek kurulması, birleştirilmesi ile bunların o idaresi, devredilmesi ve tasfiyesi işlerine ilişkin finansal işlemlerin gerçekleştirilmesi, banka, menkul kıymet ve her türlü hesaplar ile bu hesaplarda yer alan varlıkların idaresi işleriyle sınırlı olmak üzere, Suç Gelirlerinin Aklanmasının Önlenmesi Hakkında Kanun hükümlerine göre malvarlığının yasa dışı yollardan elde edildiğine veya yasa dışı amaçlarla kullanıldığına dair şüpheli işlemleri ihbar yükümlülüğü getiren 7521 sayılı Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 26 Temmuz 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Vergi davaları, tam yargı davaları ve idari işlemlere karşı açılan iptal davaları hakkında istinaf ve temyiz yoluna başvurulmasına dair parasal sınırların yeniden düzenlenmesine ilişkin hükümler öngören 7524 sayılı Vergi Kanunları ile Bazı Kanunlarda ve 375 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 2 Ağustos 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Hâkim ve savcı yardımcılarının atanmalarını, hâkimliğe veya Cumhuriyet savcılığına atanacak şekilde ayrılmalarını, yargı mercilerindeki görev, sorumluluk ve yetkileri ile çalışma usul ve esaslarını ve yardımcılığın süre ve dönemlerini düzenleyen Hâkim ve Savcı Yardımcılığı Yönetmeliği 7 Mayıs 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Hukuk Mesleklerine Giriş Sınavı ile İdari Yargı Ön Sınavının yapılma şekline ilişkin Usul ve esaslar ile bu sınavlara ilişkin diğer hususları belirlemeyi amaçlayan Hukuk Mesleklerine Giriş Sınavı ve İdari Yargı Ön Sınavı Yönetmeliği 8 Mayıs 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Yönetmelik hükümlerine aykırılık halinde, önceden var olan uyarı yazısı gönderme usulünü kaldıran, internet paylaşımlarına ilişkin yeni düzenlemeler öngören, avukatların birden fazla büro edinmesini ve şube açmasını yasaklayan, avukatlık bürosunda bir avukat için birden fazla tabela kullanılamayacağını öngören Türkiye Barolar Birliği Reklam Yasağı Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 9 Ağustos 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Program döneminde adalet hizmetlerinin sunumunda beşeri kapasite artırılmıştır. 8 Ekim 2024 tarihi itibarıyla hâkim ve Cumhuriyet savcısı sayısı 24.742 olup bunların 16.956'sı hâkim, 7.786'sı ise Cumhuriyet savcısıdır. Adli hizmetlerde çalışan adalet personeli sayısı ceza infaz kurumları hariç 96.053tür. Ceza infaz kurumlarında çalışan personel sayısı İse 85.473'tür. Ekim 2024 itibarıyla ülkemizde 193.007 avukat bulunmaktadır. Avukatların 100.140 erkek, 92.867'si kadındır. Vatandaşların adalete erişiminin güçlendirilmesi ve kolaylaştırılmasının en önemli unsurlarından biri olan adli yardım kapsamında yer alan zorunlu müdafi, beraat eden sanık lehine vekalet ücret ödemeleri ile hukuk mahkemelerinde tesis edilen ödemeler için Ocak- Ekim 2024 döneminde yaklaşık 3,2 milyar TL harcama yapılmıştır. Yargının iş yükünü hafifleterek uyuşmazlıkların kısa sürede sonuçlandırılmasını amaçlayan alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemlerinden uzlaştırma kapsamında, 8 Ekim 2024 tarihi itibarıyla 3.571.853 dosya uzlaştırma bürolarına gönderilmiş, bunların 1.749.373'ü uzlaşmayla sonuçlanmıştır. 31 Aralık 2023 tarihi itibarıyla arabuluculukla anlaşma sağlanan dosya sayısı 3.490.206 iken, 8 Ekim 2024 tarihi itibarıyla bu Sayı 4.110.433'e ulaşmış ve arabuluculuk müessesesi kapsamında çözümlenen uyuşmazlıkların sayısı yüzde 18 artmıştır. Adalet hizmetlerinin sunumunda fiziki (kapasitenin artırılması çalışmaları sürdürülmüştür. 8 Ekim 2024 tarihi itibarıyla adli ve idari yargı hizmetleri toplam 798 adalet binasında ifa edilmektedir. Adalet hizmeti verilen kapalı alan miktarı Ekim 2024 itibarıyla 5.792.082 m'dir. 8 Ekim 2024 tarihi itibarıyla adli yargıda 8.368, idari yargıda ise 233 mahkeme bulunmaktadır. Ekim 2024 itibarıyla Bölge Adliye Mahkemeleri 17 ilde (Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Diyarbakır, Erzurum, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Kayseri, Konya, Sakarya, Samsun, Trabzon, Van, Tekirdağ, Denizli), Bölge İdare Mahkemeleri ise dokuz ilde (Ankara, Erzurum, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Konya, Samsun, Adana, Bursa) faaliyettedir. Faaliyete geçirildiği 2016 yılında 477 olan istinaf mahkemeleri daire sayısı 8 Ekim 2024 itibarıyla 743 olmuştur. Vatandaşların adalet hizmetlerine erişiminin o kolaylaştırılması, o mahkemelerde ihtisaslaşmanın sağlanması ve yargılamaların makul sürede sonuçlandırılması amacıyla 2024 yılında; adli yargıda 504'ü deprem bölgesinde olmak üzere toplam 2.449 yeni mahkeme kurulmuştur. Ankara, Hatay, İstanbul, Kahramanmaraş ve Van'daki idare mahkemeleri ile Ankara, İstanbul ve Şanlıurfa'daki vergi mahkemelerinin sayısı artırılmıştır. Bartın, Düzce, Burdur ve Karabük illerinde idare mahkemeleri kurulmuştur. İcra dairelerinin etkinliğinin artırılması amacıyla geliştirilen yeni icra dairesi modeli kapsamında 2024 yılı içinde üç icra dairesi (Şanlıurfa, Büyükçekmece ve Manavgat) faaliyete geçirilmiş, böylece yeni icra dairesi modeli uygulanan yer sayısı 91'e yükselmiştir. Son yıllarda ceza infaz kurumları ile tutukevlerinin sayısı ve kapasitesi artırılmıştır. 2024 yılında 640 kişi kapasiteli iki ceza infaz kurumu (Şanlıurfa E Tipi ve Bodrum A1 Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumu) kapatılırken 3.202 kişi kapasiteli dört ceza infaz kurumu (Manisa L Tipi, Manisa 2 Nolu T Tipi, Akseki T Tipi ve Açık Ceza İnfaz Kurumu) hizmete açılmıştır. 8 Ekim 2024 tarihi itibarıyla tutuklu ve hükümlü sayısı toplamı 364.139 kişi, ceza infaz kurumlarının kapasitesi 297.121 kişidir. Ekim 2024 itibarıyla denetimli serbestlikten faydalanan kişi sayısı 436.027 olmuştur. UYAP'la ülke genelinde tüm adli hizmetler elektronik ortamda yürütülmektedir. İfade ve savunma alınması ile duruşmalarda video kaydı alınması ve video konferans yönteminin kullanılmasını sağlayan Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS) projesi devam etmekte olup Ekim 2024 itibarıyla 3.531 duruşma salonu ve 1.119 ceza infaz kurumu olmak üzere toplam 4.650 mahalde sistem kurulmuştur. Hukuk bilincinin geliştirilmesi amacıyla temel eğitimde hukuk ve adalet dersinin seçmeli olarak verilmesine devam edilmektedir. Bu kapsamda, uygulamanın başladığı 2013- 2014 eğitim öğretim yılından bugüne kadar bu dersi seçen öğrenci sayısı toplamda 1.147.799 olmuştur.

b) Amaç

Hukukun üstünlüğü ve hukuk devletinin gerekleri doğrultusunda, yargı süreçlerinin adil, hızlı ve etkin şekilde işlemesi, öngörülebilir olması, adalete erişimin kolaylaştırılması ve adalet sistemine duyulan güvenin daha da artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika / Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Anayasada güvence altına alınan temel hak ve özgürlükler güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.913) Tedbir 913.3. Ülkemizde Adalet Bakanlığı (5), Türkiye (o | 1. Türkiye İnsan Hakları ve insan hakları alanında çalışan | İnsan Hakları ve Eşitlik Eşitlik Kurumuna yapılan kurumların kurumsal Kurumu başvuruların çevrimiçi alınması kapasiteleri geliştirilecektir. amacıyla yazılım ve entegrasyon altyapısı güçlendirilecektir. Tedbir 913.4, Ceza infaz Adalet Bakanlığı (S) 1. Uzaktan ve yerinden eğitim personeline yönelik verilen yöntemleriyle insan hakları insan hakları eğitimleri eğitimi alan ceza infaz artırılacaktır. personeli ve eğitim sayısı artırılacaktır. Tedbir 913.5. Ulusal insan Adalet Bakanlığı (S) 1. Panel, program ve eğitim hakları kurumlarına seminerleriyle insan hakları başvurunun etkin bir hak konusunda vatandaşlara arama yolu olarak görülmesi yönelik bilgilendirme için farkındalık artırıcı çalışmaları yürütülecektir. faaliyetler yürütülecektir. Tedbir 913.6. Ceza Adalet Bakanlığı (S) 1. Aile mahkemesi ve çocuk muhakemesi sürecinde başta mahkemesi kurulan ya da yeni kadın ve çocuklar olmak üzere oluşturulan ağır ceza mağdur odaklı adalet merkezlerinde yeni adli anlayışına uygun görüşme odaları açılacaktır. uygulamaların güçlendirilmesine devam edilecektir. Tedbir 913.8. Uluslararası Dışişleri Bakanlığı (5), Adalet 1. BM İnsan Hakları Konseyi insan hakları Bakanlığı, Türkiye İnsan ve BM Genel Kurulu TL. mekanizmalarının gündeminde | Hakları ve Eşitlik Kurumu Komitesi başta olmak üzere, bulunan veya gündeme BM çatısı altında mutad olarak getirilmesinde yarar görülen ana veya ortak Sunucusu konularda kabul edilecek olduğumuz kararlara yönelik, kararlara ortak sunucu olma ayrıca yeni kararlara ana veya yönünde faaliyetler ortak sunucu olunmasına yürütülecektir. yönelik istişare ve değerlendirme süreçleri yürütülecektir. Yargının bağımsızlığı, tarafsızlığı ve şeffaflığı güçlendirilecektir. (Kalkınma Plani p.915) Tedbir 915.2. Hâkim ve Hâkimler ve Savcılar Kurulu 1. Disiplin mevzuat taslağı savcılara ilişkin disiplin süreci (S), Adalet Bakanlığı nihai hale getirilecektir. hukuki öngörülebilirlik, hakimlik teminatı ve hak arama hürriyeti çerçevesinde gözden geçirilecektir. Başta kadınlar, çocuklar, yaşlılar ve engelliler olmak üzere vatandaşların adalete erişimi kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.916) Tedbir 916.4. Adalet Adalet Bakanlığı (S) 1. e-Devlet Kapısı üzerinden hizmetlerine erişimin sunulan hizmetlere ilişkin kolaylaştırılması için dijital UYAP portallarının yeni arayüz teknolojiler daha fazla çalışmaları tamamlanarak kullanılacaktır. kısıtlının taraf olduğu icra, hukuk ve idari yargıya ilişkin dava bilgilerinin vasi tarafından e-Devlet uygulamasında görülebilmesi sağlanacaktır. Tedbir 916.5. Tüm adalet Adalet Bakanlığı (S) 1. Adalet hizmet binalarının hizmet binaları engellilerin yaşlı ve engelli dostu, kolay erişimine uygun hale erişilebilir ve yeterli sosyal getirilecektir. alanların bulunduğu şekilde dönüştürülmesine devam edilecektir. Adli ve idari yargılama sürecinin etkinliği artırılacak, makul sürede yargılanma hakkı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.917) Tedbir 917,4. Elektronik Adalet Bakanlığı (S) 1. Elektronik tebligat tebligat yaygınlaştırılacak ve kullanması zorunlu olanların bu konuda vatandaşların kapsamının genişletilmesi farkındalığı artırılacaktır. amacıyla kamu kurum ve kuruluşlarıyla ortak çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 917.7. Makul sürede | Adalet Bakanlığı (S), Hâkimler | 1. İş yükü ve davaların yargılanma hakkının daha ve Savcılar Kurulu ortalama görülme süreleri etkin korunmasına yönelik kapsamında yapılacak ihtiyaç mahkemeler teşkilatı analizi doğrultusunda yeni güçlendirilecektir. mahkemeler kurulacaktır. Tedbir 917.8. İstinaf Adalet Bakanlığı (S), Hâkimler | 1. İş yükü ve davaların mahkemelerinin daire sayıları o| ve Savcılar Kurulu ortalama görülme süreleri iş yükü ile orantılı biçimde ve dikkate alınarak bölge adliye ihtisaslaşmayı sağlayacak ve bölge idare şekilde artırılacaktır. mahkemelerinin daire ve hakim sayıları artırılacaktır. Tedbir 917.10. Bilirkişi Adalet Bakanlığı (5) 1. Yargıtay ve Danıştay sisteminin etkinliği içtihatları doğrultusunda artırılacaktır. ihüyaç duyulan alanlarda bilirkişilere yönelik eğitimler verilecektir. Ceza adaleti sistemi bütüncül bir bakış açısıyla yeniden değerlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.919) Tedbir 919.2. Cumhuriyet Adalet Bakanlığı (5) 1. İhtisaslaşma çalışmaları savaılığı teşkilatında suç kapsamında vücut tiplerine göre uzmanlaşma dokunulmazlığına karşı suçlar sağlanacaktır. ile 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu ve uygulamaları konularında mesleki eğitimler verilecektir. Yargıda dijital dönüşüm sürdürülecek, adalet hizmetleri alanında yapay zekânın kullanımı artırHacaktır. (Kalkınma Planı p.920) Tedbir 920.1. Yapay zekânın | Adalet Bakanlığı (S) 1. Yargılama faaliyetlerini getirdiği imkânların dikkate destekleyici yapay zekâ temelli alınması suretiyle karar destek öneri sistemleri sistemleri güçlendirilecektir. geliştirilecektir. Hukuk eğitiminin kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.921) Tedbir 921.1. Hukuk YÖK (5S), Adalet Bakanlığı 1. Hukuk fakültelerine fakültelerine girişte aranan yerleştirmede başarı başarı sıralaması aşamalı sıralaması şartı artırılacaktır. olarak yükseltilecektir. Tedbir 921.2. Etkili bir YÖK (5), Adalet Bakanlığı 1. Üniversitelerin hukuk öğrenim metodu olarak hukuk fakülteleri bünyesinde hukuk klinikleri hukuk fakültelerinde klinikleri yaygınlaştırılacaktır. | yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 921.3. Hukuki YÖK (5), Adalet Bakanlığı 1. Hukuk fakültelerinde, dayanak oluşturma ve hukuk hukuki dayanak oluşturma ve yöntem biliminin tüm hukuk hukuk yöntem bilimi fakültelerinde zorunlu ders derslerinin zorunlu ders olarak haline getirilmesi okutulması sağlanacaktır. sağlanacaktır. Adli tıp hizmetlerinin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.922) Tedbir 922.2. Yargı ve kolluk | Adalet Bakanlığı (S) 1. Adli tıp ve adli bilimler teşkilatları ile Adli Tıp Kurumu alanında başta yargı ve kolluk arasındaki iletişim teşkilatı olmak üzere ilgili güçlendirilecektir. kurum ve kuruluşların katılımıyla ulusal ve uluslararası bilimsel etkinlikler düzenlenecektir. Yargıda ihtisaslaşma güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.923) Tedbir 923.1. Etki analizi Hâkimler ve Savcılar Kurulu 1. Güncel talepler ve ortaya yapılarak ihtisas (S), Adalet Bakanlığı çıkan ihtiyaçlar doğrultusunda mahkemelerine ilişkin yeni etki analizi yapılarak yeni ihtiyaç alanları belirlenecektir. ihtisas alanları belirlenecektir. 2.5.2. Güvenlik Hizmetleri

