Olağanüstü Hal Kanunu

— Anayasanın 121 inci maddesinde; Anayasanın 119 uncu maddesi uyarınca olağanüstü hal ilâ nına karar verilmesi durumunda, vatandaşlar için verilecek para, mal ve çalışma yükümlülükleri ile ola ğanüstü hallerin her türü için ayrı ayrı geçerli olmak üzere, Anayasanın 15 inci maddesindeki ilkeler doğ rultusunda temel hak ve hürriyetlerin nasıl sınırlanacağı veya nasıl durdurulacağı, halin gerektirdiği tedbirlerin nasıl ve ne suretle alınacağı, kamu hizmeti görevlilerine ne gibi yetkiler verileceği, görevlilerin durumlarında ne gibi değişiklikler yapılacağı ve olağanüstü yönetim usullerinin çıkarılacak kanunda düzenleneceği belirtil miştir.

Anayasanın bu amir hükmüne uygun olarak ilerdeki maddelerde, vatandaşlar için getirilecek yükümlü lükler, olağanüstü hallerde ayrı ayrı geçerli olmak üzere belirtilmiştir.

— Bakanlar Kurulu Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanarak tabiî afet, tehlikeli salgın has talıklar veya ağır ekonomik bunalım hallerinde yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütünün de olağanüstü hal ilân etme yetkisine sahiptir.

Aynı şekilde Anayasa ile kurulan hür demokrasi düzenini veya temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldır maya yönelik yaygın şiddet hareketlerine ait ciddî belirtilerin ortaya çıkması veya şiddet olayları sebebiyle kamu düzeninin ciddî şekilde bozulması hallerinde de yine Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanan Bakan lar Kurulu bu defa Millî Güvenlik Kurulunun da görüşünü aldıktan sonra yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde olağanüslü hal ilan edebilir.

Her iki halde de olağanüstü hal altı ayı geçmemek üzere ilan edilir. Bu karar Resmî Gazetede yayımlanır ve hemen Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayına sunulur. Konuyu inceleyen Yasama Meclisi olağanüstü hal süresini değiştirebilir, daha sonraki aşamalarda da Bakanlar Kuulunun istemi üzerine, her defasında dört ayı geçmemek üzere, süreyi uzatabilir veya olağanüstü hali büsbütün kaldırabilir.

Bakanlar Kurulu olağanüstü hal ilanına karar verdiği zaman ayrıca bu kararını hangi sebeple aldığını, bölgesini ve süresini Türkiye radyo ve televizyonu ile ilân eder. Ayrıca Bakanlar Kurulu gerekli görürse olağanüstü halin ilanını başka araçlarla da vatandaşlara duyurabilir.

— Anayasanın 91 inci maddesinde, «Türkiye Büyük Millet Meclisi, Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi verebilir. Ancak sıkıyönetim ve olağanüstü haller saklı kalmak üzere, Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci 'bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile dördüncü bölümünde yer alan siyasî haklar ve ödevler kanun hükmünde kararnamelerle düzenlenemez.

Yetki Kanunu, çıkarılacak kanun hükmünde karaTınmenin, amacını kapsamını, ilkelerini, kullanma süresi ni ve süresi içinde birden fazla kararname çıkarılıp çC arılamayacağını gösterir.

Bakanlar Kurulunun istifası, düşürülmesi veya yasana döneminin bitmesi, belli süre için verilmiş olan yet kinin sona ermesine sebep olmaz.

Kanun hükmünde kararnamenin, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından süre bitiminden önce onaylan ması sırasında, yetkinin son bulduğu veya süre bitimine kadar devam ettiği de belirtilir.

Sıkıyönetim ve olağanüstü hallerde, Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulunun ka nun hükmünde kararname çıkarmasına ilişkin hükümler saklıdır.

Kanun hükmünde kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları gün yürürlüğe girerler. Ancak, kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki bir tarih te gösterilebilir.

Kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur.

Yetki Kanunları ve bunlara dayanan kanun hükmünde kararnameler, Türkiye Büyük Millet Meclisi Ko misyonları ve Genel Kurulunda öncelikle ve ivedilikle görüşülür.

Yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulan kararnameler, bu tarihte, Türkiye Büyük Millet Meclisince reddedilen kararnameler bu kararın Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar.

Değiştirilerek kabul edilen kararnamelerin değiştirilmiş hükümleri, bu değişikliklerin Resmî Gazetede yayımlan dığı gün yürürlüğe girer.» Hükmü yer almaktadır.

Görülüyor ki Anayasada genel nitelikte Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi verilirken sıkıyönetim ve olağanüstü hallerde, Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanacak olan Bakanlar Kurulunun kanun hükmünde kararname çıkarmasına ilişkin hükümler saklı tutulmuştur.

Esasen Anayasanın olağanüstü yönetim usullerini düzenleyen 119-122 nci maddelerinde de bu konu ayrı olarak düzenlenmiş ve bu hallerde başlangıçta yetki kanunu çıkarılmadan, Bakanlar Kurulunun olağanüstü ve sıkıyönetim hallerinde kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisinin verildiği belirtilmiştir.

Madde 5< — Anayasada yer alan hükümlere göre olağanüstü hal tabiî afet, tehlikeli salgın hastalıklar veya ağır ekonomik bunalım hallerinde veya şiddet olaylarının yaygınlaşması ve kamu düzeninin ciddî şekilde bozulması sebepleriyle ilân edilmektedir, işte Bakanlar Kurulu, olağanüstü halin dayandığı sebepleri göz önün de bulundurarak, gerekli gördüğü önlemlerin alınmasına ve bunların uygulanmasına ilişkin belirlemeleri yapa caktır. Bakanlar Kurulunca belirlenen hususların il sınırları içinde uygulanması görev ve sorumluluğu valiye ait olacaktır. Vali bu görevini bu Kanunla ve bir kısmı genel gerekçede sayılan diğer kanunlarla verilen yetkileri kullanarak yerine getirecektir. Valinin meydana gelen olayları mahallî kolluk kuvvetleriyle önleyememesi veya önlenmesini mümkün görmemesi ya da aldıkları tedbirleri uygulayamaması hallerinde civar il kolluk kuvvet lerinden yardım istemi tasarının 17 nci maddesinde ayrıntılarıyla tespit edilmiştir.

Diğer taraftan Bakanlar Kurulu olağanüstü halin tajbiî afet, tehlikeli salgın hastalıklar veya ağır ekonomik bunalım sebeplerine dayanılarak ilân edilmesi halinde, tespit edeceği önlemlerin bir bölümünü veya bütününün uygulanmasını, kamu kurum ve kuruluşlarıyla kamu iktisadî teşebbüsleri ve bunların iştiraklerine veya özel hukuk hükümlerine tabi tüzelkişilere verebilecektir, örneğin tabiî afet halinde Kızılayın olanaklarından yarar lanabileceği gibi, uygulamayı da bu kuruluşa bırakmak mümkün olabilecektir.

— Anayasanın 121 inci maddesinde ol ğanüstü hallerin her türü için ayrı ayrı geçerli olmak üzere görev ve yetkilerin belirlenmesi hükme bağlanmıştır. Anayasada yer alan bu ilkeler doğrultusunda olağan üstü hal ilân edilen illerde valilere, olağanüstü halin dayandığı sebepler göz önünde bulundurularak, tabiî afet ve tehlikeli salgın hastalıklar halleriyle şiddet olaylarının yaygınlaşması ve kamu düzeninin ciddî şe kilde bozulması hallerinde verilen görev ve yetkiler maddede ayrı ayrı belirtilmiştir.

Anayasanın 120 inci maddesine göre ilan edilen olağanüstü hallerde valiler, tabiî afet ve tehlikeli salgın hastalıklar hallerinde öngörülen tedbirlere ek olarak 1402 sayılı Sıkıyönetim Kanununun 3 üncü maddesinde Sıkıyönetim Komutanının görev ve yetkilerine paralel olarak gerekli görülen tedbirleri de alabileceklerdir.

— Anayasanın 119 uncu maddesinde yer alan ağır ekonomik bunalım hallerinde ilan edilecek olağanüstü hal, bu maddede ayrı olarak düzenlenmiftir. Ağır ekonomik bunalım hali genelde ve çoğu za man yurdun bütünü için geçerli bir mahiyet arz etmektedir. Bu halde ekonominin düzenlenmesi ve iyileştiril mesi amacıyla hareket edilecek ve bu hal için geçerli mal, sermaye ve hizmet piyasalarını yönlendirici; vergi, para, kredi, kira, ücret ve fiyat politikalarını belirleyici tedbir ve yükümlülükler tespit edilecektir. Bunlar ise geniş kapsamlı düzenlemelere ihtiyaç gösterecek ve ağır ekonomik bunalıma neden olan sebepler göz önünde bulundurularak Bakanlar Kurulunca çıkarılacak kanun hükmünde kararnamelerle belirlenecektir.