a) Mevcut Durum

Küresel jeopolitik riskler, iç ve dış kaynaklı terör tehditleri, uluslararası kitlesel düzensiz ve yasa dışı göç, örgütlü suçlar, uyuşturucu üretimi, ticareti ve kullanımındaki gelişmeler güvenlik birimlerinin ihtiyaçlarının hızlı ve etkin şekilde karşılanmasını, yerli ve milli sanayimizin geliştirilerek güvenlik ve savunmada dışa bağımlılığın azaltılmasını zorunlu kılmaktadır. Program döneminde güvenliğin tüm yönleriyle ele alınarak huzur ve güven ortamının sağlanması, önetkin bir yaklaşımla güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinliğin artırılması ve güvenlik birimlerinin kapasitesinin güçlendirilmesi, güvenlikle ilgili yerli ve milli ürün ve teknolojilerin geliştirilmesi, suçla mücadele bilincinin geliştirilerek vatandaş katılımının sağlanması için yürütülen çalışmalara devam edilmiştir. Sınır güvenliğinde etkinliğin artırılması, devam eden düzensiz göç hareketlerinin önlenmesi, yasa dışı giriş-çıkış, kaçakçılık başta olmak üzere sınır aşan suçların engellenmesi ve muhtemel terör faaliyetlerinin gerçekleşmeden önlenebilmesi amacıyla 2016 yılında başlatılan Sınır Fiziki Güvenlik Sistemleri projeleri kapsamında 20 Eylül 2024 tarihi itibarıyla 2.949 km olan kara sınırlarının yaklaşık yüzde 40'lık kısmını oluşturan 1.168 km'de güvenlik duvarı, yaklaşık yüzde 50'lik kısmını oluşturan 1.500 km'de devriye yolu çalışmaları tamamlanmıştır. Sınır güvenliği kapsamında birinci derecede riskli olduğu değerlendirilen toplam 1.471 km uzunluğundaki Suriye ve İran sınırlarının yaklaşık yüzde 80'lik kısmını oluşturan 1.168 km'de güvenlik duvarı ve yaklaşık yüzde 85'lik kısmını oluşturan 1.254 km'de devriye yolu çalışmaları yürütülmüştür. Düzensiz göç, kaçakçılık ve terörle mücadele bakımından önem arz eden Irak sınırındaki Habur ve Hezil Çayları boyunca yaklaşık 33 km'lik kısımda sedde ve yüksek güvenlikli panel çitin 23,5 km'lik kısmı tamamlanmıştır. Hakkâri Derecik bölgesinde fiziki engel sistemi yapım çalışmaları projelendirme aşamasındadır. 2017-2024 yılları arasında yapılan çalışmalarla 1.182 km'lik doğu sınırımızda yer alan Ağrı'da 81 km, Iğdır'da 54 km, Hakkâri'de 19 km ve Van'da 177 km olmak üzere 560 km olan İran sınırının toplam 331 km'sinde güvenlik duvarı ve 343 km devriye yolu çalışmaları tamamlanmıştır. Van sınır hattında 46 km'lik güvenlik duvarı ve devriye yolu yapımına devam edilmekte olup 2024 yılı içinde 8 km güvenlik duvarı tamamlanmıştır. Tüm sınırlarımızın 1.053 km'lik kısmında sınır aydınlatma sistemi ile 368 km'lik kısmında kamera ve algılayıcı sistem bulunmaktadır. 2024 yılında Suriye sınırının 229 km'lik kısmında kurulacak aydınlatma sistemi için ihale ve yapım çalışmaları devam etmektedir. Yüksek teknolojik özelliklere sahip termal kamera sistemlerinin daha etkin kullanılabilmesi için doğu ve güneydoğu sınırlarımızda 2023 yılı sonu itibarıyla 173 olan asansörlü kule sistemi sayısının 2024 yılı sonuna kadar 198'e ulaşması beklenmektedir. Doğu ve batı sınırlarımızdaki teknolojik gözetleme sistemlerinin enerji ihtiyaçlarının karşılanabilmesi için 2018 yılından bugüne kadar 598 km enerji nakil hattı yapılmıştır. 62 km enerji nakil hattı yapımı devam etmektedir. Bulgaristan ve Yunanistan sınırlarında sınır güvenliğinin iyileştirilmesi için 2023 yılında başlatılan Trakya Sınır Fiziki Güvenlik Sistemleri Projesi kapsamında 223 km devriye yolu çalışması tamamlanmış olup 67 km'lik kesimde yapım çalışmaları devam etmektedir. Söz konusu sınır hattında fiziki engel, aydınlatma ve algılayıcı sistemler ile kule, kamera ve diğer güvenlik sistemlerine yönelik çalışmalar projelendirme ve ihale aşamasındadır. Kitlesel, düzensiz ve yasa dışı göçle birlikte demografik açıdan bir dönüşümün meydana geldiği ve bu dönüşümün de sosyal, kültürel, ekonomik, siyasi, çevresel, sağlık, istihdam gibi pek çok unsurla birlikte toplumsal huzur ve güven ortamına yönelik bir sorun potansiyeli taşıdığı; düzensiz kitlesel göç tehdidinin, mevcut yabancı nüfus sayısının ve belirli bölgelerde yoğunluğunun artmasının güvenlik açısından risk oluşturduğu görülmektedir. Göç yükü, risk ve tehlikeleriyle etkin bir şekilde mücadele edilmesi yönünde yapılan çalışmalara devam edilmiştir. Ancak söz konusu risklerin dikkate alınarak ulusal güvenlik kapsamında göçe ilişkin politikaların geliştirilmesi, izlenmesi ve bu yönde uluslararası işbirliğinin artırılması önemli ve gerekli görülmektedir. t Eylül 2023 - 18 Eylül 2024 tarihleri arasında acil çağrı merkezlerine toplam 106.650.085 çağrı gelmiştir. Bu çağrıların yüzde 33,04'ü asıllı, yüzde 28,40 asılsız, yüzde 38,56'sı ise anons sırasında kapanan çağrı olarak gerçekleşmiştir. Kocaeli ve İzmir 112 Acil Çağrı Merkezleri ile Ankara Acil Çağrı Hizmetleri Koordinasyon Merkezi inşaatlarının yani sıra Kırşehir ve Kocaeli Acil Çağrı Merkezi donanım ve tefrişat işlerine devam edilmektedir. 81 İl Valiliği tarafından Eylül 2024 itibarıyla 12.131 acil çağrı personeline eğitim verilmiş ve 112 Acil Çağrı Merkezlerince tanıtım faaliyetleri kapsamında 4.786.073 materyal dağıtılmıştır. Kent Güvenlik Yönetim Sistemleri (KGYS) kapsamında, Eylül 2024 sonu itibarıyla Emniyet Genel Müdürlüğü sorumluluk alanındaki tüm il merkezlerinde ve 922 ilçede 26.883 KGYS noktasında 89.972 KGYS kamerası, 3.738 Plaka Tanıma Sistemi (PTS), 400 Mobil Plaka Tanıma Sistemi (MPTS); Jandarma Genel Komutanlığı sorumluluk bölgesindeki 12 ilde ve 20 ilçede 239 KGYS noktasında 821 KGYS kamerası, 305 PTS, 464 MPTS olmak üzere toplam 90.793 kamera ile 27.122 KGYS noktası, 4.043 PTS, 864 MPTS noktası bulunmaktadır. 81 ilde faaliyette olan Narkotimler 20 Eylül 2024 tarihi itibarıyla 60.236 olmak üzere, kurulduğu 2015 yılından günümüze kadar toplam 475.733 olaya müdahale etmiştir. 2023 yılı sonunda 362.096 olan özel güvenlik personeli sayısı Eylül 2024 sonu itibarıyla 374.420 olmuştur. TÜİK verilerine göre asayiş hizmetlerinden vatandaş memnuniyet oranı 2023 yılında yüzde 74,6 olmuştur. Yaşadığı çevrede gece yalnız yürürken kendini güvende hissedenlerin oranı 2022 yılında yüzde 51, 2023 yılında yüzde 54,6 olmuştur. Bunun içinde kadınların oranı sırasıyla yüzde 4â,1 ve yüzde 48,2, erkeklerin oranı ise yüzde 58 ve yüzde 61,2 olarak gerçekleşmiştir. Bireylerin kendini evinde yalnızken güvende hissetme oranlarına bakıldığında bu oranın 2022 yılında yüzde 64,7 iken 2023 yılında yüzde 66,9 olarak gerçekleştiği görülmektedir. Bunun içinde kadınların oranı sırasıyla yüzde 64,6 ve yüzde 66,4, erkeklerin oranı ise yüzde 64,8 ve yüzde 67,5 olmuştur. Güvenlik güçlerinin (Polis veya Jandarma) hizmetleriyle ilgili memnuniyet oranları, olaylara zamanında müdahale noktasında 2022 yılında yüzde 70,3, 2023 yılında yüzde 70,1, vatandaşa davranışından memnuniyet açısından 2022 yılında yüzde 72,4, 2023 yılında yüzde 73,3, verilen trafik hizmetinden memnuniyet noktasında 2022 yılında yüzde 70,1, 2023 yılında yüzde 69 olarak gerçekleşmiştir. Olaylara zamanında müdahale ve trafik hizmetleri açısından gelişme sağlanması önem arz etmektedir. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığınca 2012 yılında başlatılan İkaz ve Alarm Sistemi (İKAS) çalışmaları kapsamında çeşitli şehirlerde bulunan ve halkı tehlikeler karşısında uyarmak amacıyla kurulan, ekonomik ve teknik ömürlerini tamamlamış olan eski tip siren sistemlerinin yeni teknoloji ürünü gelişmiş siren sistemleriyle yenilenmesine devam edilmiştir. Bu kapsamda 2024 yılında Kocaeli, Sakarya ve Kastamonu illerinde yerli siren sistemi kurulum çalışmalarının tamamlanması beklenmektedir. Son yıllarda yaygınlaşan metamfetamin maddesinin, önümüzdeki süreçte uyuşturucuyla en büyük mücadele alanı olacağı öngörülmektedir. 2024 yılında da uyuşturucuyla mücadelede bilgilendirme ve bilinçlendirme çalışmaları geliştirilerek yürütülmüştür. Ulusal Siber Güvenlik Stratejisi ve Eylem Planı (2024-2028) 7 Eylül 2024 tarihli ve 32655 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik ve Nükleer (KBRN) Strateji Belgesi ve Eylem Planı taslağının hazırlık çalışmaları yürütülmüştür. Emniyet Genel Müdürlüğünce yürütülmekte olan Biyometrik Veri Yönetim Sistemi projesi 2024 yılı içerisinde tamamlanacak olup Milli Balistik Test Merkezinin kurulması çalışmalarına devam edilmektedir. 8 Kasım 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Milli Savunma Bakanlığınca Yabancı Ülke ve Kuruluşlara Yapılacak Savunma ve Güvenlik Amaçlı Hibe ve Yardım Ödemelerine İlişkin Esaslar Hakkında Yönetmelik ile ülkemiz adına yabancı ülke ve kuruluşlara savunma ve güvenlik amaçlı hibe ve yardımlar kapsamında yapılacak ödemelere ilişkin usul ve esaslar belirlenmiştir. 25 Mayıs 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Afet ve Acil Durum Tatbikatları Hakkında Yönetmelikle afetlere ve acil durumlara hazırlık amacıyla düzenlenecek olan yerel, bölgesel, ulusal ve uluslararası müdahale tatbikatlarının planlama ve icrasında uygulanacak usul ve esaslar belirlenmiştir. 5 Temmuz 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Özel Güvenlik Hizmetlerine Dâir Kanunun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle hizmet içi ve alan eğitimlerinin bizzat Bakanlıkla birlikte Bakanlıktan faaliyet izni alan özel eğitim kurumlarınca da verilebileceğine ilişkin düzenleme yapılmıştır. i Ağustos 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Dış Kaynaktan Muvazzaf Astsubay Temin Yönetmeliğinin Yürürlükten Kaldırılmasına Dair Yönetmelik ile Dış Kaynaktan Muvazzaf Astsubay Temin Yönetmeliği yürürlükten kaldırılmıştır. 14 Eylül 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığının Savaş Şartları ile Olağanüstü Durumlarda Besleme Desteği İhtiyaçlarının Karşılanmasına Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle personelin dehidrasyona maruz kalmaması için erzak tablosuna elektrolit destek ürünü eklenmiştir. 2024 yılında uluslararası kuruluşlarla ve çeşitli ülkelerle ikili güvenlik ve işbirliği anlaşmaları yapılmıştır. Ayrıca Avrupa Birliğinin Katılım Öncesi Yardım Aracı (IPA) fonlarından yararlanılarak Avrupa Birliği fonlarının kullanılmasında güvenlik gereklerinin öncelikle dikkate alınması, geçici koruma altındaki nüfus yükünün diğer ülkelerle paylaşılmasına yönelik politika ve projelere öncelik verilmesi gereği önemini korumaktadır.

b) Amaç

Hukukun üstünlüğü ve hukuk devleti ilkeleri çerçevesinde güvenliğin tüm yönleriyle ele alınarak huzur ve güven ortamının sürdürülebilir kılınması, vatandaş odaklılık, şeffaflık, hesap verebilirlik ilkeleri doğrultusunda ve önetkin bir yaklaşımla güvenlik hizmetlerinin geliştirilmesi, güvenlikle ilgili ürün ve teknolojilerde kendine yeterliliğin güçlendirilmesi ve suçla mücadele bilincinin artırılarak vatandaş katılımının sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

li i Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler ve

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar Projeler

Sınır güvenliğinin etkinliği artırılacak, teknolojik ve fiziki altyapı geliştirilecek, sınır yönetimi alanında ortak analiz ve raporlama çalışmalarının yapılabilmesi amacıyla veri toplama kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 926) Tedbir 926.1. Kara sınır İçişleri Bakanlığı (S), Milli 1. 148 km güvenlik yolu güvenliğinin sağlaması için Savunma Bakanlığı, Göç yapılacaktır. risk değerlendirmesine dayalı | İdaresi Başkanlığı, 2. 200 termal kamera sistemi, 21 güvenlik duvarı, gözetleme Jandarma Genel km sabit gözetleme sistemi kulesi, algılayıcı sistemler, Komutanlığı kurulacaktır. güvenlik yolları gibi gerekli fiziki ve teknolojik güvenlik sistemleri geliştirilecektir. Tedbir 926.2. Kıyı sınır İçişleri Bakanlığı (5), 1. Sahil güvenlik görevlerinin güvenliği için gerekli karakol, | Savunma Sanayii etkinliğinin artırılması ve özellikle liman, rıhtım, makine ve Başkanlığı, Sahil Güvenlik kıyıya yakın sularda görev icra teçhizat altyapısı Komutanlığı edilmesi kapsamında bütçe güçlendirilecektir. imkânları çerçevesinde altı kontrol botu alınacaktır. Tedbir 926.3. Sahil Güvenlik | İçişleri Bakanlığı (S), Sahil 1. Elektro optik gözetleme Yönetim Sistemi Projesiyle Güvenlik Komutanlığı kapasitesi olan bir sahil Türk deniz yetki alanlarında gözetleme istasyonu kurulacaktır. teknolojik gözetleme, tespit ve teşhis imkân ve kabiliyeti artırılacaktır. Tedbir 926.4, Veri paylaşım | İçişleri Bakanlığı (S), Milli 1. Sahil-Net Deniz Projesi altyapısı oluşturularak paydaş | Savunma Bakanlığı, kapsamında Marmara Denizi, kurumlarla veri bütünlüğü Savunma Sanayii Akdeniz ve Karadeniz sorumluluk sağlanacaktır. Başkanlığı, Emniyet Genel sahalarında yüzer unsurlar ve Müdürlüğü, Göç İdaresi sahil tesislerinin iletişim Başkanlığı, Jandarma Genel | altyapısının güçlendirilmesi Komutanlığı, Sahil Güvenlik | amacıyla sözleşme, Komutanlığı, İlgili Kamu dokümantasyon ve Kurum ve Kuruluşları keşif/inceleme faaliyetleri tamamlanacaktır. 2. Otomatik Parmak İzi ve Avuç İzi İnceleme Sistemi (APFİS) entegrasyonu ile DNA ve BALİSTİK entegrasyonlarında irtibat sayıları geçen yıla göre üzde 5 artırılacaktır. Tedbir 926.5. Yasadışı göçle | İçişleri Bakanlığı (S), i. Jandarma Genel mücadelede etkinlik Jandarma Genel Komutanlığında suçla artırılacaktır. Komutanlığı mücadelede mesleki gelişim planı ve projeler kapsamında görev etkinliğini artırmak için eğitim verilecek personel sayısı artırılacaktır. Güvenlik tehdit ve risklerine karşı önetkin bir yaklaşımla gerekli önlemler alınacaktır. Tedbir 927.1, Kimyasal, İçişleri Bakanlığı (S), Milli 1. İl Afet ve Acil Durum Biyolojik, Radyolojik ve Savunma Bakanlığı, Sağlık Müdürlüklerinde çalışan KBRN Nükleer (KBRN) tehlike ve Bakanlığı, AFAD, Jandarma | personeline yönelik KBRN tehditlere karşı ülkemizin Genel Komutanlığı, Nükleer | ekipman operatör eğitimi müdahale kapasitesi Düzenleme Kurumu, Sağlık | düzenlenecektir. güçlendirilecek, gerekli Bilimleri Üniversitesi 2. İlgili kurum ve kuruluşların korunma ve savunma katılımıyla ulusal düzeyde KBRN önlemleri geliştirilecek, eylem masa başı tatbikatı planlarının etkinliği artırılacak, düzenlenecektir. savunma araçları ve 3. KBRN standart operasyon yöntemleri, riskli bölgeler prosedürleri güncellenecektir. başta olmak üzere ülke 4. Jandarma Kriminal Başkanlığı düzeyinde geliştirilerek tarafından 24 personele KBRN yaygınlaştırılacaktır. tehdidi içeren patlayıcı madde olaylarına müdahale kursu verilecektir. Tedbir 927.2. Örgün ve İçişleri Bakanlığı (5), AFAD | £. AFAD kurumsal internet yaygın eğitim programlarında, sitesinde yer alan KBRN bölümü farklı iletişim ortamlarında güncellenecektir. KBRN konusunda kamuoyunun bilinçlendirilmesine yönelik çalışmalar yapılacakür. Tedbir 927.3. Ülkemizin İçişleri Bakanlığı (S), İlgili 1. Ülkemizin güvenliğini sosyal güvenliğini tehdit eden Kamu Kurum ve Kuruluşları | medya aracılığıyla tehdit eden akımlarla önetkin bir akımlarla mücadeleye yönelik yaklaşımla mücadele yapılan çalışmalar ilgili kurumlarla edilebilmesi için akademik paylaşılacaktır. çalışmalar ve analizler apılacaktır. Tedbir 927.4. Tüm suç İçişleri Bakanlığı (S), Aile ve 1. Eğitim/öğretim kurumları ve türlerine karşı risk ve tehdit Sosyal Hizmetler Bakanlığı, diğer kurum/kuruluşlarda yüz yüze değerlendirmesi, suç potansiyeli | Milli Eğitim Bakanlığı, Emniyet | ve çevrimiçi seminer faaliyetleri incelemesi yapılarak suçun Genel Müdürlüğü, gerçekleştirilecektir. önlenmesi konusunda gerekli Üniversiteler, İlgili Kamu 2. Yolcu taşıma dijital ekranlarında tedbirler alınacaktır. Kurum ve Kuruluşları SİBERAY bilgilendirici ve uyarıcı kamu spotları yayımlanacaktır. 3. Güvenlik tehdit ve risklerine karşı ©SiberayEGM sosyal medya hesaplarından uyarıcı ve bilinçlendirici içerik paylaşımları yapılacaktır. 4. www.siberay.com internet sitesinde olası tehdit ve risklere karşı bilgilendirici içerikler sunulacaktır. 5. Uyuşturucu kullanma suçuna ilişkin riskin yoğun olduğu illerde onaylanan risk yönetim planları çerçevesinde risk yönetimi çalışmaları yapılacak ve uyuşturucu kullanma suçuyla ölçülebilir bilimsel yöntemler kullanılarak mücadele edilecektir. 6. Kadına karşı fiziksel şiddet suçlarına ilişkin riskin yoğun olduğu illerde onaylanan risk yönetim planları çerçevesinde risk yönetimi çalışmaları yapılacak ve bahse konu suçlarla ölçülebilir bilimsel yöntemler kullanılarak mücadele edilecektir. 7. Aile içi istismar suçlarına ilişkin risk yönetim planları çerçevesinde bahse konu suçlarla ölçülebilir bilimsel yöntemler kullanılarak mücadele edilecektir. Güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.928 Tedbir 928.3. Güvenlik içişleri Bakanlığı (S), 1. Geliştirilen ürün ve yazılımlar hizmetlerinde kullanılan yazılım, | Jandarma Genel Komutanlığı | takip edilerek gelişimlerine katkı donanım, araç-gereç ve sağlanacak ve yeterlilik seviyesine taşıtların yerlilik oranı ulaşan yerli ve milli ürünler artırılacaktır. Jandarma Genel Komutanlığı envanterine kazandırılacaktır. 2. Siber güvenlik ürünlerinde yerli ve milli akredite olmuş çözümlerle alışılacaktır. Tedbir 928.4. 112 Acil Çağrı İçişleri Bakanlığı (5), Milli 1. 112 Acil Çağrı Merkezlerinin Merkezlerinde hizmet Eğitim Bakanlığı, İlgili Kamu kapasitesi artınlacaktır. standartlarının ve kalitesinin Kurum ve Kuruluşları 2.112 Acil Çağrı Merkezleri bakım yükseltilmesi sağlanacak, 112 onarım işlemleri tek numara farkındalığının gerçekleştirilecektir. artırılması için tanıtım 3. Ankara Acil Çağrı Hizmetleri faaliyetleri gerçekleştirilecektir, Koordinasyon Merkezi binasının inşaatına başlanacaktır. 4. 112 tek numara farkındalığının artırılması için tanıtım çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 928.5. Arama kurtarma | İçişleri Bakanlığı (S), Milli 1. Milli Sahil Güvenlik Gemisi platformu ve teçhizatlarının Savunma Bakanlığı, Savunma | Tedarik Sözleşmesi imzalanacaktır. teknolojik imkânlarının Sanayii Başkanlığı, Sahil 2. Sahil Güvenlik Komutanlığının geliştirilmesiyle denizlerde Güvenlik Komutanlığı denizde arama kurtarma arama kurtarma kapasitesi kapasitesini artırmak amacıyla bir artırılacaktır. Dalış, Emniyet, Güvenlik, Arama ve Kurtarma (DEGAK) Timi teşkil edilecektir. Tedbir 928.6. Kent Güvenlik İçişleri Bakanlığı (5), 1. 600 KGYS ve 200 PTS Yönetim Sistemi, Plaka Tanıma | Savunma Sanayii Başkanlığı, noktalarında kurulum, genişleme ve Sistemi ve Mobil Plaka Tanıma Emniyet Genel Müdürlüğü, modernizasyon yapılacaktır. Sistemi yaygınlaştırılacaktır. Jandarma Genel Komutanlığı 2. V/KGYS Faz-1 kapsamında 25 il, 109 ilçe, 1.650 noktanın tamamı devreye alınacaktır. 3. YYKGYS Faz-2 kapsamında 45 il, 314 ilçe, 2.600 noktada kurulum alışmalarına başlanacaktır. Tedbir 928.7. Milli Balistik İçişleri Bakanlığı (S) 1. Milli Balistik Test Merkezi Test Merkezinin yapımı yapımının yüzde 75'lik kısmı tamamlanacaktır. tamamlanacaktır. Tedbir 928.8. Güvenlikle ilgili İçişleri Bakanlığı (S), Milli 1. KamuNet Ağı, e-Devlet Kapısı ve veri paylaşımı ve ortak bilgi Savunma Bakanlığı, Ticaret e-Otoban sistemleriyle sistemleri altyapısı geliştirilerek | Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum bütünleşmenin sağlanması için güvenlik veri altyapısı büyük ve Kuruluşları Sahil Güvenlik Komutanlığınca veri incelemesine olanak yürütülen Sahil NET Kara Projesinin sağlayacak şekilde yüzde 80'i tamamlanacaktır. düzenlenecektir. Tedbir 928.9. Güvenlikle ilgili İçişleri Bakanlığı (S), 1, Yeni Nesil 112 Yazılımı altyapı iletişim altyapısı geliştirilip Savunma Sanayii Başkanlığı iyileştirme çalışmaları genişletilecek, iletişimin daha yürütülecektir. 2. Bütçe imkânları çerçevesinde hızlı ve güvenli olması sağlanacaktır. KETUM Sistemi kurulumu artırılacaktır. 3. 200 Kaymakamlık IPSEC VPN ağına dâhil edilecektir. Tedbir 928.10. Güvenlik İçişleri Bakanlığı (S) 1. Yeni Nesil 112 Yazılımlarına hizmetlerinin sunumunda yapay yapay zekâ algoritmaları entegre zekâ, robot teknolojisi, büyük edilecektir. veri analizi, iletişim ve uzay teknolojisi gibi teknolojilerden etkin olarak yararlanacak, bu alanda yerli teknoloji ve üretim geliştirilecektir. Tedbir 928.11. Başta kolluk İçişleri Bakanlığı (5), Milli 1. 10. Uluslararası Güvenlik birimleri olmak üzere tüm Eğitim Bakanlığı, Milli Sempozyumu düzenlenecektir. kuruluşlar arasında eşgüdüm ve | Savunma Bakanlığı, Sağlık 2. Uluslararası Uyuşturucu işbirliği artırılacaktır. Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Konferansı düzenlenecektir. İlgili Kamu Kurum ve 3. 14. Uluslararası Polis Akademileri Kuruluşları Birliği Konferansı düzenlenecektir. 4. Kolluk birimlerine ait sistemler arasında eşgüdüm sağlanacak ve GAMER Bütünleşik Yönetim Sistemindeki programların sayısı artırılacaktır. 5. Kolluk kuvvetleri ve diğer kuruluşlar arasında işbirliğini artırmak amacıyla ağ servis bütünleşmeleri, imzalanan protokoller kapsamında yürütülecektir. Tedbir 928,12, Güvenlik ve | İçişleri Bakanlığı (S) 1. GAMER'lerden sorumlu vali Acil Durumlar Koordinasyon yardımcılarına, GAMER Merkezi (GAMER) toplumun personeline, il sosyal etüt ve huzur ve güven ortamının proje müdürlerine yönelik birer sağlanması için daha etkin eğitim programı düzenlenecektir. kullanılacaktır. Tedbir 928.13. Etkin bir kriz | İçişleri Bakanlığı (5) 1. 24 kriz yönetimi tatbikat yönetimi sağlanarak senaryosu hazırlanarak bütünleşik sistemler uygulanacaktır. geliştirilecek, kriz yönetimi tatbikat senaryoları hazırlanacak ve GAMER'de uygulanacaktır. Tedbir 928.14, Güvenlik İçişleri Bakanlığı (5), 1. Emniyet Genel Müdürlüğü konusunda uluslararası Dışişleri Bakanlığı tarafından ülkeler ve uluslararası işbirliği ve eşgüdüm kuruluşlarla işbirliği kapsamında geliştirilecektir. toplantı ve benzeri 85 faaliyet erçekleştirilecektir. Güvenlik kuruluşlarının suçun incelenmesi ve aydınlatılması kapasitesi üçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 929 Tedbir 929,1. Suçun ve İçişleri Bakanlığı (S) İ. Jandarma Kriminal Başkanlığı suçluların soruşturulması, tarafından 60 bin dijital materyal incelenmesi ve incelemesi yapılacaktır. aydınlatılmasında bilgi ve iletişim teknolojileri daha etkin kullanılacaktır. Tedbir 929,2. Suç inceleme | İçişleri Bakanlığı () 1. Kriminal ihtisas dallarında yöntemleri ve gerekli teknik görev yapan 350 personelin eğitim, kurs ve seminerlere altyapı geliştirilecek, ilgili personelin eğitimi katılımı sağlanacaktır. sağlanacaktır. Tedbir 929.3. Olay yeri İçişleri Bakanlığı (5) 1. Biyometrik Veri Yönetimi inceleme ekiplerinin sayısı, Sistemi ile 375 bin olay yeri İzi suç inceleme ve olay yeri tekrar incelenerek olayların inceleme kapasitesi aydınlatılması sağlanacaktır. artırılacaktır. Tedbir 929.4. Kriminal İçişleri Bakanlığı ($) 1. İzmir'de uluslararası laboratuvarları standartlarda yeni bir Jandarma yaygınlaştırılacak, kurumsal, Kriminal Laboratuvarı kurulması teknik ve teknolojik altyapısı çalışmalarına devam edilecektir. geliştirilecektir. Tedbir 929.5. Suçla ilgili İçişleri Bakanlığı (5) 1. Delil muhafaza kabinleri ve tüm delil ve verilerin uygun ünitelerinin saklama, güvenlik ve koşullarda azami süreyle gizlilik koşullarına yönelik saklanması sağlanacaktır. denetimler yapılacaktır. Terör ve terörizmin finansmanıyla mücadeleye çok boyutlu, bütüncül ve önetkin bir yaklaşımla devam edilecektir. (Kalkınma Planı p. 930) Tedbir 930.1, Terörü İçişleri Bakanlığı (S) 1. 81 İl Terörle Mücadele Şube kaynağında yok etme ve Müdürlükleri ve ilgili birimlerle kesintisiz operasyon işbirliği içinde terör örgütlerinin anlayışıyla terör örgütlerinin eylem ve finansman faaliyetlerine eylem ve finansman yönelik 4.780 operasyon faaliyetleri baskı altına yapılarak terör örgütlerinin maddi alınarak hareket kabiliyetleri destekleri azaltılacak, lojistik kısıtlanacak, maddi ve lojistik destekleri kesilecek ve aktarım destekleri yok edilecektir. kapasiteleri daraltılacaktır. Tedbir 930.2. Terörle İçişleri Bakanlığı (S) 1. Terörle Mücadele Daire mücadele hizmetlerinde suç Başkanlığı koordinesinde merkez önleme stratejileri ile bilimsel ve taşrada görev yapan mücadele yöntemlerinin personele yönelik 288 dönem uygulamaya dönüşümünü eğitim verilecektir. sağlayan eğitimlere devam edilecektir. Tedbir 930.3. Başta İçişleri Bakanlığı (S), Hazine | 1. Terörizmin Finansmanıyla uyuşturucu ticareti olmak ve Maliye Bakanlığı, Ticaret | Mücadele Eylem Planı yürürlüğe üzere terörün finansmanıyla Bakanlığı, İlgii Kamu Kurum | konulacaktır. etkin bir şekilde mücadele ve Kuruluşları edilecektir. Tedbir 930.7. Terör İçişleri Bakanlığı (S), Milli 1. Sahil Güvenlik Komutanlığı örgütlerinin ülkemize deniz Savunma Bakanlığı, Ticaret | tarafindan Doğu Akdeniz'de terör yoluyla girmesinin Bakanlığı örgütlerinin ülkemize deniz engellenmesine yönelik yoluyla girmesinin önlenmesi için tedbirler artırılacaktır. KKTC ve Doğu Akdeniz Sahil Gözetleme Sistemi kapsamında bir sahil gözetleme istasyonu kurulacaktır. Tedbir 930.8. Terör İçişleri Bakanlığı (S), Milli 1. Toplumda huzur ortamının örgütlerinin propagandası, Eğitim Bakanlığı, İlgili Kamu | sağlanması, terörle mücadelenin teröre yol açan radikalleşme Kurum ve Kuruluşları öneminin anlatılması için ve şiddete varan aşırıcılıkla yürütülen çalışmalar kapsamında mücadele edilecek, devletin 8.500 etkinlikle 850 bin kişiye gerçekleştirdiği hizmetler ulaşılacaktır. konusunda kamuoyu düzenli 2. Terör örgütlerinin propaganda olarak bilgilendirilecek, için kullandığı başlıca iletişim toplumu bilinçlendirmeye kanalları ve medya araçları yönelik projeler incelenerek gerekli önlemler uygulanacaktır. alınacaktır. 3. Etnik Radikalleşmeyle Mücadele Strateji Belgesi ve Eylem Planı hazırlanarak yürürlüğe konulacaktır. 4. Selefi Radikalleşmeyle Mücadele Strateji Belgesi ve Eylem Planı hazırlanarak yürürlüğe konulacaktır. 5. Bölücü Terör Örgütü ile Mücadelede İletişim Strateji Belgesi ve Eylem Planı yürürlüğe konulacaktır. Uyuşturucuyla mücadeleye çok boyutlu, bütüncül ve önetkin bir yaklaşımla devam edilecektir. (Kalkınma Planı p. 931) Tedbir 931.1. Her türlü İçişleri Bakanlığı (5), Sanayi | 1. Uyuşturucu suçlarıyla Uyuşturucu ve uyarıcı ve Teknoloji Bakanlığı, mücadele kapsamında 231 bin maddenin ülke genelinde ve Ticaret Bakanlığı operasyon gerçekleştirilecektir. uluslararası boyutta kaçakçılığı, üretimi, dağıtımı, kullanımı ve sokak düzeyinde satışı engellenecek, bunların üretiminde kullanılan ara kimyasalların üretimi ve ticaretinin denetiminde etkinlik artırılacaktır. Tedbir 931.2. Güvenlik İçişleri Bakanlığı (S), Ticaret 1. Uyuşturucu suçlarıyla kuruluşlarının uyuşturucuyla Bakanlığı mücadelede güvenlik kuruluşlarının mücadele kapasitesi makine-teçhizat ve personel artırılacaktır. ki altyapısı geliştirilecektir. Tedbir 931.4. Uyuşturucu ile İçişleri Bakanlığı (5), Adalet 1. Uyuşturucuyla mücadele bağlantılı suçlar Bakanlığı, Aile ve Sosyal kapsamında toplumsal farkındalığın değerlendirilerek kolluk Hizmetler Bakanlığı, Gençlik sağlanması amacıyla başta çocuk kuvvetlerine ve kamuoyuna ve Spor Bakanlığı, Milli Eğitim | ve gençler olmak üzere toplumun yönelik eğitim ve bilinçlendirme | Bakanlığı, Milli Savunma her kesiminden 605 bin kişi çalışmaları artırılacaktır. Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, bilgilendirilecektir. TRT 2. Uyuşturucu madde suçlarının nedenleri ve risk etmenlerinin belirlenmesi amacıyla madde kullanım suçundan işlem gören kişilere yönelik 40 bin anket yapılacaktır. 3. Uyuşturucu suçlarıyla mücadele kapsamında gerçekleştirilecek eğitim ve bilinçlendirme çalışmalarıyla 30 bin kolluk görevlisine ulaşılacaktır. Organize suçlar ve kaçakçılıkla mücadeleye çok boyutlu, bütüncül ve önetkin bir yaklaşımla devam edilecektir. (Kalkınma Planı p. 932) Tedbir 932.1. Organize suç İçişleri Bakanlığı (5), Adalet 1. Kaçakçılık suçları başta olmak türleri ve terör örgütleri Bakanlığı, Hazine ve Maliye üzere organize suçlarda terör arasındaki bağlantılar Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı örgütlerinin rolünün tespitine ilişkin belirlenecek, suçun oluşmadan farkındalık oluşturulacak, eğitimler önlenmesine yönelik çalışmalar düzenlenecektir. geliştirilecektir. 2. Terör örgütlerinin organize suçlardan kaynaklanan gelirlerinin tespiti ve engellenmesine yönelik ilgili birimlerle koordineli çalışmalar yürütülecektir. 3. Organize suçlarla ilgili önleyici tedbirlere ağırlık verilecektir. 4. Organize suç örgütleriyle mücadele kapsamında yapılan operasyon sayısı yüzde 1 oranında artırılacaktır. Tedbir 932.3. Göçmen İçişleri Bakanlığı (S), Adalet 1. Göçmen kaçakçılığı, insan kaçakçılığı, insan/organ/doku Bakanlığı, Hazine ve Maliye ticareti, organ-doku ticareti ticareti, silah/mühimmat Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı suçlarıyla mücadele edilmesi kaçakçılığı yapan organize suç amacıyla en az 3.215 operasyon örgütleriyle mücadeleye gerçekleştirilecektir. kararlılıkla devam edilecektir. 2. Göçmen kaçakçılığı ve insan ticareti suçlarıyla mücadelede mesleki gelişim planı ve projeler kapsamında görev etkinliğini artırmak amacıyla personele eğitim verilecektir. 3. Silah ve mühimmat kaçakçılığının önlenmesi amacıyla gerekli risk analizleri yapılarak planlı operasyonel çalışmalara ağırlık verilecek ve operasyon sayısı yüzde 1 artırılacaktır. 4, Göçmen kaçakçılığı suçunu örgütlü olarak işleyen şüphelilere yönelik operasyon sayısı artırılacaktır. Asayiş suçlarıyla mücadelede etkinlik artırılarak ülke genelinde huzur ve güvenlik ortamına katkı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p. 933) Tedbir 933.1. Güvenlik İçişleri Bakanlığı (S), 1. Jandarma Genel Komutanlığı kuruluşlarının kurumsal ve Savunma Sanayii Başkanlığı | bünyesinde kullanılmaya teknolojik altyapısı başlanan cayrokopter sayısı güçlendirilecektir. artırılacak, İki genel maksat helikopteri alınacaktır. Tedbir 933.3. Dolandırıcılık İçişleri Bakanlığı (5), Adalet | 1. Dolandırıcılık suçunu konu suçlarıyla etkir mücadele, Bakanlığı, Milli Eğitim alan, uyarıcı nitelikte 166 milyon toplumsal bilincin ve Bakanlığı, Ulaştırma ve kısa mesaj gönderilecektir. farkındalığın artırılması Altyapı Bakanlığı, TRT 2. Siber suçlarla ilgili konularda amacıyla vatandaşların kurum ve kuruluşlara yönelik yüz bilgitendirilmesine yönelik yüze ve çevrimiçi eğitimler faaliyetler yürütülecektir. verilecek, seminer faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 3. Sosyal medya hesapları üzerinden dolandırıcıların sık sık başvurduğu yöntemlerle ilgili bilgilendirici ve uyarıcı içerikler paylaşılarak toplumsal bilincin ve farkındalığın artırılması sağlanacaktır. 4. Şehirlerde halkın yoğun olarak bulunduğu bölgelerde, bilim fuarları, teknoloji festivalleri ve benzeri etkinliklerde toplumsal bilincin ve farkındalığın artırmasına yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir. Siber suçlarla etkin bir şekilde mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.934 Tedbir 934.1. Güvenlik İçişleri Bakanlığı (S) 1. Emniyet Genel Müdürlüğü kuruluşlarının teknik altyapısı tarafından soruşturmalarda güçlendirilerek siber suçlarla incelenmesi tamamlanan dijital mücadele kapasitesi materyalin toplam materyale artırılacaktır. oranı yüzde 98,72'ye ıkarılacaktır. Tedbir 934,2, Örgün ve İçişleri Bakanlığı (S), Milli 1. Eğitim-öğretim kurumları başta yaygın eğitimde siber suçlara | Eğitim Bakanlığı, Ticaret olmak üzere kurum ve yönelik bilinçendirme Bakanlığı, YOK, kuruluşlara yönelik yüz yüze ve çalışmaları yapılacak, bu Üniversiteler, TRT çevrimiçi bilinçlendirme çalışmalarda iletişim araçları çalışmaları yürütülecek ve bu etkin kullanılacaktır. kapsamda 10 milyon kişiye ulaşılacaktır. 2. SİBERAY öğrenci kulüpleri ve topluluklarıyla işbirliği yapılarak siber suçlara yönelik bilinçlendirme faaliyetleri yürütülecektir. Koruyucu ve önleyici güvenlik hizmetlerinin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p. 935) Tedbir 935.1. Vatandaşla İçişleri Bakanlığı (S), Milli 1. Geleceğin Denizcilerini kolluk güçleri arasındaki Eğitim Bakanlığı Bilgilendirme İş Birliği Protokolü güven esasına dayanan çerçevesinde Sahil Güvenlik ilişkinin geliştirilmesi amacıyla Komutanlığı tarafından ilk ve toplum destekli kolluk ortaöğretim okullarında en az yaklaşımı güçlendirilecektir. 500 bilgilendirme çalışması yapılacaktır. 2. Toplum destekli polislik faaliyetleri kapsamında genel güvenlik konularında toplumu bilgilendirmeye yönelik gerçekleştirilecek huzur toplantılarıyla 370 bin kişiye ulaşılacaktır. 3. Toplum destekli polislik faaliyetleri kapsamında 13 bin kişiye mağdur destek ziyareti gerçekleştirilecektir. Tedbir 935.2. Suçla İçişleri Bakanlığı (S) 1. Genel asayişin ve kamu mücadelede önleyici güvenlik düzeninin devamını sağlamaya tedbirleri artırılacaktır. yönelik 12 Türkiye Güven Huzur Uygulaması yapılacaktır. Tedbir 935,4, Güvenlik içişleri Bakanlığı (S) 1. İki karakol/sahil kolaylık tesisi hizmetlerine erişim yapımı tamamlanacaktır. kolaylaştırılacaktır 2. Kadın Acil Destek Uygulamasının (KADES) 6,6 milyon olan toplam indirme sayısı 7,3 milyona çıkarılacaktır. Tedbir 935.5. Genel kolluk (| İçişleri Bakanlığı (5), İlgili 1. Genel Kolluk Özel Güvenlik ile özel güvenlik arasındaki Kamu Kurum ve Kuruluşları | İşbirliği ve Entegrasyonu (KAAN) ilişki ve işbirliği Uygulaması kapsamında görev güçlendirilecek, özel güvenlik yapan genel kolluk personeli hizmetlerinin geliştirilmesi sayısı 39.600'e çıkarılacaktır. sağlanacaktır. 2. KAAN uygulaması kapsamındaki özel güvenlik personeli sayısı 280 bine Ikarılacaktır. Tedbir 935,6. Özel güvenlik | İçişleri Bakanlığı (), İlgili 1. Kamu kurumlarında çalışan kuruluşlarının eğitim Kamu Kurum ve Kuruluşları | 300 özel güvenlik görevlisine eğitim verilecektir. programları geliştirilecek, bu 2. Özel Güvenlik Eğitimlerini birimlerin denetiminde etkinlik artırılacaktır. Geliştirme ve Alan/Branş Eğitimleri Projesi (ÖZGE) tamamlanacak ve faaliyete geçirilecektir. 3. Hizmet kalitesinin artırılması için özel güvenlik hizmetlerine yönelik en az 4.750 denetim yapılacaktır. 4, Özel güvenlik hizmet içi eğitimlerine yönelik denetim mekanizması geliştirilecektir. 5, Özel Güvenlik Yoklama Sistemi (OGYS) projesi faaliyete geçirilecektir. 2.5.3. Sivil Toplum