Bakanlar Kurulu ağır ekonomik bunalım nedeniyle olağanüstü hal ilânında ayrıca aldığı tedbirlerin yürü tülmesini «Ekonomik îşler Olağanüstü Hal Koordinasyon Kurulu» na ve ilgili Bakanlıklara da bırakabile cektir.

Koordinasyon Kurulu, Başbakanın başkanlığında ekonomik işlerle sorumlu Bakanların iştirakiyle kurula caktır. Genel düzenlemeye uygun olarak kurulun kararlarının il çevresinde yerine getirilmesi valilere verilmek tedir. Bunun gibi Kurul gerektiğinde diğer kamu kurum ve kuruluşlarını da görevlendirebilecektir. Yurdun bü tünü için geçerli kararlar Resmî Gazetede ilân edilecek, diğerleri ilgisine yazılı olarak tebliğ olunacaktır.

— Anayasada sadece 119 uncu maddede öngörülen hallerde olağanüstü halin ilan edilmesi du rumunda vatandaşlar için para, mal ve çalışma yükümlülükleri getirilebileceği açıklanmıştır. Bu esaas uygun olarak olağanüstü halin ilân edilmesi durumunda; felakete uğrayanların kurtarılması, meydana gelen hasar ve zararın, telafisi, bunalımlardan çıkılması için ihtiyaç duyulan para ve her türlü taşınır ve taşınmaz mallar ve yapılması gereken işler; ayrı ayrı maddelerde düzenlenmiş para, mal ve çalışma yüküm yoluyla sağlana caktır.

— Madde para yükümlülüğünü düzenlemektedir. Maddede olağanüstü haller ayrı ayrı ele alın mış ve para yükümlülüğü getirilmiştir.

örneğin olağanüstü halin tabiî afet ve tehlikeli sağın hastalıklar nedeniyle ilan edilmesi durumunda ge rekli harcamalar öncelikle kamu kaynaklarından sağlanacaktır. Ancak, satın alınması zorunlu görülen acil ve hayatî ihtiyaç maddeleri için harcamaya yeterli para kamu kaynaklarından zamanında sağlanamadığı tak dirde, bölgedeki resmî ve özel kredi kuruluşları olarak nitelendirilen banka, sandık ve kooperatiflerden geçici süre için yararlanılacaktır. Bu halde de kuruluşların hizmet ve faliyetlerinin aksatılmamasına özen gösterile cektir.

Bunun dışında olağanüstü halin ağır ekonomik bunalım sebebiyle ilan edilmesi halinde tasarının 7 nci mad desine uygun olarak vatandaşlara verilecek para yükümlülüğü çıkarılacak kanun hükmünde kararnameler le belirlenecektir.

— Bu halde de tabiî afet ve salgın hastalıklar sebebiyle olağanüstü halin ilanında mal yüküm lülüğü getirilmektedir. Bu halde aynen para yükümlülüğünde olduğu gibi mal yükümlülüğünde de öncelikle o bölgedeki Devlete, mahallî idarelere, katma bütçeli dairelerle sermayesinin yarısından çoğu Devlete ait kuruluşlara başvurulacaktır. Bunların yetmemesi halinde, diğer tüzel ve gerçek (kişilere mal yükümlülüğü ge tirilecektir. ^ 'Maddenin bu özelliği de yiyecek ve giyecek ile diğer zarurî maddelerin olağanüstü hal ilan edilen illerde, il sınırları içinde sağlanamadığı takdirde, valilerin başvurusu üzerine yakın ildeki valilerde bu kanun hükümle rini uygulayarak kendi il sınırları içinde istenilen maddeleri yükümlülük yoluyla sağlayabileceklerdir.

Genel prensibe uygun olarak mal yükümlülüğünün uygulanmasında da yükümlülerin hizmet ve faaliyetle rinin aksatılmaması ve ihtiyaçları göz önünde bulundurulacaktır.

— Bu maddede, iş Kanunlarında ve bu konu ile ilgili milletlerarası sözleşmelerde yer alan hü kümlere uygun olarak düzenlemeye gidilmiştir.

Genel gerekçede de açıklandığı üzere 10 Mart 1954 tarih ve 6366 sayılı Kanunla însan Haklarını ve Ana Hürriyetleri Koruma Sözleşmesi ve Buna Ek Protokolün Tasdiki Hakkında Kanun ile yürürlüğe giren söz leşmenin 4 üncü maddesinde açıkça, toplumun hayat ve refahını tehdit eden buhran ve afet hallerinde talep olunan her hizmetin yapılacağı bunun ise kesinlikle zorla çalıştırma veya mecburî çalışmadan sayılamayacağı vurgulanmıştır.

Görevlendirmede; iş mevzuatının çalıştırma yasağı ile ilgili hükümleri, çalıştırılacak kişilerin yaş, cinsiyet, sağlık, aile ve bakıma muhtaç yakınları göz önünde bulundurulacaktır. İşçi ihtiyacının karşılanmasında iş ve işçi bulma kurumu teşkilatından yararlanılacaktır.

Tabiî afet, tehlikeli salgın hastalıklar ve ağır ekonomik bunalım hallerinde işlerin mahiyetine ve ihtiyaç derecesine göre çalışma saatleri artırılabileceği gibi, Hafta Tatili Kanunu, Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun, Öğle Dinlenme Kanunu hükümleri kısmen veya tamamen uygulanabilecektir.

Çalışma yükümlülüğü söz konusu olduğu hallerde çalışanların ücreti iş mevzuatına göre ödenecektir. Ay nen para ve mal yükümlülüğünde olduğu gibi çalışma yükümlülüğünün uygulanmasında da kuruluşların gö rev ve hizmetlerinin aksatılmaması göz önünde bulundurulacaktır.

— Para, mal ve çalışma yükümlülükleri genel kapsamlı olması halinde buna ilişkin kararlar her çeşit yayın araçlarıyla ilan edilecek ve yurttaşlara duyurulacaktır. Bunun dışında belli yükümlülükler için ilgililere genelde yazılı olarak, acil hallerde ise daha sonra yazı ile teyid edilmek üzere sözlü olarak duyuru ya pılacaktır. Duyuru üzerine yükümlüler kendilerinden istenilen hususları yerine getirmek zorundadırlar.

— Yukarıda da işaret edildiği gibi mal ve çalışma yükümlülükleri karşılıklı ödenmek sure tiyle yerine getirilmektedir. Ancak zamanında yükümlülüğün karşılığının ödenmemesi halinde, ödemeler bilahara kanunî faizi ile birlikte yerine getirilecektir. Taldir olunacak bedel, kira, ücret veya tazminata karşı il gililer genel hükümlere göre adlî yargıya başvurabileceklerdir. Bu madde ile ilgili yükümlerin uygulanması na ilişkin bir yönetmelikde kanunun yayımını izleyen üç ay içinde çıkarılarak yürürlüğe konulacaktır.

— Mal yükümlülüğü sonunda geçici süre için alınan mallar, yüküm sona erdiğinde ilgililere geri verilecektir. Aynen 13 üncü maddede olduğu gibi bu maddenin uygulanmasına ilişkin hususlar da yö netmelikte tespit edilecektir.

— 14 üncü madde gereğince geri verilme işlemi genel ve katma bütçeli dairelerle mahallî ida reler ve sermayesinin yarısından çoğu bu idarelere ait kuruluşlar içinde geçerlidir. Bu halde de kullanılan ta şınır ve taşınmaz mallar ile tüketilmeyen maddeler bu kuruluşlara iade edilecektir. Ancak, bunlar için her hangi bir bedel, ücret, kira veya tazminat ödenmeyecektir.

— 3 Kasım 1980 tarihinde kabul edilen 2330 sayılı «Nakdî Tazminat ve Aylık Bağlanması Hakkında Kanun»un' 1 inci maddesine göre barışta güven ve asayişi korumak, kaçakçılığın men, takip ve tah kikle görevli olanların bu görevlerinden dolayı ya da görevleri sona ermiş olsa bile yaptıkları hizmet nede niyle derhal veya bu yüzden maruz kaldıkları yaralanma veya hastalık sonucu ölmeleri veya sakat kalmaları halinde nakdî tazminat ile birlikte aylık bağlanmaktadır.

Kanunun 2 nci maddesinde kapsam belirlenmekte ve iç güvenlik ve asayişin korunması veya kaçakçılı ğın men, takip ve tahkiki konularında görevlendirilen kişilerle, güven ve asayişi ihlâl eden eylemlere ve kaçak çılığa ilişkin olayların soruşturma ve kovuşturma işlemlerini yürüten adlî ve askeri hâkimler, Cumhuriyet sav cısı ve yardımcılarıyla askerî savcı ve yardımcıları; güven ve asayişi ihlal eden eylemlerin önlenmesi esnasın da güvenlik kuvvetleriyle birlikte olay mahallinde bizzat görev yapan mülkî idare amirleri; ceza ve tutuk evlerinin iç ve dış güvenliğini sağlamakla görevli personel; güven ve asayişin korunmasında hizmetlerinden yararlanılması zorunlu olan ve yetkililerce kendilerine bu amaca yönelik görev verilen kamu görevlileri ve si viller kanun kapsamına alınmaktadır.