a) Mevcut Durum

Türkiye'de dernekler, vakıflar, sendikalar, sosyal kooperatifler, platformlar ve girişimler gibi farklı kurumlar, çeşitli sivil toplum bileşenlerini temsil ederek zengin bir sivil toplum ekosistemi oluşturmaktadır. 2000'li yıllardan itibaren, Türkiye'deki ekonomik ve sosyal gelişim süreci ve dünyadaki dönüşümün de etkisiyle sivil toplum kuruluşları (STK'lar) ekonomik ve sosyal gelişmedeki önemli rolünü korumaktadır. STK'ların etkilerini, çeşitliliğini ve sayılarını artırmak ve karar alma süreçlerine daha etkin katılımlarını sağlamak için yürütülen çalışmalarla dernekler ve vakıflar niceliksel olarak artmakta, sivil toplum sektörü oluşturduğu istihdam ve katma değer ile kamu ve özel sektörün yanında üçüncü sektör niteliğini sürdürmektedir. STK'lar, gönüllülük esasına dayalı olarak farklı tematik alanlarda faaliyet göstererek yerel toplum taleplerini kamu idarelerine iletmektedir. Bu bağlamda, STK'lar yerel ihtiyaçlara uygun politikaların geliştirilmesi ve etkili bir şekilde uygulanması için kolaylaştırıcı bir rol üstlenmekte ve diğer paydaşlarla işbirliği yapmaktadır. Yerel yönetimlerde iyi yönetişimin ve katılımcı süreçlerin etkili bir şekilde işlemesine katkı sağlama konusunda da önemli bir rol oynamaktadırlar. Kent konseyleri gibi katılımcı karar alma uygulamaları, bu alanda iyi bir örnek teşkil etmekte ve günümüz koşullarına uygun yeni sivil katılım süreçlerinin geliştirilmesi konusundaki çalışmalar sürdürülmektedir. Sivil toplum sektörünün desteklenmesi, idari ve mali açıdan geliştirilmesi, kapsayıcı büyüme ve sürdürülebilir kalkınma hedeflerine ulaşmada kritik önemini korumaktadır. Eylül 2024 itibarıyla faal dernek sayısı 100.943, yeni vakıf sayısı ise 6.147'dir. Derneklerin yüzde 38,4'ü mesleki ve sosyal dayanışma alanlarında yoğunlaşmaktadır. Yeni vakıflar ise daha çok eğitim ve sosyal yardım alanında faaliyet göstermektedir. Demokratik, katılımcı, çoğulcu, şeffaf ve hesap verebilir örgütlü sivil toplumu geliştirici ve güçlendirici düzenlemelere devam edilmektedir. Gönüllülüğe ilişkin yapılan mevzuat çalışmaları kapsamında Gönüllülük Kanunu Taslağı hazırlanmış olup kamu kurum ve kuruluşlarından görüş talep etme süreci devam etmektedir. STK'lara yönelik stratejik plan hazırlama, proje hazırlama ve fon bulma gibi alanlar başta olmak üzere kapasite geliştirme eğitimlerinin yaygınlaştırılmasına devam edilmektedir. Sivil katılımın ve gönüllülüğün güçlendirilmesi, STK'ların karar alma mekanizmalarına katılımlarının artırılması, güven ve karşılıklı anlayışa dayalı sivil toplumkamu işbirliğinin güçlendirilmesi ve STK'lara yönelik stratejik plan hazırlama ve fon bulma konularında kapasite geliştirme ve rehberlik eğitimlerine devam edilmektedir. Hâlihazırda, Eskişehir, Çanakkale, Manisa, Trabzon, Elazığ, Gaziantep ve Mersin'de söz konusu eğitimler gerçekleştirilmiş olup diğer illerde de yapılması yönünde çalışmalar sürmektedir. Kurumsal açıdan gelişmiş STK'ların daha küçük ölçekteki STK'lara yönelik yönderlik faaliyetlerinin teşvik edilmesine yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Istanbul, izmir, Ankara ve Gaziantep illerinde çalıştaylar düzenlenmiştir. STK'lara yönelik kamu politika, program, faaliyet ve hizmetlerinin bütüncül şekilde yürütülmesini sağlamak üzere kurumsal kapasite güçlendirilmektedir. Sivil toplum kuruluşlarına hizmet sunan kamu kurumları arasındaki işbirliğini geliştirmek ve potansiyel işbirliği alanlarını tartışmak, kurumlar arasında tecrübe paylaşımı yapmak ve STK'larla politika, faaliyet ve hizmetlerin bütüncül şekilde yürütülmesini sağlamak amacıyla Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü koordinasyonunda Danışma Kurulu toplantısı gerçekleştirilmiştir. STK'ların ihtiyaç duyduğu alanlarda kapasite geliştirme programlarının uygulanması, merkezi ve yerel kamu kurumları, üniversiteler ve özel sektörle işbirliği içinde ortak çalışmalarda bulunmasını sağlayıcı proje ve programların geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. STK'lara özellikle mali konularda kolaylaştırıcı imkânların sağlanmasıyla sosyal girişimcilik, sosyal yenilik ve kurumsal sosyal sorumluluk alanlarının geliştirilmesine yönelik düzenlemeler ile uygulamaların hayata geçirilmesi planlanmaktadır. Önümüzdeki dönemde, ekonomik, sosyal, çevresel sorunlarla temel haklar alanında karşılaşılacak sorunların çok boyutlu ve çok yönlü olacağı öngörülmektedir. Mevcut sorunların yanı sıra, gelecekte ortaya çıkabilecek zorluklarla başa çıkmak için STK'ların kamu politikalarının planlama, yapım, izleme ve denetleme aşamalarında etkili bir rol oynaması önem kazanmaktadır. Sivil toplumun güçlendirilmesine yönelik mevzuatın güncellenmesi, STK'ların kurumsal ve mali kapasiteleri ile sivil topluma hizmet sunan kurumların kurumsal kapasitelerinin güçlendirilmesine olan ihtiyaç devam etmektedir.