2330 sayılı Kanunun yukarıya özet şeklinde alınan hükümleri göz önünde bulundurularak, bu Kanuna göre ilan edilecek olağanüstü hallerde de, şartlar varsa anılan. Kanunun uygulanacağı tabiîdir.

Ancak, bunun dışında, bu kanunun getirdiği yükümlülükler Anayasanın 119 uncu maddesine göre sebe biyle meydana gelen yaralanma, sakatlanma ve ölüm halleri bu maddede düzenlenmiştir. Madde ile ilgili Yönetmelik kanunun yayımı tarihinden itibaren üç ay içerisinde çıkarılacaktır.

— Tasarının 5 inci maddesinin gerekçesinde de açıklandığı üzere; illerinde olağanüstü hal ilan edilen valiler, meydana gelen olayları mahallî kolluk kuvvetleriyle önleyemedikleri veya önlenmesini müm kün görmedikleri ya da aldıkları tedbirleri uygulayamadıkları veya uygulanmasını mümkün görmedikleri tak dirde İller Kanununun kendilerine verdiği yetkiyi de kullanmak suretiyle civar ile kolluk kuvvetlerinden, bu da yeterli olmadığı takdirde bölgelerindeki jandarma birliklerinden ve nihayet en yakın veya süratle in tikali mümkün askerî birlik komutanlarından yardım isteyebileceklerdir.

Görülüyor ki, maddenin düzenlenmesinde bu tür olayların kolluk kuvvetleriyle önlenmesi ilk planda tu tulmuştur, bundan sonra bölgedeki jandarma birliklerinden yardım istenebilecektir. Fakat bunlar da yeterli gö rülmediği takdirde o zaman askerî birlik harekete geçirilecektir. Bu düzenleme ile askerî birlik son çare ola rak düşünülmüştür. Maddenin ikinci ve üçüncü fıkraları yukarda da işaret edildiği gibi İller Kanununa uygun bir mahiyet arz etmektedir.

— Bugün mevzuatımızda Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanununda, Polis Vazife ve Sa lahiyet Kanununda, 1402 sayılı Sıkıyönetim Kanununda ve bu Kanunlarla ilgili nizamname ve yönetmelik lerde kolluk kuvvetleri için veya bu görevleri yerine getiren silahlı kuvvetler yönünden hangi hallerde silah kullanabilecekleri ayrıntılarıyla tespit edilmiştir. Örneğin 1402 sayılı Sıkıyönetim Kânununun 2301 sayılı Ka nunla değişik 4 üncü maddesinde; «Sıkıyönetim Komutanlığı emrinde görevli silahlı kuvvetler mensupları, emniyet ve asayişe ilişkin zabıta kuvvetleriyle diğer güvenlik görevlileri kendilerine verilen görevlerin yerine getirilmesi sırasında tabi oldukları Türk Silahlı Kuvvetleri tç Hizmet Kanun ve Yönetmeliği, Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu, Jandarma Teşkilat ve Vazife Nizamnamesinde silah kullanmayı icap ettiren hal ve şart lardan herhangi birinin tahakkuku halinde silah kullanma yetkisini haizdirler.

Silah kullanma yetkisine sahip güvenlik kuvvetlerinin teslim ol emrine itaat edilmemesi veya silahla mu kabeleye yeltenilmesi veya güvenlik kuvvetlerinin meşru müdafaa durumuna düşmeleri halinde görevli gü venlik kuvvetleri mensupları doğruca ve duraksamadan hedefe ateş edebilirler.

Silah kullanan bütün personel hakkında 211 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri tç Hizmet Kanununun 87 nci maddesinin V ve VI ncı fıkraları hükümleriyle 1481 sayılı Asayişe Müessir Bazı Fiillerin önlenmesi Hakkın daki Kanunun 3 üncü maddesi hükümleri uygulanır. Ayrıca haklarındaki soruşturma işlemi tutuksuz ola rak yapılır.

Yukarda belirtilen görevlilerin; Devlet otoritesini, can ve mal güvenliğini korumak için silah kullanma larına ilişkin, Sıkıyönetim Komutanlarının önceden düzenledikleri emirler uygun araçlarla ilan edilir.» Tasarının 18 inci maddesi de büyük ölçüde 1402 sayılı Kanunun yukarıya aynen alman 4 üncü maddesin den esinlenerek düzenlenmiştir.