b) Amaç

Demokratik, katılımcı, kapsayıcı, hesap verebilir ve işbirliği, uyum yeteneği ve aktif vatandaşlık bilinci yüksek bir sivil toplumun yapısının oluşturulmasını teminen sivil toplum kuruluşları (STK)'nın kamu politikalarının planlama, yapım, izleme ve denetleme aşamalarında etkin bir rol oynaması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika /Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Sivil toplumun güçlendirilmesine yönelik mevzuat güncellenecektir. (Kalkınma Planı p.937) Tedbir 937.1. Demokratik, İçişleri Bakanlığı (S), Vakıflar 1. 5253 sayılı Dernekler Kanunu katılımcı, çoğulcu, şeffaf ve Genel Müdürlüğü, İlgili Kamu ile 2860 sayılı Yardım Toplama hesap verebilir örgütlü sivil Kurum ve Kuruluşları, STK'lar Kanunu ve bunlara ilişkin alt toplumu geliştirici ve güçlendirici düzenleyici işlemlerde değişiklik düzenlemeler yapılacaktır. öngören mevzuat çalışmaları yapılacaktır. Tedbir 937.5. Dijitalleşmenin İçişleri Bakanlığı (S), Vakıflar 1. Dernekler Bilgi Sisteminin sunduğu fırsatlarla sivil toplum Genel Müdürlüğü, Devlet yenileme çalışmaları alanında ortaya çıkan yeni Arşivleri Başkanlığı, İlgili Kamu yapılacaktır. yapılanmalara yönelik Kurum ve Kuruluşları, STK'lar 2. Proje Destek Sistemi düzenlemeler yapılacaktır. (PRODES), Sendikalar Bilgi Sistemi (SENBİS), Siyasi Partiler Bilgi Sistemi (PARBİS) ve Elektronik Arşiv Sisteminin (E- ARŞİV) entegrasyonu için analiz çalışmaları yürütülecektir. STK'ların kurumsal ve mali kapasiteleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.938) Tedbir 938.1. STK'lara yönelik | İçişleri Bakanlığı (5), AB 1. Ihtiyaç duyulan alanlarda stratejik plan hazırlama, proje Başkanlığı, STK'lar STK'ara yönelik iki kapasite hazırlama ve fon bulma gibi geliştirme ve rehbertik eğitimi alanlar başta olmak üzere gerçekleştirilecektir. kapasite geliştirme eğitimleri yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 938.4. STK'ların Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), | 1. Yurt dışında yerleşik olan uluslararası teşkilatlanmalarını | Dışişleri Bakanlığı, STK'lar Türk STK'ların kapasitelerini ve işbirliklerini artırıcı program arurmaya yönelik programlar ve destekler gelişürilecektir. düzenlenecektir. Tedbir 938.5. Kamu kurum içişleri Bakanlığı (5), Strateji 1. Kamu-STK işbirliğinde kamu ve kuruluşları tarafından ve Bütçe Başkanlığı, İlgili kurum ve kuruluşları STK'lara aktarılan her türlü Kamu Kurum ve Kuruluşları, tarafından STK'lara aktarılan destek şeffaf, hesap verebilir | STK'lar her türlü desteği ve ve önceden belirlenmiş somut sebeplerini içeren bir rapor ve nesnel kriterlere yayımlanacaktır. bağlanacak, uygulanacak destekler ve programlar ulusal önceliklerle ilişkilendirilecektir. Tedbir 938.8. Kurumsal İçişleri Bakanlığı (5), Dışişleri 1. Kurumsal açıdan gelişmiş açıdan gelişmiş STKların daha | Bakanlığı, Gençlik ve Spor STK'ların daha küçük ölçekteki küçük ölçekteki STK'lara Bakanlığı, Kültür ve Turizm STK'larla bir araya getirileceği yönelik yönderlik Bakanlığı, Vakıflar Genel bir çalıştay faaliyetlerinin teşvik Müdürlüğü, STK'lar gerçekleştirilecektir. edilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır. Kamu kurumlarının sivil toplum alanında topladığı verilerin uluslararası standartlarla uyumu sağlanacak, şeffaflığı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p. 939) Tedbir 939.3. STK'ların İçişleri Bakanlığı (S), İlgili 1. STK'ların ekonomik ve faaliyetlerinin ekonomik ve Kamu Kurum ve Kuruluşları, sosyal etkinliklerine ilişkin sosyal etkilerinin ölçülmesine Vakıflar Genel Müdürlüğü, güncel veriler kamu kurum ve yönelik çalışmalar STK'lar kuruluşlarıyla paylaşılacaktır. yürütülecektir. Sivil topluma hizmet sunan kurumların kurumsal kapasiteleri güçtendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 940) Tedbir 940.1. STK'lara İçişleri Bakanlığı (5), İlgili 1. STK'lara yönelik kamu yönelik kamu politika, Bakanlıklar, Strateji ve Bütçe politika, program, faaliyet ve program, faaliyet ve Başkanlığı, STK'lar hizmetlerinin bütüncül şekilde hizmetlerin bütüncül şekilde yürütülmesini sağlamak üzere yürütülmesini sağlamak üzere ilgili kamu kurumlarının kurumsal kapasite kurumsal kapasitelerinin güçlendirilecektir. güçlendirilmesi amacıyla bir Danışma Kurulu Toplantısı yapılacaktır. Tedbir 940.2. Sivil toplum, İçişleri Bakanlığı (S), AB 1. Sivil toplum, Kamu-STK kamu-STK işbirliği, gönüllülük, | Başkanlığı, TRT, STK'lar işbirliği, gönüllülük, yardım ve yardım ve bağış toplama gibi bağış toplama gibi konularda konularda etkili iletişim ve etkili iletişim ve görünürlük görünürlük faaliyetleri faaliyetlerine yönelik bir yürütülecektir. çalıştay yapılacaktır. Tedbir 940.5. Sivil toplum Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Sosyal ve Beşeri Bilimlerde üzerine ve STK'ların da (S), İçişleri Bakanlığı, STK'lar || Yenilikçi Çözümler Araştırma katılabileceği TÜBİTAK Programı Sivil Toplum araştırma destekleri Araştırmaları çağrısı oluşturulacaktır. kapsamında bilimsel temelli araştırma projeleri desteklenecektir. 2.5.4. Kamuda Stratejik Yönetim

a) Mevcut Durum

13 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle stratejik yönetim ve planlama konularında merkezi uyumlaştırma fonksiyonu Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından yürütülmektedir. Stratejik plan hazırlamakla yükümlü merkezi yönetim kapsamındaki kamu idareleri, sosyal güvenlik kurumları, KİT'ler, il özel idareleri ile nüfusu 50 bin ve üzerinde olan belediyelerde stratejik plan hazırlanmaktadır. Stratejik planlar, program bütçeye uygun bir şekilde hazırlanan performans programları aracılığıyla uygulanmakta ve faaliyet raporlarıyla izlenmektedir. Ekim 2024 itibarıyla 38'i merkezi kamu idaresine, 30'u devlet üniversitesine ait olmak üzere 68 stratejik plan, üst politika belgelerine ve stratejik planlamayla ilgili mevzuatta yer alan usul ve esaslara uygunluk açısından incelenmiş ve ilgili idarelere değerlendirme raporları aracılığıyla geri bildirimde bulunulmuştur. Bununla birlikte, Mart ayında gerçekleştirilen mahalli idareler genel seçimleri sonrasında kapsamdaki mahalli idarelerde 2025-2029 dönemi stratejik plan hazırlıkları tamamlanmıştır. Ayrıca, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığından talepte bulunan kamu idarelerinin stratejik plan hazırlık çalışmalarına rehberlik etmek amacıyla eğitim faaliyetleri gerçekleştirilmiştir. Kanıta dayalı politika oluşturma çalışmaları kapsamında, Türkiye İstatistik Kurumu tarafından yürütülen Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sisteminde yer alan kayıtların bir kilometre karelik birim alanlara atanması faaliyeti, toplam nüfus, cinsiyete göre nüfus, yaş grubuna göre nüfus büyüklükleri ve oranları ile okuryazarlık oranı ve ortalama eğitim süresi bilgilerinin üretilmesi neticesinde tamamlanmış ve çalışmalarda elde edilen veri kamuoyuyla paylaşılmıştır. Ayrıca, söz konusu verinin haritalar aracılığıyla dağıtımı için uygun yöntemler belirlenmiş, TÜİK internet sayfasında yer alan Coğrafi İstatistik Portalı üzerinden veri dinamik harita formatında kullanıcılara sunulmuş ve verinin sayısal olarak da paylaşımına başlanmıştır. Stratejik yönetim konusunda yol göstermek ve bilgi paylaşımını sağlamak amacıyla kamu idarelerince hazırlanan stratejik yönetime ilişkin belgeler kamuda stratejik yönetim internet sitesinde (Www.sp, gov.tr) arşivlenerek kamuoyuyla paylaşılmaktadır.

b) Amaç

Kamuda stratejik yönetimin uygulama etkinliğinin artırılması ve hesap verebilirlik anlayışının, planlamadan izleme ve değerlendirmeye kadar yönetim döngüsünün tüm aşamalarında hayata geçirilmesi temel amaçtır. Bu amaç doğrultusunda kamu hizmetlerinin hız ve kalitesinin artırılması ile katılımcılık, şeffaflık ve vatandaş memnuniyetinin sağlanması hedeflenmektedir.

c) Politika ve Tedbirler

“ N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler ve

Politika/ Kedbir Yapılacak Kuruluşlar Projeler

Kamu idarelerinde iç kontrol sistemleri ve iç denetim uygulamalarının etkinliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.943) Tedbir 943.1. Kamu Hazine ve Maliye 1, Kamu idarelerinin mali hizmetler idarelerinde iç kontrol Bakanlığı (5), birimlerinin etkinliğini artırmaya sistemlerinin ve iç denetim Sayıştay, ÖSYM, yönelik eğitim ve rehberlik uygulamalarının etkinliğini İlgili Kamu Kurum faaliyetleri düzenlenecektir. artırmaya yönelik eğitim ve ve Kuruluşları rehberlik faaliyetleri yoluyla kurumsal kapasite geliştirilecektir. Tedbir 943.2. İç Hazine ve Maliye 1. Kamu idareleri tarafından Hazine kontrol uygulamalarının Bakanlığı (S), Sayıştay, | ve Maliye Bakanlığına iletilen iç güçlendirilmesine yönelik İlgili Kamu Kurum ve kanirole ilişkin dokümanlar da kamu idarelerinin iç Kuruluşları dikkate alınarak kamuda iç kontrol kontrol sistemlerinin sisteminin izlenmesi, izlenmesi ve değerlendirilmesi ve raporlanmasına değerlendirilmesi yönelik faaliyetler yürütülecektir. çalışmaları yaygınlaştırılacaktır. | Tedbir 943.3. Kamu Hazine ve Maliye 1. Kamu idarelerinde iç denetçi idarelerindeki iç denetçi Bakanlığı (S), Sayıştay, | atamalarının artırılması teşvik sayısı artırılacaktır. ÖSYM, İlgili Kamu edilecektir, Kurum ve Kuruluşları Tedbir 943.4. Kamu Hazine ve Maliye 1. Dış değerlendirme faaliyetleri idarelerinde yürütülen iç Bakanlığı (S), gerçekleştirilecektir. denetim faaliyetlerine Sayıştay, ÖSYM, İlgili yönelik İç Denetim Kalite Kamu Kurum ve Güvence ve Geliştirme Kuruluşları Programı uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 943.5. İç Denetim Hazine ve Maliye 1. İç Denetim Koordinasyon Kurulu ile Koordinasyon Kurulu ile Bakanlığı (5), iç denetim birimlerinin idari kamu idarelerinin iç Sayıştay, İlgili Kamu kapasitelerinin güçlendirilmesine denetim birimlerinin idari Kurum ve Kuruluşları yönelik araştırma yürütülecektir. kapasiteleri güçlendirilecektir. Açık yönetim politikalarına yönelik çerçeve oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.946) Tedbir 946.2. Açık Yönetim | Strateji ve Bütçe 1. Türkiye'nin açık yönetim Ortaklığının temel ilkeleri Başkanlığı (S), İlgili politikalarına çerçeve oluşturmak kapsamında ulusal eylem Kamu Kurum ve amacıyla Açık Yönetim Ortaklığına üye planı hazırlanmasına yönelik | Kuruluşları ülkelerin hazırladığı ulusal eylem çalışma yürütülecektir. planları detaylı şekilde incelenerek raporlanacaktır. Daha hızlı, kaliteli ve güvenilir kamu hizmeti sunulması, sunulan hizmetlerin anlaşılır biçimde duyurulması ile vatandaşlarla çift yönlü iletişim kurularak katılımcı demokrasi anlayışının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.947) Tedbir 947,1. Kamu İletişim Başkanlığı (5) | 1. Kamu hizmetlerinin görünürlüğü ile hizmetlerinin etkin tanıtımı vatandaşların kamu hizmetleri ve yapılarak kamu politikaları konusundaki hizmetlerine ilişkin farkındalıklarını ölçmek, toplumun farkındalık düzeyi çeşitli konulardaki düşünce ve artırılacaktır. ihtiyaçlarını değerlendirmek üzere kamuoyu araştırmaları gerçekleştirilecektir. 2. Vatandaşların kamu hizmetleriyle ilgili farkındalığını artırıcı halkla ilişkiler yayınları internet adresinde yayınlanacaktır. 3. Yerel ve ulusal medyaya yönelik sergi, çalıştay, panel, buluşma ve etkinlik ile İletişim Şürası düzenlenecektir. 4. İletişim fakültesi öğrencileri ve yerel medya mensuplarına yönelik çeşitli mesleki yayınlar hazırlanacak, eğitimler gerçekleştirilecektir. 5. Kamu Kurumlarına Yönelik Kurumsal Sosyal Medya Kullanım Rehberi renkli animasyon olarak sosyal medya üzerinden kamuoyuna sunulacaktır. 6. Kamu çalışanlarına yönelik sosyal medya yönetimi eğitimleri verilecektir. 7. Terörle mücadele, afet, kriz, insani yardım, kamu politikaları, ülkemizin tarihi ve kültürü konularının yanı sıra medya ve iletişim alanında süreli ve akademik yayınlar, rehberler ile görsel ve işitsel yayınlar hazırlanacaktır. 8. Devlet Enformasyon Sistemi (DES)'ne eklenen haber ve yayın sayısındaki artış devam ettirilerek faaliyetlerin sürekliliği sağlanacaktır. Tedbir 947.2. İletişim Başkanlığı (5) | 1. CİMER sisteminin teknik kapasitesi Cumhurbaşkanlığı İletişim geliştirilerek daha hızlı, kaliteli ve Merkezi (CİMER) sisteminin güvenilir hizmet sunumu altyapısı geliştirilerek sağlanacaktır. hizmet kalitesi 2. CİMER Mobil Uygulaması kullanıma yükseltilecektir. sunulacaktır. 2.5.5. Kamuda Düzenleyici Etki Analizi

a) Amaç

Kamu yönetiminde kanıta dayalı politika oluşturma süreci güçlendirilerek ve mevzuat düzenlemelerinin ilgili paydaşlar üzerindeki olası iktisadi ve sosyal etkileri ortaya konularak kaynakların etkin kullanımının sağlanması temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler

ai N Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

PoHtikca / Teklinir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Ülkemizde kanıta dayalı politika oluşturma süreci güçlendirilecek, düzenleyici etki analizinin farkındalığı artırılacak ve politika oluşturma ile bütçeleme arasındaki bağ kuvvetlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.949) NN Tedbir 949.1. Kamu Strateji ve Bütçe 1. Taslak düzenleyici etki analizi idarelerindeki düzenleyici etki Başkanlığı (S), İlgili raporlarını hazırlayan kamu analizi yapmaya yönelik idari Kamu Kurum ve idarelerinin ihtiyaçları yapı güçlendirilecek ve Kuruluşları doğrultusunda çalışma toplantıları kurumsal kapasite yapılacaktır. artırılacaktır. | Tedbir 949.2. Düzenleyici Strateji ve Bütçe 1. Tespit edilen ihtiyaçlar ve etki analizine ilişkin mevzuat, Başkanlığı (S), uygulanabilir yaklaşımlar rehber ve yönlendirici Cumhurbaşkanlığı İdari çerçevesinde rehber ve yönlendirici dokümanlar uygulama İşler Başkanlığı dokümanlar gözden geçirilecek ve tecrübeleri de dikkate alınarak güncellenecektir. bütüncül bir anlayışla gözden geçirilecek ve üncellenecektir. Tedbir 949.3. Düzenleyici Strateji ve Bütçe 1. Düzenleyici etki analizi yıllık Başkanlığı (S) değerlendirme raporu hazırlanacak etki analizi konusunda uygulama tecrübesi ile ve kamu kurumlarıyla iyileştirilebilecek hususlardan paylaşılacaktır. faydalanılmasını teminen yıllık değerlendirme raporları hazırlanacaktır. Tedbir 949.4. Düzenleyici Strateji ve Bütçe 1. Düzenleyici etki analizine yönelik Başkanlığı (S), İlgili hazırlanacak olan yıllık etki analizi konusunda STK'lar, Üniversiteler değerlendirme raporu ve eğitim farkındalığı artırmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir. programlarına ilişkin bilgilendirici dokümanlar düzenleyici etki analizi internet sitesinde yayınlanacaktır. 2. Ulusal ve uluslararası düzeyde düzenleyici etki analizi faaliyetlerine katılım sağlanacaktır. Tedbir 949,5. Düzenleyici Strateji ve Bütçe 1, Kamu idarelerinde düzenleyici Başkanlığı (5) etki analizi yapmaya yönelik etki analizine ilişkin idari ve eğitimler gerçekleştirilecektir. beşeri kapasiteyi geliştirmeye yönelik eğitim programları uygulanacaktır. Strateji ve Bütçe 1. Paydaş tespiti ve analizi kitapçığı Tedbir 949.6. Düzenleyici Başkanlığı (S) ihtiyaçlar doğrultusunda etki analizi kapsamında paydaş tespitinin etkin güncellenecektir. yapılması ve ilgili tarafların politika yapma süreçlerine katkılarının alınması sağlanacaktır.

c) Hedefler

Performans Göstergeleri | Birim 2023 | 2024(1) | 2025 (2) | Kamu İdarelerine Verilen Düzenleyici Etki Analizi | Eğitim Sayısı Adet 2 7 il Düzenleyici Etki Analizine İlişkin Yönlendirici Yeni Belge Sayısı Ade i i 2 Düzenleyici Etki Analizinin Uygulanmasına İlişkin Yıllık Değerlendirme Raporu Sayısı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.5.6. Yerel Yönetimler

a) Mevcut Durum

Türkiye'de Eylül 2024 itibarıyla 5İ il özel idaresi, 1.407 belediye bulunmaktadır. 2023 yılı sonu itibarıyla 18.240 köy ile il özel idareleri, belediyeler ve köylerin üyesi olduğu 698 mahalli idare birliği bulunmaktadır. TUİK tarafından yayımlanan 2023 yılı Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) sonuçlarına göre belediye sınırları içerisinde 80.637.800 kişi yaşamakta olup bu nüfusun toplam nüfusa oranı yüzde 94,45'ir. Yerel yönetimlerde norm kadro yönetmelikleriyle personel istihdamına ilişkin standartlar belirlenmiş olup bu idarelerde çalışan personel sayısı 2011 yılında 258.540 iken 2023 yılı itibarıyla 194.931'e düşmüştür. 696 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameyle yerel yönetimlerde alt yükleniciler tarafından personel çalıştırılmasına dayalı hizmet alımı sözleşmeleri çerçevesinde çalıştırılan işçiler mahalli idare şirketlerine geçirilmiştir. Bu kapsamda 2023 yılı itibarıyla belediye ve bağlı idarelerin şirketlerinde 614.119 kişi istihdam edilmektedir. Tl özel idarelerinde çalışan 10.046 ve belediye birliklerinde çalışan 605 kişi dâhil edildiğinde bu sayı 624.770 olmaktadır. Merkezi idare ile yerel yönetimler arasında görev, yetki, kaynak paylaşımı ve hizmet ilişkilerinin esaslarına yönelik yasal düzenlemeler çerçevesinde ülke düzeyinde belirli hizmet seviyesine ulaşmak için merkezi idarece gerekli standartların belirlenmesi ve bunlara uyumun sağlanmasına ilişkin ihtiyaç duyulan çalışmalara devam edilmektedir. Yerel yönetimlerin idari, mali ve teknik kapasitelerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu çerçevede kamu kaynaklarının etkili, ekonomik ve verimli kullanılması ile mali saydamlığı ve hesap verilebilirliği artırmak amacıyla yerel yönetimlerin performans esaslı program bütçeleme sistemine geçiş çalışmaları devam etmektedir. Iklim değişikliğiyle mücadele ve uyum ile afetlere müdahale konusunda yerel yönetimlerin hizmet kapasitelerinin güçlendirilmesine ilişkin çalışmalar sürdürülmektedir. Belediye organlarınca alınan kararların uygulanması ve kaynakların yerindelik ilkesi çerçevesinde kullanılmasını sağlamak üzere hizmetlerin önceliklendirilmesi ve vatandaşların katılım sürecinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Yerel yönetimlerin şirket faaliyetlerinde ve kamu özel işbirliğiyle yapılacak çalışmalarda kamu yararı ve mahalli müşterek ihtiyaçların gözetilmesi önem arz etmektedir. 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununda, köy veya belde belediyesi iken mahalleye dönüşen ve büyükşehir belediyesi sınırları içinde bulunup sosyoekonomik durumu, şehir merkezine uzaklığı, belediye hizmetlerine erişebilirliği, mevcut yapılaşma durumu ve benzeri hususlar dikkate alınarak ilgili ilçe belediye meclisinin kararı ve teklifi üzerine büyükşehir belediye meclisinin en geç doksan gün içinde alacağı kararla kırsal yerleşim özelliği taşıdığı tespit edilen mahallelerin kırsal mahalle kabul edileceği hükmü bulunmaktadır. Bu kapsamda, köyden mahalleye dönüşen alanlarda hizmete erişimin kolaylaştırılması ve belirtilen alanların sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla çalışmalar yürütülmektedir. 2 Ağustos 2024 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7527 sayılı Kanunla 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanununda yeni düzenlemeler yapılmıştır. Bu kapsamda büyükşehir belediyeleri, il belediyeleri ve nüfusu yirmi beş bini aşan belediyeler 31 Aralık 2028 tarihine kadar hayvan bakımevleri kurmakla ve mevcut bakımevlerinin koşullarını iyileştirmekle yükümlü tutulmuştur. Ayrıca belediyelere bakımevleri kurmak, rehabilitasyon işlemlerini gerçekleştirmek ve sahipsiz hayvanlara sahiplendirilinceye kadar bakmak için bütçelerinden belirli bir pay ayırma zorunluluğu getirilmiştir. Sahipsiz hayvanların rehabilitasyonu hususu önemini korumakta olup bu kapsamda faaliyet gösteren yerel yönetimler Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından desteklenmeye devam edilmektedir.

b) Amaç

Yerel yönetimlerin vatandaş memnuniyetini gözeten, etkin, hızlı ve kaliteli hizmet sunabilen, afetlere hazırlıklı, iklim değişikliğine dirençli, çevrenin korunmasını önceleyen, teknolojik gelişmelere uyum sağlayan, katılımcı, şeffaf, hesap verebilir ve mali sürdürülebilirliği sağlayan bir yapıya kavuşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

vr N Sorumlu / Işbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir Yapılacak ve Projeler

Yerel yönetim hizmetlerinin standartları belirlenecek ve bu standartlara uyumun denetimini sağlayacak mekanizma geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.951

apılacaktır. apılacaktır.

Yerel yönetimlerde insan kaynağının uzmanlaşma düzeyi ve kapasitesi artırılacaktır. Kalkınma Planı p.952 Tedbir 952.1. Yerel Çevre, Şehircilik ve 1. Başta büyükşehir belediyeleri yönetimlerde çalışan İklim Değişikliği olmak üzere yerel yönetim personelin niteliğini artırmaya (| Bakanlığı (5), Yerel personeline eğitimler verilmeye yönelik eğitimler verilecektir. Yönetimler, Türkiye devam edilecektir. Belediyeler Birliği Tedbir 952,2. Yerel Çevre, Şehircilik ve 1. Yerel yönetimlerin yürütmüş yönetimlerdeki iyi uygulama İklim Değişikliği olduğu başarılı çalışmaların diğer örneklerinin yer aldığı bir Bakanlığı (9), Yerel yerel yönetimlere örnek olmasını platform oluşturulacaktır. Yönetimler, Türkiye sağlayacak bir platform Belediyeler Birliği oluşturulacaktır. Belediyelerin karar alma süreçlerinde vatandaşların ve muhtarların katılım rolü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.953) Tedbir 953.1. Kent Çevre, Şehircilik ve 1. Mevcut sorunlar tespit edilerek konseylerinin etkinleştirilmesi İklim Değişikliği kent konseylerini daha aktif hale sağlanacaktır. Bakanlığı (5), Yerel getirmek üzere mevzuat çalışması Yönetimler yapılacaktır. Tedbir 953.2. Kadın, genç, Çevre, Şehircilik ve 1. Yerel yönetimlerin karar alma yaşlı ve engellilerin yerel İklim Değişikliği sürecinde kadın, genç, yaşlı ve yönetimlerdeki temsil ve karar | Bakanlığı (S), Yerel engellilerin görüşlerinin alınması ve alma süreçlerine katılım Yönetimler bilgilendirilmesini temin edecek mekanizmaları mekanizmalar geliştirilecektir. güçlendirilecektir. Yerel yönetimlerin hizmet sunumlarını etkinleştirmeye yönelik görev, yetki ve hizmet | alanının yeniden yapılanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.954 Tedbir 954,1. Yerel Çevre, Şehircilik ve 1. Belediyelerin sundukları yönetimlerin en uygun hizmet | İklim Değişikliği hizmetlere vatandaşların erişimini ve coğrafi alan büyüklüğü Bakanlığı (S), Yerel kolaylaştırmak ve hizmetlerin tespit edilerek yeniden Yönetimler sunumunda maliyetleri düşürmek yapılandırılmasına ilişkin için yöntem ve araçların modelleme ve mevzuat geliştirilmesine yönelik bir analiz alışması yapılacaktır. çalışması yapılacaktır. Tedbir 954.2. Büyükşehir Çevre, Şehircilik ve 1. Belediyeler arası koordinasyonda belediyeleriyle büyükşehir İlçe | İklim Değişikliği aksayan ve iyileştirilmesi gereken belediyeleri arasında Bakanlığı (S), Yerel unsurların tespit edilmesine yönelik koordinasyon eksikliği Yönetimler analiz çalışmasına devam edilecektir. nedeniyle ortaya çıkan hizmet aksamalarının giderilmesi için gerekli çalışmalar yürütülecektir. Yerel yönetimlerin afetlerle ve iklim değişikliği ile mücadele kapasitesinin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.955 Tedbir 955.1. Yerel yönetim Çevre, Şehircilik ve 1. Yerel yönetimlerin sorumlu olduğu altyapı tesisleri yapımında Iklim Değişikliği altyapı tesislerinin yapımıyla ilgili teknoloji ve yer seçimi ile inşa | Bakanlığı (5), AFAD, süreçlerde afet risklerinin dikkate süreçlerinde afet risklerinin İLBANK, Yerel alınmasını sağlayacak mevzuat dikkate alınmasını sağlayacak (| Yönetimler hazırlanacaktır. mevzuat hazırlanacaktır. Ni Tedbir 955.3. İtfaiye ve Çevre, Şehircilik ve 1. Belediyelerin itfaiye teşkilatlarının zabıta hizmetlerinin afetlerle Iklim Değişikliği arama, kurtarma ve müdahale mücadele kapasitesinin Bakanlığı (S), AFAD, hizmetlerine ilişkin kapasiteleri geliştirilmesine yönelik Yerel Yönetimler geliştirilecektir. alışmalar yapılacaktır. Yerel yönetimlerin girişimciliğin geliştirilmesine yönelik kapasiteleri artıracaktır. Kalkınma Planı p.956 Tedbir 956.1. Yerel Çevre, Şehircilik ve 1. Yerel yönetimlerin girişimcilik yönetimlerin üretim ve İklim Değişikliği faaliyetlerinin etkinleştirilmesi pazarlamaya yönelik kuracağı | Bakanlığı (S), Sanayi ve | amacıyla rehber hazırlanacaktır. yapılara destek sağlanacaktır. | Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Yerel Yönetimler Sahipsiz hayvanların şehir hayatını olumsuz etkilemeyecek şekilde yerel yönetimlerin daha etkin çalışmasını sağlayacak uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.957)

dahil alternatif yöntemler Kuruluşları

geliştirilerek bu çerçevedeki

projeleri desteklenecektir.

2.5.7. Kamuda İnsan Kaynakları

a) Mevcut Durum

Kamu hizmetlerinin geliştirilmesi ve etkin şekilde sunulması bakımından kamuda nitelikli insan kaynağı büyük önem taşımaktadır. 2024 yılı Haziran ayı itibarıyla kamuda istihdam edilen 5.263.073 personelin 3.468.214'ü kadrolu, 397.847'si sözleşmeli ve 1.294.135'i işçi statüsündedir. Kamu kurumlarının işe alım, görevde yükselme, ünvan değişikliği ve yurt dışına eğitim amacıyla gönderilecek kamu personeline ilişkin süreçlerini yürüttüğü Kariyer Kapısı'nın kurumların ihtiyaçlarına yönelik sistemsel geliştrmeleri devam etmektedir. Platform üzerinden 6.186 pozisyona ilişkin 1.265 ilan yayımlanmış ve bu ilanların süreçleri tamamlanmıştır. Halihazırda 38 devlet üniversitesinin işe alım süreçlerinde kullandığı Platformun uygulama birliği sağlanması amacıyla tüm devlet üniversiteleri tarafından kullanılması için çalışmalara başlanmıştır. Kamuda hayat boyu öğrenme kültürünü yaygınlaştırmak ve uygulama birliğinin sağlanması amacıyla Uzaktan Eğitim Kapısı Platformu kullanılmaktadır. 1.598 kurum tarafından kullanılan Platform üzerinden bugüne kadar 2,7 milyonu aşkın kamu personeli eğitim almış, 63 milyondan fazla eğitim tamamlanmıştır. Kamu personeli eğitim faaliyetlerinde kapsayıcılığı ve erişilebilirliği artırmak amacıyla eğitimlere işaret dili, alt yazı ve görsel betimleme seçenekleri eklenmeye başlanmıştır. Kamuda İnsan Kaynakları Yönetimi (Kamu Personel Bilgi Sistemi) adı altında kurumsal düzeyde T.C. kimlik numarası esas alınarak toplanacak kamu personeli verilerinin, merkezi sisteme aktarılması için gerekli altyapı ve standartların oluşturulmasına ilişkin çalışmalar sürdürülmektedir. Kamu çalışanlarının motivasyonunun yükseltilmesi, kamuda hizmet sunumunda verimlilik ve etkinliğin artırılması, kamu kurumlarının insan kaynakları yönetimi konusunda kapasitelerinin güçlendirilmesi ihtiyaçları devam etmektedir.

b) Amaç

Yüksek verimlilikle kaliteli hizmet sunan insan kaynağına sahip, objektif ölçütlerin ve liyakat ilkelerinin hâkim olduğu, değişen koşullara uyum sağlayan kamu personel sisteminin oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

alada oO| O Sorumlu/İşbirliği © Yürütülecek Faaliyetler İ | Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Kamu sektöründe stratejik insan kaynakları yönetimi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı | 959 Tedbir 959.1. Merkezi Strateji ve Bütçe i 1. Kamu Personeli Bilgi Sistemi, mahalli kamu personeli bilgi sistemi Başkanlığı (5), İlgili Kamu idare personeline ilişkin istihdam kurulacaktır. Kurum ve Kuruluşları i bilgilerini içerecek şekilde | genişletilecektir. | Tedbir 959.2. Kamu Cumhurbaşkanlığı İnsan | 1. Kamu kurumlarının personel | sektöründe stratejik insan Kaynakları Ofisi (S), i birimlerinin kapasitesini güçlendirmeye kaynakları planlaması Çalışma ve Sosyal i yönelik eğitim, çalıştay, teknik altyapı ve | uygulamalarının etkinliği Güvenlik Bakanlığı, İlgili |oo|( dijital araç desteği artırılacaktır. i artırılarak Kamu Kurum ve | 2. Kamu İşe Alım Platformu'nun | yaygınlaştırılacaktır. Kuruluşları i kullanımı, devlet üniversiteleri ve yerel i yönetimleri de kapsayacak şekilde i | yaygınlaştırılarak kamu işe alım i süreçlerinde uygulama birliği sağlanacak, j fırsat eşitliği, şeffaflık ve kapsayıcılık i desteklenecektir. Kamu personelinin verimliliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapılarak iyi uygulamalar yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.960) Tedbir 960.6. Kamu insan | Cumhurbaşkanlığı İnsan | 1. Yapay zekâ teknolojisi kullanılarak kaynakları yönetiminde veri | Kaynakları Ofisi (5), Ilgili | Uzaktan Eğitim Kapısı üzerinden analizi ve yapay zekâ gibi Kamu Kurum ve ihtiyaç ve ilgi alanlarına göre eğitim ileri teknolojilerin Kuruluşları önerileri sunulacaktır. kullanılmasına yönelik çalışmalar sürdürülecektir. Kamu personel mevzuatı kamu personel statüleri ve sınıflandırma kriterleri dikkate alınarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.961) İ Tedbir 961.1. Kamu Cumhurbaşkanlığı İnsan | 1. İnsan kaynağı planlama ve yetenek personelinin iş ve görevler (| Kaynakları Ofisi (S), İlgili | yönetimi süreçlerinde kullanmak üzere açısından yetki ve Kamu Kurum ve faaliyet ve becerilere dayalı bir iş sorumluluklarının Kuruluşları taksonomisi geliştirilecek ve personelin belirlenmesine yönelik faaliyetlerine dayalı sınıflama başta iş analizi çalışmaları çalışmaları sürdürülecektir. gözetilerek uygun 2. İşbilgi ve İşbilge platformları yöntemler geliştirilecektir. üzerinden kurumların kendi iş analizlerini yapabilecekleri standartlaştırılmış prosedürler geliştirilecek ve ilgili personele bu yönde eğitimler verilecektir. Tedbir 961.2. Kamu Cumhurbaşkanlığı İdari 1. Kamu personeli ücret sisteminin personeli ücret sistemi İşler Başkanlığı (5), görev ve sorumluluk esasına dayalı sadeleştirilecek, ücret Çalışma ve Sosyal olarak sadeleştirilmesine yönelik düzeyleri görev ve Güvenlik Bakanlığı, mevzuat taslağı oluşturulacaktır. sorumluluk esasına dayalı Hazine ve Maliye olarak yeniden Bakanlığı, Strateji ve düzenlenecektir. Bütçe Başkanlığı Tedbir 961.3. Kamuda Cumhurbaşkanlığı idari 1. Kariyer meslek personeline yönelik istihdam edilen kariyer işler Başkanlığı (5), mevzuat taslağı oluşturulmasına meslek personelinin görev | Çalışma ve Sosyal yönelik çalışmalara devam edilecektir. alanlarını, atanma Güvenlik Bakanlığı süreçlerini ve meslekte yükselme gibi hususları düzenleyen mevzuat l çalışması yapılacaktır. 2.5.8. Dijital Devlet

a) Mevcut Durum

Kamu hizmetlerinin elektronik ortamda sunulması ve kullanımının artırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmiştir. Eylül 2024 itibarıyla e-Devlet Kapısı üzerinden, yerel yönetimler de dâhil olmak üzere, 1.065 kurum ve kuruluşun 8.385 hizmetine ulaşılabilmektedir. e-Devlet Kapısının mobil uygulamaları üzerinden de 5.137 hizmete erişim sağlanabilmektedir. Bu hizmetlerden aynı dönem itibarıyla 66,2 milyona ulaşan kayıtlı kullanıcı istifade etmektedir. 2024 yılı TÜİK Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırmasına göre e-devlet hizmetlerini kullananların oranı önceki yıl seviyelerinde kalarak yüzde 73,7 olmuştur. Araştırmaya göre e-devlet hizmetlerinin kullanım amaçları arasında, yüzde 68,6 ile resmi makamlar veya kamu hizmetleri tarafından kullanılan kişisel bilgilere erişim ilk sırayı almıştır. Bunu, yüzde 47,9 ile kamu kurumlarından veya kamu hizmetlerinden bir randevu alma veya rezervasyon yaptırma ve yüzde 45,1 ile kamu kuruluşlarına ait internet sitelerinden bilgi edinme takip etmiştir. 2024 yılı Yatırım Programında BİT içerikli 347 proje için 30,9 milyar TL ödenek tahsis edilmiştir. Yatırımların sektörler arası dağılımında; BTK, İçişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Adalet Bakanlığı, Gelir İdaresi Başkanlığı ve Emniyet Genel Müdürlüğü gibi büyük ölçekli e-devlet projelerini yürüten kurumlara ait projelerin yer aldığı diğer kamu hizmetleri sektörü yaklaşık yüzde 59'luk payla birinci sıradadır. Milli Eğitim Bakanlığı ve üniversitelere ait yatırımların bulunduğu eğitim sektörü yaklaşık yüzde 20'lik oranla diğer kamu hizmetleri sektörünü takip etmektedir. Öte yandan, idame ve yenilemeye yönelik yatırım ödeneklerinin tüm BİT yatırımı ödeneklerine oranı yüzde 50'ler seviyesini aşmıştır. 2024 yılı Programı kapsamında pek çok faaliyette ön inceleme, ülke ve saha araştırmaları, taslak oluşturma, paydaşlarla görüşme mahiyetinde çalışmalar yürütülmüştür. Dijital Devlet Stratejisi taslağının güncelleme çalışmalarına devam edilmiştir. Açık kaynak kodlu olarak kabul edilecek lisanslar belirlenerek Açık Kaynak Kodlu Yazılıma Geçiş Analiz Rehberinde sunulmuştur. Dijital Dönüşüm Ofisi tarafından, kamu kurumlarınca oluşturulan yaklaşık 450 adet AKKY Geçişi Analiz ve Yol Haritası Raporunun analizine büyük ölçekli bilgi işlem altyapısına sahip kurumlardan oluşan bir önceliklendirme listesi oluşturularak başlanmıştır. Kamu Bulut Bilişim Stratejisi hazırlıkları kapsamında Bulut Göç Rehberi hazırlanmıştır. Ulusal Veri Stratejisi hazırlıkları bağlamında Türkiye'de veri erişimi, kullanımı ve paylaşımını tanımlayacak bir yönetişim çerçevesi oluşturulmasına yönelik bir proje başlatılmıştır. Ulusal Veri Sözlüğü Projesi kapsamında Eylül 2024 itibarıyla 172 veri sözlüğü, 668.481 veri ögesi tanımı yapılmış; proje, veri girişi açısından yüzde 90 oranında tamamlanmıştır. Proje kapsamında tanımlanan 172 veri sözlüğü içerisinden 136 veri sözlüğü Veri Nitelik Değerlendirme sürecine dâhil edilmiş; bu sözlüklerin 48'inin süreci tamamlanarak kullanılabilir veri sözlüğü aşamasına gelinmiştir. Bu çalışmalarla birlikte, kurumların bilgi sistemlerinde veri standardizasyonunun sağlanması, kurumlar arası veri paylaşımının kolaylaştırılması ve ulusal veri envanterinin çıkartılması amacıyla Ulusal Veri Sözlüğü Sisteminde Veri Paylaşım Modülü altyapısı hayata geçirilmiştir. Kamuda Uygulanacak Güvenilir Yapay Zekâ Tedbirlerine ilişkin genelge taslağı oluşturulmuştur. Dijital Dönüşüm Liderleri Gelişim Programının ikinci dönemi tamamlanmıştır.

b) Amaç

Dijital kamu hizmetlerinin bütüncül, kullanıcı odaklı ve katılımcı bir yaklaşımla sunumunun yaygınlaştırılması ve kullanımının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

Dijital kamu hizmetlerinin tasarımı ve sunumu, süreçler yeniden yapılandırılarak iyileştirilecektir. (Kalkınma Plani p.963) Tedbir 963.1. e-Devlet Kapısı, | Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Bütünleşik hizmetler kapsamında Özel Sigortalarım ve Eğitim Hayatım ortak ödeme ve kimlik Dönüşüm Ofisi (9), Aile ve doğrulama uygulamaları ile Sosyal Hizmetler Bakanlığı, hizmetleri geliştirilecek ve e-Devlet bütünleşik hizmetleri ön plana Çevre, Şehircilik ve İklim Kapısından sunulacaktır. çıkaracak şekilde geliştirilecek, Değişikliği Bakanlığı, 2. e-Devlet Kapısında çocuk adına Kapıdan sunulan belediye İçişleri Bakanlığı, Milli hizmet kullanımına yönelik servisler hizmetlerinin standardizasyonu | Eğitim Bakanlığı, YÖK, geliştirilecektir. sağlanacaktır. SEDDK, Sigorta Bilgi ve Gözetim Merkezi, TÜRKSAT, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Tedbir 963.4. Türkiye Ulusal Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Yerel yönetimlerin Coğrafi Bilgi Sistemi altyapısı Değişikliği Bakanlığı (S), sorumluluğundaki coğrafi verilere güçlendirilecek ve e-Devlet Cumhurbaşkanlığı Dijital ilişkin ulusal coğrafi veri sorumluluk Kapısıyla bütünleşmesi Dönüşüm Ofisi matrisi oluşturulacaktır. sağlanacaktır. 2. e-Devlet Kapısı üzerinden sunulacak şekilde 10 katma değerli hizmet geliştirilecektir. 3. Olgunluk geliştirme modeli izleme sistemi oluşturulacaktır. Dijital devlet çalışmalarına yönelik yönetim kapasitesi ve stratejik yönetim çerçevesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.964) Tedbir 964.1. Türkiye'nin Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Dijital Devlet Stratejisi ve Eylem önümüzdeki dönemde takip Dönüşüm Ofisi (S), İlgili Plant yayımlanacaktır. edeceği yol haritasını ortaya Kamu Kurum ve koyacak dijital devlet stratejisi Kuruluşları hazırlanacaktır. Tedbir 964.4. Dijital devlet Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Kamu dijital dönüşüm olgunluk mimarisi ile uyumlu kurumsal Dönüşüm Ofisi (5), İlgili modeli için ulusal ve uluslararası dijital dönüşüm olgunluk modeli | Kamu Kurum ve örnekler incelenerek taslak model geliştirilecek, bu doğrultuda Kuruluşları oluşturulacak ve değerlendirme için kurumsal dijital dönüşüm yol dijital platform hayata geçirilecektir. haritaları hazırlanacaktır. Tedbir 964.6. İstatistiki veri Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Dijital Türkiye Endeksi ölçümleme altyapısını iyileştirmek üzere Dönüşüm Ofisi (S), yöntemi güncelleme çalışmaları temel dijital devlet göstergeleri | Türkiye İstatistik Kurumu, | tamamlanarak ilgili paydaşlarla belirlenerek alana özgü ulusal İlgili kamu kurum ve endekslere yönelik yönetişim endeks oluşturulacaktır. kuruluşları mekanizması oluşturulacaktır. Tedbir 964.8. Elektronik Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Elektronik Yazışma Paketi 3.0 Yazışma Paketi 3.0 ile Dönüşüm Ofisi (S), tasarımı ve geliştirmesi yapılacaktır. elektronik yazışmaların kapsamı | TÜRKSAT genişletilecek ve vatandaş ile Kamu Kurum ve Kuruluşları arasında resmi elektronik yazışma yapılabilmesi sağlanacaktır. Kamu bilişim personeli istihdamı ihtiyaçlar doğrultusunda nitelik ve nicelik olarak iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.965) Tedbir 965.1. Kamu bilişim Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. İhtiyaç ve kapasite değerlendirmesi personelinin rol ve Dönüşüm Ofisi (5), Hazine | yapmak üzere kamu bilişim sorumtuklarını belirleyen ve ve Maliye Bakanlığı, personelinin kadro dağılımı ve yetkinliklerini ortaya koyan Sanayi ve Teknoloji envanteri belirlenecektir. kamu bilişim yeterlik çerçevesi Bakanlığı, Strateji ve Bütçe | 2. Kamu bilişim çalışanlarının rol, hazırlanacak ve dinamik bir Başkanlığı, sorumluluk ve yetkinliklerini envanter oluşturulacaktır. Cumhurbaşkanlığı İnsan tarımlamaya yönelik bir çerçeve Kaynakları Ofisi geliştirilmesi amacıyla ihtiyaç analizi yapılacaktır. Tedbir 965.2. Kamu bilişim Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Kamu bilişim personeli istihdamına personelinin istihdam rejimi Dönüşüm Ofisi (5), Hazine | yönelik merkezi koordinasyonu hazırlanacak kamu bilişim ve Maliye Bakanlığı, sağlamak ve çalışma koşulları, yeterlik çerçevesi Strateji ve Bütçe performans ölçümü ve kapasite doğrultusunda ve nitelikli teknik | Başkanlığı, gelişimi hususlarında esas ve usulleri personelin kamuda çalışmasını | Cumhurbaşkanlığı İnsan belirlemek üzere ilgili paydaşlarla teşvik edecek şekilde Kaynakları Ofisi çalışma grupları oluşturulacaktır. yapılandırılacaktır. 2. Belirlenecek bir model doğrultusunda mevzuat taslağı hazırlanacak ve yeni istihdam modeline geçiş planı oluşturulacaktır. Tedbir 965.3. Kamu Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Kamu bilişim çalışanlarına yönelik kurumlarının dijital dönüşüm Dönüşüm Ofisi (5), ileri dijital becerilerin geliştirilmesi alanındaki eğitim ve değişim Cumhurbaşkanlığı İnsan amacıyla yapay zekâ uzmanı kapasite yönetimi ihtiyaçlarını karşılamak | Kaynakları Ofisi, TÜBİTAK | gelişim programı düzenlenecektir. üzere dijital devlet akademisi kurulacaktır. Kamu kurumlarının bilgi ve iletişim teknolojileri ürün ve hizmet alımlarında maliyet etkinlik, güvenlik, sürdürülebilirlik, yenilik ve yerli katma değer artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.966) Tedbir 966.1. Kamu Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Kamu kurum ve kuruluşlarının bulut kurumlarınca bulut bilişim Dönüşüm Ofisi (5), Sanayi | bilişim geçiş sürecinde hizmetlerinin güvenli ve Teknoloji Bakanlığı, karşılaşabilecekleri zorlukları en aza kullanımına yönelik Ulaştırma ve Altyapı indirmek üzere ve doğru bir strateji mekanizmalar geliştirilecek, Bakanlığı, Strateji ve Bütçe | izlemelerini sağlamak amacıyla bulut bilişim göç yol haritaları Başkanlığı, TSE, İlgili rehberler hazırlanacaktır. oluşturulacaktır. Kamu Kurum ve 2. Bulut bilişim hizmetlerinin güvenli Kuruluşları kullanımı amacıyla Bilgi ve İletişim Güvenliği Rehberi güncellenecektir. Tedbir 966.2. Açık kaynak Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Kamuda sıklıkla kullanılan ticari kodlu yazılım geçiş analizleri Dönüşüm Ofisi (S), Strateji | yazılımlar ve bunların açık kaynak doğrultusunda kamu ve Bütçe Başkanlığı, kodlu yazılım muadilleri tespit kurumlarının açık kaynak kodu | TÜBİTAK, İlgili Kamu edilecektir. yazılımlara geçişi Kurum ve Kuruluşları 2. Açık kaynak kodlu yazılım kataloğu hızlandırılacaktır. hazırlanacaktır. Tedbir 966.3. Kamuya hizmet | Sanayi ve Teknoloji 1. Kamu Bilişim Hizmet Alımı sunan bilişim firmalarında Bakanlığı (5), Kamu İhale | Kapsamında Katılımcıların yetkinlik sağlamak amacıyla Kurumu Yetkilendirilmesi Hakkında akreditasyon ve Yönetmeliğin kapsamı genişletilecektir. standardizasyon mekanizmaları geliştirilecek, satın alma ve denetime yönelik hukuki ve idari düzenlemeler hayata geçirilecek, kamu teknolojileri kümelenmesi oluşturulacaktır. Kamu kurumlarında veri yönetişimi ve ileri veri analitiği kapasitesi geliştirilecek ve kurumlar arası veri paylaşım mekanizmaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.967) Tedbir 967.1. Ulusal veri Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Kurumsal düzeyde veri sözlükleri sözlüğü ile kurumsal ve tematik | Dönüşüm Ofisi (S), TSE, tamamlanacaktır. veri sözlüğü çalışmaları TÜİK 2. Kurumların veri paylaşımına esas tamamlanacaktır. olan veri modellerinin tanımlanması için Ulusal Veri Sözlüğü üzerinde altyapı hazırlanacak, kurumların veri girişleri sağlanacak ve veri paylaşım kataloğu hazırlanacaktır. Tedbir 967.2. Kurumlar arası || Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Kamu kurumlarının Kamu Veri ileri veri analitiği ve yapay zekâ | Dönüşüm Ofisi (5), İlgili Alanına geçiş planı tasarlanacak ve projeleri ile kurumsal kapasiteyi | Kamu Kurum ve hayata geçirilecektir. artırmaya yönelik kamu veri Kuruluşları alanı altyapısı hayata geçirilecektir. Tedbir 967.3. Kurumlar arası || Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Kamu idarelerinde kullanılan veri paylaşımı ve protokol Dönüşüm Ofisi (5), uygulama programlama arayüzlerinin yönetimine yönelik uygulama TÜBİTAK envanteri oluşturulacaktır. programlama arayüzü geliştirilecektir. Tedbir 967.4. Kamu verisinin (| Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Açık veri konusunda kanun taslağı paylaşımına yönelik hukuki Dönüşüm Ofisi (S), Çevre, | hazırlanacaktır. düzenlenme yapılacak, ulusal Şehircilik ve İklim açık veri portalı hayata Değişikliği Bakanlığı, geçirilecektir. Kişisel Verileri Koruma Kurumu, TÜİK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Kamu kurumlarının siber güvenlik tehditlerine Karşı korunması ve dijital hizmetlerin sunumunda kişisel bilgilerin mahremiyetinin sağlanması ile yapay zekâ etik ilkelerinin tatbikine yönelik mekanizmalar güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.968) Tedbir 968.2. Kamuda yapay (| Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Kamu idarelerinin yapay zekâ zekâ uygulamalarının Dönüşüm Ofisi (S), İlgili teknolojileri kaynaklı risklere karşı geliştirilmesi ile ürün ve hizmet | Kamu Kurum ve bilinçlendirilmesi ve potansiyel risklerin tedarikinde güvenilir yapay Kuruluşları azaltılmasına yönelik ikincil düzenleme zekâ etik ilkeleri tatbik yapılacaktır. edilecektir.