— Tasarının 6 ncı maddesi olağanüstü hal ilan edilen illerde valilere verilen görev ve yetki leri düzenlemektedir. Bu maddenin (2) fıkrasının (H) bendinde, «Bölgelerinde genel güvenlik, asayiş, kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından çalışmaları sakıncalı görülen veya hizmetleri yararlı olmayan kamu personelinin statülerine göre atanması veya işine son verilmesi, yerel yönetimde çalışanların görevden uzak laştırılması veya işlerine son verilmesi konularında yetkisi dahilinde olanları hakkında bizzat karar vermek, diğerleri için ise ilgili kurum, merci veya organlardan istemde bulunmak» hükmü yer almaktadır.

Bu hükme paralel olarak düzenlenen tasarının 19 uncu maddesinde de yukarıdaki bent gereğince yapı lan istemlerin, adlî ve askerî teşkilat mensupları hakkında yetkili kurul ve mercilerce özel kanunlarındaki usule göre değerlendirilerek, yerine getirilip getirilmemesi hususunda karar verilecektir. Buna karşılık adlî ve askerî teşkilat mensupları dışında kalan personel hakkındaki istemler ise ilgili kurum, merci ve organ larca geciktirilmeksizin yerine getirilecektir. Aynı hüküm değişik şekliyle 1402 sayılı Sıkıyönetim Kanunu nun 3 üncü maddesinin (p) bendinde de mevcuttur.

— Olağanüstü halin Anayasanın 119 vel20 nci maddelerine göre ilan edilmesi halinde bu ilan bir bölgeyi, bölgeleri veya yurdun bütününü kapsayabilir. Bu halde olağanüstü halin birden fazla ilde bir Bakanlığı ilgilendiren nedenlerle ilan edilmesi halinde iller arasında koordinasyon o Bakanlıkça yapılacak tır. Örneğin salgın hastalıklar nedeniyle olağanüstü hal ilanında bu görev Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlı ğınca yerine getirilecektir. Bunun gibi tabiî afetlerde tek başına îmar ve îskân Bakanlığı da bu görevi sağ layabilecektir. Ancak olağanüstü halin bir veya birden fazla Bakanlığı ilgilendiren nedenlerle veya tüm yurtta ilan edilmesi halinde de koordinasyon Başbakanlıkça sağlanacaktın Bilindiği gibi tasarının 7 nci maddesinde ağır ekonomik bunalım sebebiyle olağanüstü halin ilan edilme si durumunda görev Ekonomik İşler Olağanüstü Hal Koordinasyon Kuruluna verilmiştir.

Bu madde ile ilgili düzenleme ayrıntılarıyla kanunun yayımını izleyen üç ay içinde çıkarılacak yönet melikte düzenlenecektir.

— İllerde olağanüstü halin yürütülmesiyle görevli bulunan vali gerekli gördüğü takdirde ma hallî idarelerin organlarca alınacak kararlar ile tesis edilecek tasarrufların tamamının veya belli konulara ilişkin olanların, il merkezinde kendisinin, ilçelerde kaymakamların onayı ile yürürlük kazanmasını kararlaştırabilecektir. Bu suretle mahallî idarelerin her türlü olanaklarından olağanüstü hal süresince istifade etmek ve onları kanalize etmek mümkün hale gelecektir.

— Olağanüstü halin devamı süresince, olağanüstü hal ilan edilen il merkezlerinde «Olağanüs tü Hal Kurulu», ilçelerde ise «Olağanüstü hal büroları» kurulacaktır.

illerdeki kurulan il idare şube başkanları ile diğer kamu kuruluşları yöneticileri, garnizon komutanı ve ya görevlendireceği bir temsilci katılacaktır. İlçelerde kurulan bürolar ise kaymakamın başkanlığında ilgili ünite temsilcilerinin katılmasıyla oluşacaktır. Gerek olağanüstü hal kurulları ve gerekse büroları kuruluş, top lanma, karar verme, çalışma usulü ve esasları, yönetmelikte tespit edilecektir.