d) Hedefler

Performans Göstergeleri | Birim | 2023) 2024 (1) | 2025(2) e-Devlet Hizmetlerini Kullanan Bireyler(3) Yüzde 73,9 e-Devlet Kapısı Kayıtlı Kullanıcı Sayısı 604,0 e-Devlet Kapısından Sunulan Hizmet Sayısı 7741 . (Kümülatif) e-Devlet Kapısından Sunulan Bütünleşik 6 8 Adet 5 Hizmet Sayısı (Kümülati e-Devlet Kapısından Sunulan Mobil Hizmet Adet 4 478 5 200 5 500 Sayısı (Kümülati

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) 16-74 yaş aralığındaki bireyler içerisinde e-devlet hizmetlerinden yararlanma oranını ifade eden TÜİK anket verisidir. 2.5.9. Kalkınma İçin Uluslararası İşbirliği 2.5.9.1. Teknik İşbirliği ve Kalkınma Yardımları

a) Mevcut Durum

Küresel kalkınma işbirliği gündemini deprem, kuraklık ve sel başta olmak üzere iklim değişikliğinden kaynaklanan afetler ile savaşların tetiklediği göç, gıda tedarik sıkıntıları ve insani krizler önemli ölçüde etkilemektedir. Türkiye, söz konusu krizlerin bir sonucu olarak artan ihtiyaçlara, insan odaklı, refahın daha adil dağılımını önceleyen, ulusal refahı da artırmaya yönelik bir perspektifle yaklaşarak kalkınma işbirliği program ve projeleri geliştirmektedir. Ülkemiz başta TİKA, YTB, AFAD, Yunus Emre Enstitüsü, Türk Kızılay, Türkiye Maarif Vakfi, Türkiye Diyanet Vakfı gibi kurum ve kuruluşlar aracılığıyla eğitim, sağlık, tarım ve hayvancılık, acil ve insani yardımlar gibi alanlarda dünyanın dört bir yanında kalkınma çabalarına destek sağlamaktadır. Ülkemizin toplam kalkınma yardımları 2023 yılında öncül verilere göre 7,9 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Bu yardımlar içerisinde ilgili kurum ve kuruluşlarca sağlanan Resmi Kalkınma Yardımlarının (RKY) yanı sıra özel sektör kuruluşları tarafından diğer ülkelerde gerçekleştirilen doğrudan yatırımlar ve sivil toplum kuruluşlarının diğer ülkelere yaptığı yardımlar da yer almaktadır. OECD verilerine göre, ülkemizin RKY'ye ayırdığı pay önemli bir artış göstererek 2014 yılında 3,6 milyar dolardan 2023 yılında öncül verilere göre yaklaşık 7 milyar dolara yükselmiştir. Bu kapsamda ülkemiz, milli gelirine oranla en fazla resmi kalkınma yardımı sağlayan ülkeler arasında yer almıştır. TABLO TI: 61- Türkiye'nin Resmi Kalkınma Yardımları 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023(1 RKY (Milyon Dolar) oo 3591 O3919 6488 8121 8612 8667 8124 7711 7116 Oo 6909 RKY/GSMH (Binde) 4,5 5,0 7,6 95 110 15 4 9,6 7,9 6,0 Kaynak: OECD

(1) TİKA öncül verisidir.

Türkiye'nin 2023 yılı RKY'sinin yüzde 99'u ikili yardımlar şeklinde olup bu yardımların Orta Doğu, Balkanlar/Doğu Avrupa ve Güney/Orta Asya bölgelerine yoğunlaştığı görülmektedir. TABLO TI: 62- Türkiye'nin İkili Resmi Kalkınma Yardımlarının Bölgesel Dağılımı 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 Balkanlar/Doğu Avrupa 134 223 190 227 218 233 98 86 105 Asya 2980 3420 6148 7527 7183 7868 7589 6940 6420 Uzak Doğu 25 6 3 2 8 3 9 7 7 Güney ve Orta Asya 353 257 191 127 256 166 105 138 83 Orta Doğu 2500 O2988 5043 7325 6745 7666 7474 6794 o 6322 Diğer (Asya) 102 169 ı 55 174 3 i 1 8 Afrika 383 183 -306(1) -297(1) 135 103 75 99 60 Amerika 4 19 7 10 21 21 5 19 23 Diğer (2) 1 o 199 482 876 245 266 484 366 Toplam 3502 3846 6238 7950 8433 8469 8033 7628 6974 Kaynak: OECD

1) Tavizli kalkınma kredisi geri ödemesinden dolayı negatif görünmektedir.

2) Bölgelere ayrıştırılamayan yardım miktarıdır.

3) TİKA öncül verisidir.

İkili RKY'nin sektörel dağılımı incelendiğinde, 2023 yılında gerçekleştirilen yardımların yüzde 86'sının insani yardımlardan oluştuğu görülmektedir. Türkiye'nin insani yardımlarının yanı sıra kalkınma işbirliği faaliyetlerinde eğitim, sağlık ve kültür alanlarında yapılan yardımları öne çıkmaktadır. On İkinci Kalkınma Planının ilk program yılında, ilgili kurum ve kuruluşlarla etkin bir eşgüdüm içerisinde Uluslararası Kalkınma İşbirliği Stratejisi Taslağı hazırlanmıştır. Türkiye'nin kalkınma tecrübesinin tematik ve bölgesel önceliklere uygun olarak tarihi ve kültürel bağların bulunduğu ülkeler başta olmak üzere işbirliğinde bulunulan ülkelere aktarılması amacıyla çeşitli proje ve faaliyetler gerçekleştirilmiştir. Yurt dışı misyonlarda ve kamu kurumlarının dış ilişkiler birimlerinde çalışan personelin yetkinliklerini geliştirmek amacıyla Dış Görev Yönlendirme Kurslarıyla protokol, müzakere teknikleri ve dış politika konularında seminerler düzenlenmiştir. Uluslararası platformlarda ve çeşitli ülkelerde Türkiye'nin tanıtımına yönelik paneller, seminerler ve etkinlikler düzenlenerek uluslararası görünürlüğün artırılması ve ülke imajının güçlendirilmesi hedeflenmiştir.

b) Amaç

Dış politika öncelikleriyle uyumlu, bölgesel ve küresel sorunlara hızlı ve kalıcı çözümler sunan ve kaynakların etkin kullanımını sağlayan kalkınma işbirlikleri geliştirmek temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

az N Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler ve

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar Projeler

Ülkemizin öncelikleri ve alıcı ülkelerin ihtiyaçları çerçevesinde sektörel ve tematik kalkınma işbirliği programları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.970) Tedbir 970.1. İhtiyaç Sağlık Bakanlığı (S), Dışişleri | 1. Uluslararası sağlık duyan ülkelerde Bakanlığı, Kültür ve Turizm profesyonellerine yönelik sağlık sürdürülebilir ve kaliteli Bakanlığı, Milli Eğitim meslek eğitimleri düzenlenerek sağlık hizmetlerine erişimi, | Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji / ülkemizin güçlü sağlık sisteminin gıda güvenliği ve Bakanlığı, Tarım ve Orman tanıtımı yapılacaktır. güvenirliğini, özellikle Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, (| 2. Sağlık alanında yabancı ülkeler ve mesleki eğitimin Ulaştırma ve Altyapı uluslararası kuruluşlarla var olan geliştirilmesine yönelik Bakanlığı, Strateji ve Bütçe işbirtiği artırılarak Türk sağlık kültürel hassasiyetlerle Başkanlığı, Ilgili Kamu Kurum | reformu ile elde edilen bilgi ve uyumlu programlara dayalı | ve Kuruluşları tecrübelerin talep eden ülkelerle temel eğitim kapasitesinin paylaşılmasına yönelik kapasite artırılmasını sağlamaya geliştirme eğitimleri verilecektir. yönelik programlar Kültür ve Turizm Bakanlığı 3. Kalkınma işbirliği ortağı ülkelerde geliştirilecektir. (S), Dışişleri Bakanlığı, Milli sağlık ve gıda alanlarında tecrübe Eğitim Bakanlığı, Sağlık aktarımına yönelik eğitimler Bakanlığı, Tarım ve Orman düzenlenecektir. Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı Milli Eğitim Bakanlığı (S), 4. Talep eden ülkelere mesleki ve TIKA, Yurtdışı Türkler ve teknik eğitim sistem tasarımı, Akraba Topluluklar Başkanlığı | program geliştirme, eğiticilerin eğitimi, öğrenci staj desteği, eğitim ortamlarının tasarlanması ve güçlendirilmesi konularında destek verilecekür. Tedbir 970.2. Hedef Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Hedef ülkelerde kamu hizmetlerine ülkelerde kamu hizmetlerine | Dönüşüm Ofisi (5), Dışişleri erişimde etkinliğin artırılması için erişimde etkinliğin artırılması ! Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji ülkemizin dijital dönüşüm ve dijital için ülkemizin dijital dönüşüm | Bakanlığı, YÖK, Üniversiteler, devlet alanındaki tecrübelerinin alanındaki tecrübelerinin Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluşları | paylaşımına yönelik faaliyetler paylaşımına yönelik . ürütülecektir. programlar yürütülecektir. Cumhurbaşkanlığı İnsan 2. Insan kaynakları alanında geliştirilen Kaynakları Ofisi (5), Dışişleri dijital araçların, başta Türk Devletleri Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve | olmak üzere talep eden ülkelerle Kuruluşları paylaşımına yönelik çalışmalar ürütülecektir. Tedbir 970.3. Göçün etkin || İçişleri Bakanlığı (S), Aile ve 1. Ulusal Destekli Gönüllü Geri Dönüş yönetimi kapsamında kaynak | Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Mekanizması kapsamında düzensiz ülkelerde istihdam Dişişleri Bakanlığı, Kültür ve göçmenlerin kendi ülkelerinde yeniden oluşturmaya yönelik kalkınma | Turizm Bakanlığı, İlgili Kamu uyum sağlamalarına yönelik çalışmalar işbirliği programları Kurum ve Kuruluşları yapılacaktır. geliştirilecektir. Tedbir 970.4. Körfez Dışişleri Bakanlığı (5), Ulaştırma | 1. Proje kapsamında Irak makamlarıyla bölgesini Avrupa ve diğer ve Altyapı Bakanlığı çalışmalar sürdürülecek, Irak tarafınca büyük pazarlara bağlamayı ilk etabının 2028 yılında tamamlanması hedefleyen ve paydaşı öngörülen projeye ilişkin süreç olduğumuz Kalkınma Yolu yakındarı takip edilecektir. Projesi'nin hayata geçirilmesine yönelik çabalar oğunlaştırılacaktır. Tedbir 970.5. En az gelişmiş | Kültür ve Turizm Bakanlığı (5), 1. Türkiye'nin birçok alanda sahip ülkeler başta olmak üzere, Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu olduğu kalkınma tecrübesiyle En Az Gelişmiş Ülkelerdeki (EAGÜ) kamu gelişmekte olan ülkelerdeki Kurum ve Kuruluşları, Ilgili kamu kurum ve kuruluşlarının | STK'lar kurum ve kuruluşlarının fiziki fiziki kapasitelerinin kapasitelerinin geliştirilmesine yönelik geliştirilmesine yönelik proje inşa, onarım ve donatım projeleri ve faaliyetler uygulanacaktır. gerçekleştirilecektir. 2. Ülkemizin bölgesel kalkınma Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, politikaları ile bölge kalkınma idareleri Ilgili Kamu Kurum ve Kuruluşları ve kalkınma ajansları tecrübelerinin başta komşu ülkeler olmak üzere işbirliği içinde olunan ülkelere aktarılmasını sağlamak ve destek olmak için teknik işbirliği çalışmaları ürütülecektir. Tedbir 970.6. En az gelişmiş | Kültür ve Turizm Bakanlığı (5), | 1. EAGÜ'ler başta olmak üzere, ülkeler başta olmak üzere, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık gelişmekte olan ülkelerin beşeri talep odaklı yaklaşım ile Bakanlığı, Tarım ve Orman kapasitelerinin artırılmasına yönelik gelişmekte olan ülkelerin Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve | olarak talep odaklı yaklaşımla eğitim, beşeri kapasitelerinin Kuruluşları, Tigili STK'lar sağlık ve tarım gibi alanlarda tecrübe artırılmasına yönelik eğitim, paylaşımı programları düzenlenecektir. sağlık ve tarım gibi alanlarda tecrübe paylaşım programları düzenlenecektir. | Ülkemizin öncelikleri çerçevesinde tarihi ve kültürel bağlara sahip olunan coğrafyalara yönelik bölgesel stratejiler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.971) Tedbir 971.1. Balkanlar ve | Kültür ve Turizm Bakanlığı (5), | 1. Balkanlar ve Doğu Avrupa'da eğitim, Doğu Avrupa'da çok kültürlü | Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu sağlık, kültür, üretim ve kurumsal yapının muhafazası ve Kurum ve Kuruluşları, İlgili kapasitelerin geliştirilmesi başta olmak geliştirilmesi de dikkate STK'lar üzere ihtiyaç duyulan alanlarda alınarak uluslararası kalkınma program ve projeler işbirliği programları, projeleri gerçekleştirilecektir. ve faaliyetleri geliştirilecektir. Tedbir 971.2. Türk Kültür ve Turizm Bakanlığı (5), | 1. Türk devletlerine yönelik ekonomik, dünyasıyla ekonomik ve ticari | Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu ticari, sosyal ve kültürel işbirliğine de işbirliğini derinleştirecek Kurum ve Kuruluşları, İlgili katkı sunacak, eğitim, sağlık, kültür, programlar geliştirilecektir. STK'lar üretim ve kurumsal kapasitelerin geliştirilmesi başta olmak üzere ihtiyaç duyulan alanlarda program ve projeler gerçekleştirilecektir. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 2. Sanayi ve teknoloji alanında Türk (S), Dışişleri Bakanlığı, Ticaret | devletlerindeki ilgili kurumlar arasında Bakanlığı, İletişim Başkanlığı, bilgi ve tecrübe paylaşımında Strateji ve Bütçe Başkanlığı, bulunulacaktır. Üniversiteler, TUBİTAK, Sanayi Odaları Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), | 1. Enerji arzı yüksek ülkelerde petrol Tedbir 971.3. Yakın Dışişleri Bakanlığı, Milli Eğitim — | dışı alanların geliştirilmesine hizmet coğrafyamız başta olmak Bakanlığı, Tarım ve Orman eden faaliyetlere destek sağlanacaktır. üzere enerji arzı yüksek Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve ülkelerde petrol dışı alanların geliştirilmesine katkı Kuruluşları sağlamak amacıyla ülkemizin sanayi, teknoloji ve hizmetler sektörlerindeki tecrübesinin aktarılmasına yönelik programlar, projeler ve faaliyetler desteklenecektir. Kültür ve Turizm Bakanlığı (5), | 1. Başta FAGÜ'ler olmak üzere Orta Tedbir 971.4. Orta Doğu ve Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu Doğu ve Afrika'da öncelikle eğitim, Afrika'da altyapının Kurum ve Kuruluşları, İlgili sağlık, kültür ve üretim alanları ile iyileştirilmesine ilişkin talepler STK'lar ihtiyaç duyulan diğer alanlarda başta olmak üzere hedef ülkelerin kendi beşeri, doğal kurumsal kapasitenin geliştirilmesine ve kurumsal kaynakları yönelik STK ve özel sektör paydaşlarının da dâhil olduğu program harekete geçirilerek STK ve özel sektör gibi paydaşlarla ve projeler gerçekleştirilecektir. 2. İklim değişikliği nedeniyle tarımsal birlikte kalkınma işbirliği Dışişleri Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği potansiyeli olumsuz etkilenen Batı ve programları geliştirilecektir. Bakanlığı, Kültür ve Turizm Orta Afrika ülkeleriyle tarım alanında Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji sürdürülebilir işbirlikleri çeşitlendirilerek Bakanlığı, Tarım ve Orman geliştirilecektir. Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Kültür ve Turizm Bakanlığı (5), | 1. Asya-Pasifik ve Latin Amerika Tedbir 971.5. Asya-Pasifik Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu ülkelerinde eğitim, sağlık, kültür ve ve Latin Amerika ülkeleriyle Kurum ve Kuruluşları, İlgili üretim başta olmak üzere ihtiyaç uluslararası kalkınma işbirliği STK'lar duyulan alanlarda kurumsal programları geliştirilecektir. kapasitenin geliştirilmesine yönelik program ve projeler gerçekleştirilecektir. Dışişleri Bakanlığı (5), İlgili 2. Latin Amerika ve Karayip ülkeleriyle Kamu Kurum ve Kuruluşları karşılıklı üst düzey resmi görüşmelerin yanı sıra bölgeyle ticaretin artırılması ve çeşitlendirilmesi, yeni pazarlara erişim, uluslararası adaylıklara destek sağlanması ve ülkemiz aleyhine çalışan lobilerie mücadele edilmesine yönelik faaliyetler yürütülecektir. Kalkınma işbirliği faaliyetlerinin etkinliğinin artırılmasına yönelik ulusal altyapıyı güçlendirecek araçlar ve modeller geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.972) Tedbir 972.2. Uluslararası | Strateji ve Bütçe Başkanlığı 1. Kalkınma işbirliği faaliyetlerinin kalkınma işbirliği alanında | (S), Dışişleri Bakanlığı, Hazine | stratejik bir çerçevede yürütülmesi ihtiyaç duyulan mevzuat ve Maliye Bakanlığı, İçişleri amacıyla gerekli mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır. | Bakanlığı, Kültür ve Turizm düzenlemelerinin yapılması ve ulusal Bakanlığı, Milli Eğitim eşgüdümün güçlendirilmesi Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, konularında çalışmalar İlgili Kamu Kurum ve sürdürülecektir. Kuruluşları Tedbir 972.3. Kalkınma Hazine ve Maliye Bakanlığı i. Kalkınma işbirliğinde mevcut işbirliği faaliyetlerinin (S), Ticaret Bakanlığı, Strateji | araçlar da değerlendirilerek yeni finansmanına yönelik ve Bütçe Başkanlığı, İlgili finansman yöntemlerine ilişkin mevcut araçlar da Kamu Kurum ve Kuruluşları çalışmalar yürütülecektir. değerlendirilerek yeni finansman yöntemleri eliştirilecektir. Tedbir 972.4. Dış Strateji ve Bütçe Başkanlığı 1. Kalkınma yardımları veri yardımların izlenmesi ve (S), Dışişleri Bakanlığı, Hazine | sisteminin geliştirilmesine ilişkin raporlanmasına esas ve Maliye Bakanlığı, İçişleri çalışmalar sürdürülecektir. oluşturacak kalkınma Bakanlığı, Kültür ve Turizm yardımları veri sistemi Bakanlığı, Milli Eğitim geliştirilecektir. Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Tedbir 972.5. Uluslararası | Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. Üçlü işbirliği program ve projeleri bağışçılar, STK'lar ve özel (S), Dışişleri Bakanlığı, Hazine | gerçekleştirilecektir. sektör gibi paydaşlarla üçlü ! ve Maliye Bakanlığı, Ticaret işbirliği program ve proje Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ortaklıkları geliştirilecektir. e | ve Kuruluşları Tedbir 972.6. Kalkınma Dışişleri Bakanlığı (5), İlgili 1. Kamu kurum ve kuruluşlarından işbirliğinde dış temsil ağının | Kamu Kurum ve Kuruluşları yurtdışındaki diplomatik genişletilmesi ve temsilciliklere atanan personele etkinleştirilmesi sağlanacak, yönelik tayin öncesi yönlendirme yurt dışı temsilcilikler ve kursları düzenlenecektir. kamu kurumlarının dış 2. Kamu kurum ve kuruluşlarının dış ilişkiler birimlerinde çalışan ilişkiler birimlerinde görevli personelin yetkinlikleri personele diplomasi, müzakere geliştirilecek ve bu teknikleri, protokol gibi konularda birimlerin idari ve teknik eğitim verilecektir. kapasitesi güçlendirilecektir. | Milli Eğitim Bakanlığı (5), 3. Yurt dışında görevlendirilecek Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu | öğretmen ve okutmanların Kurum ve Kuruluşları görevlendirilecekleri ülkelerin dillerini öğrenmeleri ve mesleki gelişimlerinin artırılması amacıyla mesleki gelişim rogramları düzenlenecektir. Kültür ve Turizm Bakanlığı 4. Yurtdışında kaim kamu görevlileri (S), Dışişleri Bakanlığı, Milli ve STK'ların idari ve teknik Eğitim Bakanlığı, Ticaret kapasitelerini artırmaya yönelik Bakanlığı ve İlgili Kamu çalışmalar yapılacaktır. Kurum ve Kuruluşları Türkiye'nin uluslararası görünürlüğünün artırılması ve imajının güçlendirilmesi için kamu, kültür ve eğitim diplomasisi faaliyetleri derinleştirilecek, uluslararası kamuoyunda Türkiye'nin tanıtımına yönelik etkili çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.973) Tedbir 973.1. İnsani Dışişleri Bakanlığı (S), İçişleri (| | 1. Kalkınma yardımları etkinliklerine yardımlarımız dâhil kalkınma | Bakanlığı, Strateji ve Bütçe katılım sağlanarak ülkemizin bu yardımlarının görünürlüğünün | Başkanlığı, İletişim Başkanlığı, | konudaki başat rolü anlatılacaktır. artırılmasına yönelik İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları çalışmalar yürütüleçektir. Tedbir 973.2. Türk Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), | 1. Yabancı üniversitelerde Türk Dili ve kültürünün tanıtımı Dışişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Edebiyatı kürsüsü kurulması kapsamında hedef ülkelerde | Bakanlığı, YÖK, İlgili Kamu desteklenecek ve hazırlanan Türk Dili ve Edebiyatı lisans (o | Kurum ve Kuruluşları protokoller çerçevesinde işbirlikleri programlarının açılması yapılacaktır. desteklenecektir. 2. Türk Dili ve Edebiyatı bölümü veya kürsüsü bulunan yabancı üniversitelerde talep edilmesi halinde öğretim üyesi veya okutman görevlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. 3. Yabancı ülkelerde Türkoloji bölümlerindeki öğretim görevlileri ve öğrencileri desteklemek amacıyla Türkçe öğretimine yönelik programlar düzenlenecektir. 4. Yurt içinde ve yurt dışında Türkoloji alanında eğitim, sempozyum ve akademik programların düzenlenmesi desteklenecektir. Tedbir 973.3. Yurt dışındaki | Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), | 1. Soydaş ve akraba toplulukların vatandaşlarımızla soydaş ve | Milli Eğitim Bakanlığı, YÖK, İlgili | yaşadıkları ülkelerde eğitimlerine akraba topluluklarımıza Kamu Kurum ve Kuruluşları destek olmak amacıyla yerinde yönelik eğitim, staj ve burs burslandırma çalışmaları yürütülecektir. destekleri sağlanacak, 2. Türkiye Bursları kapsamında YOK ile Türkiye'de yükseköğretimin işbirliği içerisinde Uluslararası Değişim uluslararasılaşması çalışmaları Burs Programı bütçe imkanları kapsamında başta Türkiye dâhilinde başlatılacak ve uluslararası Bursları olmak üzere “Study öğrencilere yönelik burslandırma in Türkiye” gibi uluslararası çalışmaları yürütülecektir. programların planlama, 3. Yurtdışı Vatandaşlar Burs Programı değerlendirme ve seçim faaliyetlerine devam edilecek ve yurt süreçleri geliştirilerek dışında yükseköğrenim gören gençlere sürdürülecektir. yönelik staj programları düzenlenecektir. 4. Uluslararası Öğrenciler Değerlendirme Kurulu oluşturulması çalışmalarına devam edilecektir. Tedbir 973.4. Türkiye Kültür ve Turizm Bakanlığı (5), | 1. Türkiye mezun dernekleri mezunlarının ülkemizle İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları | desteklenecek, öncelikli bölgelerde yeni ilişkilerinin kurumsallaşmasına mezun derneklerinin kurulmasına yönelik çalışmalar yönelik çalışmalar yürütülecektir. ürütülecektir. Tedbir 973.5. Uluslararası İletişim Başkanlığı (S), İlgili 1. Uluslararası kamuoyu üzerinde etkili kamuoyu üzerinde etkili olan | Kamu Kurum ve Kuruluşları olan ve Türkiye ile ilgili çalışmalar ve Türkiye ile ilgili çalışmalar yapanlar başta olmak üzere farklı yapan kurum ve kuruluşlar, ülkelerden STK'lar, düşünce üniversiteler, STK'lar ve kuruluşları, üniversiteler, bireylerle işbirliği geliştirilecek akademisyenler, uzmanlar ile işbirliği ve Türkiye'nin tanıtımına geliştirilerek ortak çalışmalar yönelik çalışmalar yapılacaktır. yürütülecektir. 2. Türkiye'nin tanıtımına yönelik projeler, yayın çalışmaları, tanıtım videoları gibi çalışmalar yapılacaktır. 3. Vatandaş Diplomat Projesi kapsamında vatandaşlarımızın yoğun olarak yaşadığı ülkelerde tanıtım yapılacak ve Vatandaş Diplomat Buluşmaları programları düzenlenecektir. 4. Stratejik iletişim çalışmaları kapsamında Uluslararası Stratejik İletişim Zirvesi düzenlenecek, etkinlik, proje ve yayınlar yapılacaktır. Tedbir 973.6. Türkiye'nin İletişim Başkanlığı (S), İlgili 1. Türkiye'nin tanıtımı ve ülke gündemi girişimci ve insani dış Kamu Kurum ve Kuruluşları bağlamında hedef kitleye ve gündem politikasına uygun şekilde konularının içeriğine uygun olacak geleneksel ve yeni medya şekilde başta 620, BM, NATO, Islam araçlarıyla yürütülen kamu İşbirliği Teşkilatı (İİT), Türk Devletleri diplomasisi faaliyetleri Teşkilatı (TDT) etkinlikleri kapsamında sürdürülecek, Türkiye'nin olmak üzere konferans, panel, forum, tanıtımına katkı sağlayacak eğitim gibi faaliyetler uluslararası nitelikteki gerçekleştirilecektir. organizasyonlara katılım 2. Kara propaganda ile mücadele sağlanacak ve söz konusu kapsamında ulusal ve uluslararası faaliyetlerin etkinliğini platformlarda kamuoyunun doğru artırmaya yönelik çalışmalar bilgilendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. yürütülecek, Türkiye'nin terörle mücadele çabalarının ve bu bağlamda FETÖ/PKK/PYD gibi terör örgütlerinin küresel bir tehdit olduğunun duyurulması ve 1915 Olayları, Kıbrıs Meselesi gibi konular hakkında uluslararası kamuoyunun doğru bilgilendirilmesine yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir. 3. Ulusal ve uluslararası platformlarda kamuoyunun doğru bilgilendirilmesi amacıyla Türkiye'nin girişimci ve insani dış politikasını önceleyen kamu diplomasisi faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi ve bu kapsamda nitelikli yayınların çıkarılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. 4. Türkiye'nin tanıtımı ve ülke gündemine ilişkin ulusal/uluslararası faaliyetlerin etkinliğini artırmaya yönelik çeşitli dillerde sözlü ve yazılı çeviri çalışmaları yürütülecektir. 5. Kriz İletişimi kapsamında ulusal ve uluslararası tatbikat, eğitim ve diğer faaliyetler, yayın ve projeler erçekleştirilecektir. 2.5.9.2. Çok Taraflı Kalkınma İşbirliği