— Olağanüstü hal nedeniyle özel bir mahkeme oluşturulmamıştır. Bu bölgelerde işlenen suçlar mahiyeti itibariyle yetkili ve görevli mahkemelerde bakılacaktır, örneğin olağanüstü hal ilan edilen yerde; Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğü, hür demokratik düzen ve nitelikleri Anayasada belirtilen Cumhuriyet aleyhine işlenen ve doğrudan doğruya Devletin iç ve dış güvenliğini ilgilendiren suçlar o ilin bağlı olduğu Devlet güvenlik mahkemesinde bakılacak ve karara bağlanacaktır. Bunun dışındaki suçlar ise genel mahkemelerde bakılacaktır. Açıklamak gerekir ki, askerî mahkemelerin her halükarda görevle ri saklı tutulmaktadır- Bundan ayrı olarak bu Kanunda müeyyide altına alınan suçlara ilişkin davalar ise asliye mahkemesinde gö rülecektir. Bu suçlar ve cezalar tasarının 24 üncü maddesinde sıralanmıştır. Bu suçlara ilişkin soruşturma ve kovuşturmalar 3005 sayılı Kanunun 1 inci maddesinin (A) bendindeki yer ve aynı Kanunun 4 üncü madde sinde yazılı zaman kaydına bakılmaksızın, anılan Kanun hükümlerine göre yapılacaktır. Soruşturma ve ko vuşturma yapılmasını izne bağlayan, özel kanunlardaki hükümler saklı tutulmuştur.

Bu düzenleme ile 24 üncü maddede yer alan cezalar mahiyeti itibariyle sulh ceza mahkemesinin görev ala nına girse dahi davalara asliye ceza mahkemesinde bakılacaktır. Tasarıda belirlenen suç ve cezaların da Dev let güvenlik mahkemesinde bakılmasında bir yarar görülmemiş, bilakis soruşturma ve kovuşturmanın uzama sına neden olacağı kabul edilmiştir.

— 1402 sayılı Sıkıyönetim Kanununun, 2301 sayılı Kanunla değişik 16 ncı maddesinde; sıkı yönetim ilan edilen yerlerde Sıkıyönetim Komutanlığı tarafından alınan tedbirlere aykırı hareket edenler, emirleri dinlemeyenler veya istekleri yerine getirmeyenler veya kimliklerine dair kasden gerçeğe uymayan bilgi verenler veya bilgi vermekten çekinenler hakkında cezaî yaptırımlar getirilmiştir.

Tasarıda da Sıkıyönetim Kanununun bu maddesinden yararlanarak düzenlemeye gidilmiş bu kerre de vali tarafından bu Kanun ve diğer kanunlarla verilen yetkilere dayanılarak alınan tedbirlere aykırı hareket eden ler, emirleri dinlemeyenler veya istekleri yerine getirmeyenler veya kimliklerine dair kasden gerçeğe uymayan bilgiler verenler veya bilgi vermekten çekinenler hakkında aynı oranda bir ceza getirilmiştir.

Maddenin diğer fıkraları da 16 ncı maddeye uygun bir düzenleme içindedir.

— 1402 sayılı Kanunda Sıkıyönetim hizmet zammı kabul edilmiş ve kamu görevlilerine verile cek miktar belirlenmiştir. Ancak olağanüstü hal durumunda, olağanüstü hizmet tazminatı konusu tamamen Bakanlar Kurulunun alacağı karara bırakılmıştır. Görevlendirilenlere böyle bir hizmet zammı verilmesi ka bul edildiğinden her gün için 6245 sayılı Harcırah Kanununa göre müstahak oldukları yurt içi gündelik tuta rının 1/4'ü ödenecektir. Bu ödemeler; damga vergisi hariç, herhangi bir vergiye tabi tutulmayacaktır.

Olağanüstü halin Anayasanın 119 uncu maddesinde belirtilen nedenlerle ilan edilmesi halinde gerekli harcamaları karşılamak üzere genel bütçe ödeneklerinin % 5'e kadar artırma yetkisi Bakanlar Kuru luna verilmiştir. Ayrıca bu ödeneklerin ilgili genel bütçeye dahil idarelerle, katma bütçeli daireler bütçeleri nin mevcut veya yeniden açılacak tertiplerine kaydetmeye ve ödeneklerin ivedi olarak kullanımını sağlayacak önerileri almaya, Maliye Bakanlığı yetkili kılınmıştır.

— Tasarının 3 üncü maddesinde açıklandığı üzere yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde olağanüstü hal ilan edilmesi üzerine, bu kararın hangi sebeple alındığı, bölgesi ve süresinin Tür kiye radyo ve televizyonu ile Bakanlar Kurulunca gerekli görülen hallerde diğer araçlarla ilan edileceği be lirtilmiştir.

Maddede ilan keyfiyeti daha detaylı olarak ele alınmış, basın ve yayın araçlarıyla yapılan ilan ve duyu ruların ücretsiz olarak yapılacağı, yetkili mercilerin bu isteklerinin öncelikle ve geciktirilmeksizin yerine geti rileceği belirlenmiştir.

— 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 2670 sayılı Kanunla değişik 124 ve 125 inci mad delerinde, disiplin amirleri ve disiplin cezaları ile disiplin cezalarının çeşitleri ve ayrıca ceza uygulanacak fiil ve haller ayrı ayrı sayılmıştır. Bugün için disiplin cezaları uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesinin durdurulması, Devlet memurluğundan çıkarma şeklinde sıralanmaktadır. Aynı Kanunun 126 ncı madde sinde ise uyarma, kınama ve aylıktan kesme cezalarının disiplin amirleri tarafından; kademe ilerlemesinin dur durulması cezası, memurun bağlı olduğu kurumdaki disiplin kurulunun kararı alındıktan sonra, atamaya yet kili amirler taralından verileceği hükme bağlanmıştır.

IDevlet Memurları Kanununda yer alan ve yukarda da açıklandığı gibi doğrudan doğruya disiplin amirle rinin yetkisi içinde kalan uyarma, kınama ve aylıktan kesme cezaları bu maddeye göre doğrudan doğruya valiler tarafından da verilebilecektir. Aylıktan kesme cezası 657 sayılı Kanunun 125 inci maddesinin (C) bendinde olduğu gibi brüt aylığın 1/30-1/8 arasında bir ücret olarak belirlenmiştir.

— Anayasa ile kurulan hür demokrasi düzenini veya temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldır maya yönelik yaygın şiddet hareketlerine ait ciddî belirtilerin ortaya çıkması veya şiddet olayları dolayısıyla kamu düzeninin ciddî şekilde bozulması nedeniyle olağanüstü halin ilan edilmesi halinde valiler, tutum ve dav ranışları ve faaliyetleriyle Devletin, kamu düzeni ve kamu güvenliğini sağlaması konusundaki nüfus ve et kinliğini tehlikeye düşürdükleri ve bu amaçla alınan tedbirlerin uygulanmasına engel teşkil ettikleri tespit edilen kişileri, içişleri Bakanlığına bildirecek, bu Bakanlığın da onayını almak suretiyle il sınırları dışına çıka rabilecektir. Bu gibi kişilerin gideceği yerler İçişleri Bakanlığınca belirlenecektir. Bu hal olağanüstü hal süre since devam edecek ve buna aykırı hareket edilmesi halinde ilgili, yerleştirildiği yere geri gönderilmekle bera ber ayrıca altı aydan iki yıla kadar da hapis cezasına çarptırılacaktır.

Anayasanın 14 üncü maddesinde temel hak ve hürriyetlerin kötüye kullanılması halinde yapılacak işlem ler vurgulandığı gibi 15 inci maddesinde ise; «savaş, seferberlik, sıkıyönetim veya olağanüstü hallerde, mil letlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmemek kaydıyla, durumun gerektirdiği ölçüde temel hak ve hürriyetlerin kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir veya bunlar için Anayasada öngörülen gü vencelere aykırı tedbirler alınabilir.» hükmü yer almaktadır., lAyrıca yine Anayasanın 23 üncü maddesinde, «Herkes, yerleşme ve seyahat hürriyetine sahiptir.

Yerleşme hürriyeti, suç işlenmesini önlemek, sosyal ve ekonomik gelişmeyi sağlamak, sağlıklı ve düzenli kentleşmeyi gerçekleştirmek ve kamu mallarını korumak;

Seyahat hürriyeti, suç soruşturma ve kovuşturması sebebiyle ve suç işlenmesini önlemek;

Amaçlarıyla kanunla sınırlanabilir.» Hükmünü taşımaktadır.

Anayasamn yukarıya alınan hükümleri, Tasarının genel yapısı değerlendirilerek böyle bir hükmün düzen lenmesi yoluna gidilmiştir.

— Tasarının muhtelif maddelerinde çıkarılması öngörülen yönetmelikler, İçişleri Bakanlı ğının koordinatörlüğünde, ilgili Bakanlıkların görüşleri de alınarak Kanunun yayımını izleyen üç ay içinde Resmî Gazetede yayınlanacaktır. Madde Anayasanın yönetmeliklerle ilgili 124 üncü maddesine uygun bir şekilde düzenlenmiş ve yönetmeliklerin Resmî Gazetede yayımlanacağı kanunla belirlenmiştir.

— Yürürlükle ilgilidir ve kanun yayımı tarihinde yürürlüğe girecektir.

— Yürütme ile ilgilidir. Maddeye göre bu Kanun hükümlerini Bakanlar Kurulu yürütecek tir.