a) Mevcut Durum

Türkiye'nin çok taraflı sistemdeki etkin rolünün güçlendirilmesi ile görünürlüğünün artırılması çabaları sürdürülmektedir. Bu kapsamda en az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin sorunlarının uluslararası platformlarda gündeme getirilmesi başta olmak üzere çeşitli diplomatik girişimlerde bulunulmakta ve yapıcı çözümler geliştirme konusunda aktif bir rol üstlenilmektedir. Küresel ve ulusal kalkınma hedeflerine ulaşılmasına katkı sağlamak adına uluslararası kuruluşların çalışmaları aktif bir şekilde takip edilmekte ve ülkemiz menfaatleri doğrultusunda uluslararası platformlarla ortaklıklar geliştirilmektedir. BM kuruluşlarının 2021-2025 döneminde ülkemizde yürüttükleri program ve projelerin çerçevesini belirleyen BM Sürdürülebilir Kalkınma İşbirliği Çerçevesi (UNSDCF) kapsamında Sonuç Grubu Toplantıları gerçekleştirilmiş olup yeni dönem Çerçeve Belge hazırlıklarına yönelik çalışmalar başlatılmıştır. Uluslararası kuruluşların bölgesel ofislerine ev sahipliği yapılması çalışmaları kapsamında İstanbul'da kurulması planlanan BM Kalkınma Eşgüdüm Ofisi (UNDCO) Bölgesel Ofisi'nin Ev Sahibi Ülke Anlaşması'nın iç hukuk onay süreci tamamlanmış olup anılan ofis resmi olarak ülkemizde faaliyetlerine başlamıştır. BM En Az Gelişmiş Ülkeler Beşinci Konferansı (EAGÜ-V) sonucunda kabul edilen Doha Eylem Programı (DPoA) kapsamında, Gebze'de ev sahipliği yapılan EAGÜ'ler için BM Teknoloji Bankasının görünürlüğünün artırılması ve faaliyetlerinin genişletilmesi hususunda Bankaya destek sağlanmıştır. AB'ye katılım için 2025-2028 Ulusal Eylem Planı güncelleme çalışmaları yürütülmüştür. AB müktesebatına uyum çalışmaları çerçevesinde Avrupa Komisyonu ile alt komite toplantıları gerçekleştirilmeye devam edilmektedir. Yeniden Asya Girişimi kapsamında 2024-2026 dönemi Faaliyet Planı ilgili kurum ve kuruluşlarımızla eşgüdüm içerisinde hazırlanmıştır. 3-4 Temmuz 2024 tarihlerinde Astana'da düzenlenen Şangay İşbirliği Teşkilatı 24. Devlet Başkanları Zirve Toplantısında teşkilata tam üye olma yönünde beyanda bulunulmuştur. Ülkemizin Güneydoğu Asya Uluslar Birliğine (ASEAN) diyalog ortağı olması hedefine yönelik resmi başvuruda bulunulmuş ve bu hedef doğrultusunda hazırlanan Vizyon Belgesi ASEAN'a iletilmiştir. İSEDAK kapsamında, İslam ülkeleri arasında ekonomik ve ticari işbirliği faaliyetleri yoğunlaştırılarak sürdürülmektedir. Bu çerçevede İSEDAK'ın ticaret, turizm, ulaştırma ve iletişim, tarım, yoksulluğun azaltılması ve mali işbirliği alanlarında 12 çalışma grubu toplantısı gerçekleştirilerek İslam ülkelerinin kalkınma sorunlarına yönelik politika tavsiyeleri ortaya konulmuştur. İSEDAK Bakanlar Toplantısında kabul edilen Politika Tavsiyelerinin hayata geçirilmesine yönelik üye ülkeler ve ilgili İİT kuruluşları tarafından İSEDAK Proje Destek Programları kapsamında 45 ülkenin yararlanıcı olduğu 24 proje hayata geçirilmiştir. İİT Üyesi Devletler Arasında Tercihli Ticaret Sistemi (TPS-OIC)'nin uygulanmasına ve Sisteme taraf olan ülke sayısının artırılmasına yönelik Ticaret Müzakereleri Komitesi Toplantıları ve farkındalık eğitimleri gerçekleştirilmiştir. Başta İİT üyesi ülkeler olmak üzere uluslararası ticaret ve yatırım uyuşmazlıklarının çözümünde önemli bir adres olması beklenen İİT Tahkim Merkezi'nin kurumsallaşmasına ve uluslararası görünürlüğünün artırılmasına yönelik çalışmalara aktif katkı sağlanmıştır. Ayrıca helal belgelerinin İİT üyesi ülkeler arasında karşılıklı tanınmasına yönelik kurulan Helal Akreditasyon Kurumları İslami Forumu (IFAB)'nun kurumsallaşma çabaları kapsamında yapılan çalışmalar yakından takip edilerek gerekli katkı sağlanmıştır. İSEDAK Yüksek Düzeyli Dijital Dönüşüm Forumu altında dijital becerilerin geliştirilmesi, siber güvenlik ve benzeri alanlarda çeşitli eğitimler düzenlenmiş ve 18 ülkeden gençlerin katılımıyla siber güvenlik alanında bir uluslararası yarışma gerçekleştirilmiştir. Bunun yanı sıra İSEDAK KOBİ Programı hayata geçirilmiş ve program kapsamında önümüzdeki dönemde faaliyetlerin odaklanacağı tematik alanlar belirlenmiştir. Bölgesel işbirliklerinden daha fazla istifade edilmesi politikası çerçevesinde, kurucu üyesi olduğumuz Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT), Gelişen Sekiz Ülke (D-8), Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (KEİ), Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) ve TÜRKSOY gibi bölgesel kuruluşların faaliyetlerine aktif bir şekilde katılım sağlanmaya devam edilmiştir. Ülkemiz, TDT'nin yakaladığı ivmeyi sürdürmesi ve Türk dünyasında refah ve istikrara katkı sağlamasını teminen, TDT faaliyetlerine etkin ve aktif bir şekilde iştirak etmeye devam etmektedir. Birlikte Kalkınma ve Refah için Güçlendirilmiş Ortaklık temasıyla İstanbul'da gerçekleştirilen Üçüncü Türkiye-Afrika Ortaklık Zirvesinde alınan kararlar, Afrika ülkeleriyle işbirliğimizin geliştirilmesini teminen 2022-2026 Türkiye-Afrika Ortak Eylem Planı çerçevesinde uygulanmaya devam edilmiştir.

b) Amaç

Ülkemizin çok taraflı kalkınma sistemindeki rolü, etkinliği ve görünürlüğünü artırmak ve uluslararası kuruluş ve platformların küresel kalkınma gündemine yönelik çalışmalarına aktif katkı sağlamak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

a . Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler V

Ülkemizin çok taraflı kalkınma sistemindeki rolü, etkinliği ve görünürlüğü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.975) Tedbir 975.2. Başta ev Dışişteri Bakanlığı (S), 1. Küresel kalkınma sorunlarının sahipliği yapılan kuruluşlar Hazine ve Maliye Bakanlığı, | çözümüne yönelik işbirlikleri, yeni olmak üzere Güney-Güney ve | Kültür ve Turizm Bakanlığı, | mekanizmalar dâhil edilerek üçgen işbirliği mekanizmaları | Strateji ve Bütçe Başkanlığı, | geliştirilecek ve üçüncü ülkelere da kullanılarak ülkemizin İlgili Kamu Kurum ve yönelik ortak proje ve faaliyetler uluslararası kuruluşlara Kuruluşları yürütülecektir. verdiği program bazlı 2. Türkiye'de bölgesel ve küresel destekler artırılacak ve bu ofisleri bulunan BM kuruluşlarıyla kuruluşlarla tecrübe etkin işbirliği sürdürülecektir. paylaşımına yönelik program ve projeler geliştirilecektir. Tedbir 975.3. Küresel Dişişleri Bakanlığı (S), 1. Uluslararası kuruluşların bölgesel kalkınma çabalarına katkı Kültür ve Turizm Bakanlığı, | ofislerine ev sahipliği yapılmasına sağlamak üzere uluslararası ( | Sanayi ve Teknoloji yönelik çalışmalar yürütülecektir. kuruluşların bölgesel Bakanlığı, Strateji ve Bütçe ofislerine ev sahipliği Başkanlığı, İlgili Kamu yapılmasına yönelik Kurum ve Kuruluşları diplomatik girişimler sürdürülecek ve ev sahipliği yapılan kuruluşların uluslararası platformlarda görünürlüğünün artırılmasına dönük çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 975.4. Uluslararası / | Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Özel sektör temsilcilerinin düzeyde iş yapma Kültür ve Turizm Bakanlığı, | uluslararası kuruluşlarla işbirliği kapasitesine sahip STK'ların (o | Sanayi ve Teknoloji çabalarının ve UNDP İstanbul ve özel sektör kuruluşlarının o | Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, | Kalkınmada Uluslararası Özel Sektör çok taraflı işbirliklerine dâhil | | Strateji ve Bütçe Başkanlığı, | Merkezi'nin çalışmalarının olmaları teşvik edilecektir. İlgili Kamu Kurum ve desteklenmesine devam edilecektir. Kuruluşları BM, OECD, DTÖ, G20 ve İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) gibi uluslararası kuruluşların ve platformların küresel problemlerin tespiti ve çözüm önerilerine dönük çalışmalarında aktif rol üstlenilecektir. (Kalkınma Planı p.976) Tedbir 976.1. En az gelişmiş | Dışişleri Bakanlığı (S), 1. EAGÜ'lerin kalkınma meselelerinin ülkeler ile gelişmekte olan Kültür ve Turizm Bakanlığı, | uluslararası kuruluşların gündeminde ülkelerin kalkınma Sanayi ve Teknoloji daha fazla yer almasına yönelik meselelerinin uluslararası Bakanlığı, Strateji ve Bütçe | çalışmalar sürdürülecek olup kuruluşların gündeminde Başkanlığı, İlgili Kamu EAGÜ'lere ve EAGÜ'ler için BM daha fazla yer almasına Kurum ve Kuruluşları Teknoloji Bankasına ülkemizin yanı yönelik çalışmalar sira diğer ülkelerin de destek sürdürülecek ve bu kapsamda vermesine yönelik girişimlerde ev sahipliği yaptığımız En Az bulunulacaktır. Gelişmiş Ülkeler için BM Teknoloji Bankası faaliyetleri desteklenecektir. Tedbir 976.2. Küresel Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Çevre sorunları ve iklim kalkınma gündeminin iklim Çevre, Şehircilik ve İklim değişikliğiyle mücadelede ülkemiz değişikliği, yeşil dönüşüm, Değişikliği Bakanlığı, Sanayi | görünürlüğünün uluslararası yenilenebilir enerji, ve Teknoloji Bakanlığı, platformlarda artırılmasına yönelik sürdürülebilir gıda sistemleri, | Tarım ve Orman Bakanlığı | çalışmalar yürütülecektir. afet risklerinin azaltılması ve | Dışişleri Bakanlığı (S), Enerji | 2. Enerji güvenliğimizin ilerletilmesi dijitalleşme ile ülkemizin ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı | için temiz enerji geçişi odaklı öncülüğünde yürütülen sıfır uluslararası faaliyetlere aktif katılım atık hareketi bağlamında sağlanacak ve ülkemizin iktim sürdürülebilir atık yönetimi değişikliğiyle mücadele çabalarıyla gibi meselelerine ilişkin örtüşen yenilenebilir ve nükleer uluslararası kuruluşlar enerji temelli üretimine yönelik nezdinde yürütülen uluslararası işbirlikleri takip çalışmalara aktif katkı edilecektir. | sağlanacaktır. Tedbir 976.3. Düzensiz Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Başta BM kuruluşları olmak üzere göçle mücadelede adil yük İçişleri Bakanlığı uluslararası kuruluşların düzensiz paylaşımı ve gönüllü geri göçle mücadele konusundaki dönüşlerin teşviki gibi toplantılarına aktif katılım konuların başta BM olmak sağlanacaktır. üzere ilgili uluslararası kuruluşların gündeminde tutulması ile yapıcı çözüm önerileri ve ortak projeler gelişürilmesine dönük çabalar devam ettirilecektir. Tedbir 976.4. G20, MIKTA | Dışişleri Bakanlığı (S), 1. G20, MIKTA ve BRICS gibi ve BRICS gibi uluslararası Hazine ve Maliye Bakanlığı, | uluslararası platformlarda ülkemizin platformlarda ülkemizin Strateji ve Bütçe Başkanlığı, | etkinliğinin artırılması ve bu etkinliği artırılacak ve İlgili Kamu Kurum ve platformların olanaklarından ülkemiz önceliklerimiz doğrultusunda | Kuruluşları öncelikleri doğrultusunda daha fazla bu platformların yararlanılması için çalışmalar olanaklarından daha fazla sürdürülecektir. yarartanılacaktır. Tedbir 976.5. Ülkemizin Dışişleri Bakanlığı (S), 1. UNESCO'nun başta Yürütme kültür, eğitim, bilim ve iletişim | Çevre, Şehircilik ve Iklim Kurulu ve Dünya Miras Komitesi alanındaki politikalarının Değişikliği Bakanlığı, Kültür | olmak üzere karar alma organlarında uluslararası kurum ve ve Turizm Bakanlığı, Milli ülkemizin aktif şekilde yer alması kuruluşların faaliyetlerine Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve | sağlanacaktır. etkin bir şekilde yansıtılması o | Teknoloji Bakanlığı, 2. Uluslararası kuruluşların kültür, suretiyle, ülkemizin bu Ulaştırma ve Altyapı eğitim, bilim ve iletişim alanındaki alanlardaki görünürlüğü Bakanlığı, İletişim gündemleri aktif bir şekilde takip artırılacaktır. Başkanlığı, Ilgili Kamu edilecek ve ülkemizin bu alanlardaki Kurum ve Kuruluşları çalışmalarının anılan gündemlere yansıtılmasına çalışılacaktır. Tedbir 976.6. BM vediğer (| İçişleri Bakanlığı (5), 1. İnsani yardım operasyonu uluslararası platformlarda Dışişleri Bakanlığı yürütülen ülkelere yönelik insani yardım konularında uluslararası kuruluşlarla işbirliği düzenlenen toplantılara aktif içerisinde düzenlenen toplantılara katılım sağlanacak, benzeri aktif katılım sağlanacaktır. toplantılara ev sahipliği yapılması konusunda girişimlerde bulunulacaktır. İslam dünyasıyla ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel alanlardaki ilişkilerimiz derinleştirilecek ve İSEDAK kapsamında İİT üyesi ülkelerin kalkınma çabaları desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.977 Tedbir 977.1. İİT üyesi Strateji ve Bütçe Başkanlığı | 1. İSEDAK Çalışma Grupları ülkelerin ortak kalkınma (S), Aile ve Sosyal kapsamında yapılacak anketler ve meselelerine yönelik bilgi ve (| Hizmetler Bakanlığı, Dışişleri | saha ziyaretlerini de içeren veriye dayalı somut yol Bakanlığı, Hazine ve Maliye | araştırmalarda İİT üyesi ülkelerin haritaları ve işbirliği önerileri (| Bakanlığı, Kültür ve Turizm | kalkınma seviyelerine göre yol geliştirilecektir. Bakanlığı, Tarım ve Orman | haritaları ve somut politika Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, | tavsiyeleri ortaya konulmasına Ulaştırma ve Altyapı yönelik çalışmalar sürdürülecektir. Bakanlığı Hazine ve Maliye Bakanlığı | 2. İSEDAK Altın Borsası projesinin (S), Dışişleri Bakanlığı, hayata geçirilmesine yönelik işbirliği Strateji ve Bütçe Başkanlığı, | çabaları sürdürülecektir. SPK, TCMB, BİST, İlgili 3. Gayrimenkule Dayalı ve Gelişen Kamu Kurum ve Kuruluşları | Finansal Araçlar Bilgi Sistemi'ne (GEFAS) yeni İİT üyesi ülkelerin ve finansal ürünlerin dâhil edilmesine ve sistem içerisinde gayrimenkule dayalı ürünlerin alım-satım işlemlerinin gerçekleştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir. Tedbir 977.2. İSEDAK Strateji ve Bütçe Başkanlığı | 1. İSEDAK Bakanlar politika çalışma gruplarında ortaya (S), Aile ve Sosyal tavsiyelerinin hayata geçirilmesine konulan politika tavsiyelerinin | Hizmetler Bakanlığı, Dışişleri | dönük İİT üyesi ülkeler ve İİT İİT üyesi ülkelerde hayata Bakanlığı, Hazine ve Maliye | kuruluşlarının proje önerilerine geçirilmesine yönelik program | Bakanlığı, Kültür ve Turizm | yönelik destek sağlanacaktır. ve proje destekleri Bakanlığı, Tarım ve Orman geliştirilerek sürdürülecektir. | Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Tedbir 977.3. “İSEDAK Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. İSEDAK Yüksek Düzeyli Dijital Dönüşüm Ofisi (5), Dışişleri | Dönüşüm Forumu kapsamında İİT Yüksek Düzeyli Dijital Bakanlığı, Strateji ve Bütçe | üyesi ülkelere yönelik dijital alanda Dönüşüm Forumu” Başkanlığı, İlgili Kamu işbirliğinin ve becerilerin artırılmasını kapsamında üye ülkeler arasında somut İşbirliği Kurum ve Kuruluşları hedefleyen çalışmalar yürütülecektir. program ve projeleri geliştirilecektir. Tedbir 977.4. İİT üyesi Sanayi ve Teknoloji 1. İSEDAK Bakanlar Toplantısında ülkelerdeki KOBİ'lere yönelik Bakanlığı (S), Strateji ve üye devletlerce kabul edilerek İSEDAK KOBİ Programı Bütçe Başkanlığı, İlgili hayata geçirilen, İSEDAK KOBİ Kamu Kurum ve Kuruluşları | Programı kapsamında İİT üyesi hayata geçirilecektir. ülkeler ve ilgili İİT kuruluşları ile ortak çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 977.5. İİT Tahkim Ticaret Bakanlığı (5), 1. İİT Tahkim Merkezinin Dışişleri Bakanlığı, Strateji (| uluslararası ücaret ve yatırım Merkezinin ve Bütçe Başkanlığı, TOBB | uyuşmazlıklarının çözümü kurumsallaşmasına ve uluslararası görünürlüğünün noktasında uluslararası görünürlüğünün artmasına yönelik artırılmasına yönelik çabalar desteklenecektir. destekler sürdürülecektir. Tedbir 977.6. İİT içi Ticaret Bakanlığı (5), 1. TPS-OIC'in taraf ülkelerde etkin Dışişleri Bakanlığı, Strateji (| bir şekilde uygulanmasına yönelik ticaretin geliştirilmesine yönelik İİT Üyesi Devletler ve Bütçe Başkanlığı çabalar yoğunlaştırılacaktır. Arasında Tercihli Ticaret 2. TPS-OIC'in kapsamının Sistemi (TPS-O1IC)'nin tüm genişletilmesi amacıyla yeni katılımcı ülkelerde etkin bir müzakerelere başlanmasına yönelik biçimde uygulanmasına ve girişimler sürdürülecektir. Sisteme taraf olan ülke sayısının artırılmasına yönelik girişimler sürdürülecektir. Tedbir 977.7. Helal Ticaret Bakanlığı (S), 1. Helal Akreditasyon Kurumları Dışişleri Bakanlığı, Strateji || İslami Forumunun belgelerinin İİT üyesi ülkeler ve Bütçe Başkanlığı, Helal kurumsallaşmasına yönelik arasında karşılıklı tanınmasına Akreditasyon Kurumu, Türk | çalışmalara aktif destek yönelik Helal Akreditasyon Kurumları İslami Forumunun Standartları Enstitüsü sağlanacaktır. kuruluş ve faaliyete geçme süreçlerine aklif destek sağlanacaktır. Tedbir 977.8. Ülkemizin ev | Dışişleri Bakanlığı (5), 1. Ülkemizin ev sahipliği yaptığı İİT sahipliği yaptığı “İslam Hazine ve Maliye Bakanlığı, | kuruluşlarının çalışmalarına destek Ülkeleri İstatistik, Ekonomik | Sanayi ve Teknoloji sağlanacaktır. ve Sosyal Araştırma ve Eğitim | Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Merkezi”, “İslam Tarih, Kültür | Başkanlığı, İlgili Kamu ve Sanat Araştırma Merkezi”, Kurum ve Kuruluşları “İİT İslam Ülkeleri Standartlar ve Metroloji Enstitüsü” ve “İslam İşbirliği Gençlik Forumu” çalışmalarına verilen destekler sürdürülecektir. Ülkemizin önemli stratejik hedeflerinden biri olan AB üyeliğine ilişkin politikalar kararlılıkla uygulanacak ve AB müktesebatına uyum çalışmaları yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.978) Tedbir 978.1. Türkiye'nin Dışişleri Bakanlığı (5), 1. AB ile kritik tematik konularda AB'ye katılım müzakerelerinin | İçişleri Bakanlığı, Ticaret yüksek düzeyli diyalog toplantıları ile yeniden canlandırılması, Bakanlığı, İlgili Kamu üst düzey temaslar sürdürülecektir. Türkiye ve AB arasındaki Kurum ve Kuruluşları kritik tematik konularda yüksek düzeyli diyalog toplantılarının sürdürülmesi, “Vize Serbestisi Diyaloğu”nda ilerkeme sağlanması ve Gümrük Birliği'nin güncellenmesi müzakerelerine başlanması için AB ile üst düzey diyalog ve temaslar artırılacaktır. İN Tedbir 978.2. AB Dışişleri Bakanlığı (S), İlgili | 1. AB Komisyonu nezdinde Alt müktesebatına uyum Kamu Kurum ve Kuruluşları | Komite Toplantılarının yapılmasına çerçevesinde AB Komisyonu ilişkin girişimlerde bulunulacaktır. ile istişareler sürdürülecek, Alt Komite Toplantıları apılacaktır. Tedbir 978.3. AB'ye Katılım | Dışişleri Bakanlığı (5), İlgili | 1. AB'ye Katılım için Ulusal Eylem için Ulusal Eylem Planı Kamu Kurum ve Kuruluşları | Planı'nın uygulanması izlenecektir. güncellenecektir. Bölgesel işbirliklerinden daha fazla istifade edilmesi için çalışmalar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.979) Tedbir 979.1. Türk Dışişleri Bakanlığı (S), 1. TDT'nin faaliyetlerinin diğer üye Devletleri Teşkilatı (TDT) üye | Kültür ve Turizm Bakanlığı, | ülkelerle etkin bir işbirliğiyle ülkeleriyle yürütülen Sanayi ve Teknoloji geliştirilmesine çalışılacaktır. ekonomik, sosyal, kültürel ve | Bakanlığı, Tarım ve Orman | 2. Türk dünyasındaki kalkınma bilimsel alanlardaki işbirliği Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, | işbirliği kuruluşlarının kurumsal “Türk Dünyası 2040 Vizyonu” | Strateji ve Bütçe Başkanlığı, | kapasitelerini artırmaya yönelik ortak doğrultusunda Cumhurbaşkanlığı İnsan faaliyetler yürütülecektir. derinleştirilecektir. Kaynakları Ofisi, Ilgili Kamu | 3. Teknoloji, inovasyon, sanayi ve Kurum ve Kuruluşları bilim alanlarında işbirliğinin geliştirilmesine yönelik üst düzey toplantılar düzenlenecektir. Cumhurbaşkanlığı İnsan 4. TDT üye ve gözlemci ülkelerinde Kaynakları Ofisi (5), Kültür | insan kaynakları alanında tecrübe ve Turizm Bakanlığı, Sanayi | paylaşımı ve kamu hizmetlerine ve Teknoloji Bakanlığı, erişimde dijitalleşmenin Tarım ve Orman Bakanlığı, | yaygınlaştırılmasına yönelik Ticaret Bakanlığı, Strateji ve | faaliyetler sürdürülecektir. Bütçe Başkanlığı, Ilgili 5. TDT üye ve gözlemci ülkelerinde Kamu Kurum ve Kuruluşları | Erken Dönem Kariyer Destek Ekosistemi aracılığıyla öğrenci ve mezunların desteklenmesi alışmaları yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 979.3. Karadeniz Dışişleri Bakanlığı (5), 1. D-8'in genişletilmesine yönelik Ekonomik İşbirliği Örgütü Hazine ve Maliye Bakanlığı, | çalışmalara destek sağlanacaktır. (KEİ), Ekonomik İşbirliği Kültür ve Turizm Bakanlığı, | 2. EİT bünyesindeki işbirliklerinin Teşkilatı (EİT) ve Gelişen Ticaret Bakanlığı, Strateji ve | etkinliğinin artırılmasına yönelik Sekiz Ülke (D-8) gibi bölgesel | Bütçe Başkanlığı, İlgili çalışmalara devam edilecektir. kuruluşlarını sonuç odaklı Kamu Kurum ve Kuruluşları | 3. KEİ'nin bölgesel krizler nedeniyle program ve projelere ivme kaybeden işbirliği faaliyetlerinin yoğunlaştırılması yönünde ilerletilmesine yönelik çalışmalarda girişimlerde bulunulacaktır. bulunulacaktır. Tedbir 979.4. TDT, D-8 ve | Ticaret Bakanlığı (5), 1. D-8 Tercihli Ticaret Anlaşmasının EİT bünyesinde ticaretin Dışişleri Bakanlığı, Strateji (o | kapsamının genişletilmesi amacıyla geliştirilmesi için çalışmalarda | ve Bütçe Başkanlığı, İlgili müzakerelere başlanması için bulunulacak ve mevcut Kamu Kurum ve Kuruluşları | girişimlerde bulunulacaktır. bölgesel ticaret 2. FİT Ticaret Anlaşmasının (ECOTA) anlaşmalarının hayata güncellenmesi amacıyla geçirilmesine ilişkin çabalar müzakerelere başlanması için artırılacaktır. girişimlerde bulunulacaktır. Tedbir 979.5. Yeniden Asya | Dışişleri Bakanlığı (S), İlgili | 1. Yeniden Asya Girişimi kapsamında Girişimi kapsamında Asya'da | Kamu Kurum ve Kuruluşları | bölgesel örgütlerin çalışmalarına üyesi ya da ortağı olduğumuz aktif katılım sağlanacak ve çeşitli bölgesel kuruluşlar ve çok projeler kapsamında işbirliği taraflı mekanizmaların geliştirilmesine yönelik çalışmalar çalışmalarına aktif ve yenilikçi yapılacaktır. bir vizyonla katkı sağlanacaktır. Tedbir 979.6. Üçüncü Dışişleri Bakanlığı (S), İlgili | 1. 2022-2026 Türkiye-Afrika Ortak Türkiye-Afrika Ortaklık Kamu Kurum ve Kuruluşları | Eylem Planı'nda kayıtlı projelerin Zirvesinde alınan kararların hayata geçirilmesine devam edilecek etkin bir şekilde hayata ve Afrika Birliği Sekretaryasıyla geçirilmesine ve dördüncü düzenli istişareler sürdürülecektir. zirvenin düzenlenmesine 2. Afrika kıtasındaki bölgesel teşkilat ilişkin çalışmalar ve mekanizmalarla temaslar yürütülecektir. artırılacak ve ortaklık mekanizmaları işletilecektir. Tedbir 979.7. Latin Amerika | Dışişleri Bakanlığı (5), 1. Latin Amerika ve Karayipler ve Karayipler Bölgesi ile Kültür ve Turizm Bakanlığı | Bölgesindeki bölgesel kuruluşlar ile yürütülen Açılım Politikası ülkemiz ilişkilerinin geliştirilmesine stratejik ve yapısal bir bakış yönelik çalışmalar yürütülecek ve bu açısıyla ve ortaklık anlayışıyla kuruluşlar nezdinde ülkemiz derinleştirilecek ve bölgedeki görünürlüğünün artırılmasına yönelik uluslararası kuruluşlara proje projelere katkı sağlanacaktır. temelli katkılar sağlanacaktır. Bölgesel ve uluslararası kuruluşlarda görev yapan Türk vatandaşlarının sayısı ve niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.980) Tedbir 980.1. Bölgesel ve (| Dışişleri Bakanlığı (S), İlgili | 1. Bölgesel ve uluslararası uluslararası kuruluşlarda Kamu Kurum ve Kuruluşları | kuruluşlarda görevlendirilen kamu görevlendirilen kamu personeli sayısının artırılmasına personeli sayısı artırılacak ve yönelik girişimler sürdürülecektir. ülkemizin uluslararası kuruluşlar nezdindeki daimi temsildiliklerinde yer alan uzman kadroları güçlendirilecektir. Tedbir 980.2. Cumhurbaşkanlığı İnsan 1. Yükseköğrenim düzeyindeki Yükseköğrenim düzeyindeki (| Kaynakları Ofisi (S), Dışişleri | öğrencilerin uluslararası öğrencilere uluslararası Bakanlığı, Strateji ve Bütçe | kuruluşlardaki kariyer olanakları kuruluşlardaki kariyer Başkanlığı, YÖK, İlgili Kamu | hakkında bilgilendirilmesi için olanakları ve bu kuruluşlara (| | Kurum ve Kuruluşları hazırlanan programlar ve içerikler başvuru süreçlerine ilişkin mevcut dijital araçlar üzerinden farkındalık artırma paylaşılacaktır. programları düzenlenecektir. 2.5.10. Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları

a) Mevcut Durum

Pandemi, artan gıda ve enerji güvensizliği, çatışmalar ile iklim değişikliğiyle bağlantılı çevresel felaketler gibi zorluklar Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarındaki (SKA) küresel ilerlemeyi sınırlamış ve bazı alanlarda geriye gidişler yaşanmıştır. Önümüzdeki süreçte tüm ülkelerin SKA'lara ulaşılmasına yönelik gayretlerini artırması ve somut hedefler yoluyla ilerlemeyi izlemeleri beklenmektedir. SKA'ları kalkınma planları aracılığıyla hayata geçiren ülkemiz tarafından hedefe ulaşmaya yönelik çabaların artırılması açısından On İkinci Kalkınma Planı bir firsat olarak değerlendirilmiştir. Planda temel politika ve öncelikler belirlenirken SKAlar göz önünde bulundurulmuştur. Türkiye'nin SKA'lara yönelik siyasi sahipliği ve ilerleme kararlılığını ulusal ve uluslararası düzeylerde göstermeye hizmet eden Ulusal Gönüllü Gözden Geçirme Raporları (Voluntary National Reviews, VNR) SKA'ların uygulama sürecini etkinleştirmektedir. Bu doğrultuda, Türkiye'nin üçüncü VNR hazırlıkları Strateji ve Bütçe Başkanlığı koordinasyonunda başlatılmış olup süreç tüm paydaşların işbirliği ile yürütülecektir. 2022 yılında oluşturulan Ulusal Sürdürülebilir Kalkınma Koordinasyon Kurulunun üçüncü VAR hazırlıkları sırasında üst düzey bir sahiplikle etkili bir izleme ve değerlendirme sürecine katkı sağlaması öngörülmektedir. TÜİK tarafından SKA göstergeleri için ulusal düzeyde izlemenin sağlanması ve gösterge setinin genişletilmesi amacıyla çalışmalar yürütülmektedir. Bu kapsamda, SKA göstergeleriyle ilgili güncel gelişmeler Sürdürülebilir Kalkınma Göstergeleri internet portalı üzerinden kullanıcıların hizmetine sunulmaktadır. Portalda 163 gösterge seti raporlanmakta, 46 veri ise araştırılmaktadır. 2025 yılında, portalın işlevselliğinin ve kapsamının artırılması için faaliyetlerin yürütülmesi hedeflenmektedir. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı ve İtalyan Hükümeti Çevre ve Enerji Güvenliği Bakanlığı arasında imzalanan Mutabakat Zaptı kapsamında sürdürülebilir kalkınma alanında işbirliği faaliyetlerine başlanmıştır. İkili işbirliği kapsamında yürütülecek potansiyel proje faaliyetlerine ilişkin taslak çalışma planı, izleme-değerlendirme çerçevesi, yönlendirme ilkeleri ile usul ve esaslar hazırlanmıştır.

b) Amaç

Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarının (SKA) katılımcı bir yaklaşımla gerçekleştirilmesine yönelik uygulamaların sağlanması ile koordinasyon, takip ve gözden geçirme süreçlerinin etkinliğinin artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler

Sorumlu/ İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler

Politika/ Tedbir

Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler

SKA'ların etkin ve düzenli izleme ve değerlendirmesine devam edilecek ve uygulamaya ilişkin ilerleme düzeyi takip edilecektir. (Kalkınma Planı p.982)

değerlendirecek ve

önerilerde bulunacaktır.

Tedbir 982.3. SKA'ların

Strateji ve Bütçe

1. SKA'ların karar alma süreçlerinde

Başkanlığı (5), TÜİK,

daha etkin kullanımının sağlanması

ilerleme düzeyinin

İlgili Kamu Kurum ve

değerlendirilmesine yönelik

amacıyla SKA'lar kapsamında yürütülen

Kuruluşları, İlgili

etkileşimli SKA haritası

politikaların birbiriyle etkileşimini

STK'lar, Üniversiteler

oluşturulacak ve karar alma

gösteren SKA haritasının

süreçlerinde dikkate alınması

oluşturulmasına yönelik çalışmalar

sağlanacaktır.

yürütülecektir.

2. OECD ve AB düzeyinde uluslararası

iyi örneklerin tecrübesinden

faydalanmak üzere ikili işbirliği ve

akran etkileşimli öğrenme faaliyetleri

ürütülecektir.

Tedbir 982.4. Ulusal SKA

Hazine ve Maliye

1. Ulusal SKA gösterge seti

Bakanlığı (S), Strateji

gösterge setinde üretilmeyen

kapsamında üretilen gösterge sayısı ve

ve Bütçe Başkanlığı,

mevcut göstergelerin kırılım düzeyi

göstergelerin üretilmesi

sağlanacak, veri kırılım

TUİK, İlgili Kamu

artırılacaktır.

düzeyi artırılacak ve kalitesi Kurum ve Kuruluşları,

iyileştirilecektir. İlgili STK'lar

SKA'ların yerel düzeyde uygulanmasının desteklenmesi amacıyla SKA”ların uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesi konusunda yerel yönetimlerle işbirliği apılacaktır. (Kalkınma Planı p.983 Tedbir 983.1. Yerel Strateji ve Bütçe i. Yerel Gönüllü Gözden Geçirme yönetimler tarafından Başkanlığı (S), Çevre, Raporu (Voluntary Local Reviews, VUR) hazırlanan gönüllü gözden Şehircilik ve İklim hazırlama kapasitesinin artırılması için geçirme raporlarının sayısı Değişikliği Bakanlığı, farkındalık oluşturma faaliyetlerine artırılacaktır. Dışişleri Bakanlığı, destek sağlanacaktır. İçişleri Bakanlığı, Türkiye Belediyeler Birliği, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK'lar