Birinci Bölüm
Bu Kanunun amacı, kamu iktisadi teşebbüslerinin Türkiye Büyük Millet Meclisince kuruluş amaçlarına göre denetlenmesine dair usul ve esasları düzenlemektir.
— Bu madde, Kanunun amacını 'belirlemektedir.
Kaynak: TBMM S. Sayısı 538 · tasarı/teklifin madde 1 gerekçesi
Ödenmiş sermayesinin yarısından fazlası kamu tüzelkişilerince sağlanmış olan kurumlar ile bu kurumların ödenmiş sermayesinin yarısından fazlasını sağlamış oldukları diğer kurumlar ve yukarıda sayılanlardan olmamakla beraber kendilerine bazı kamu yetki ve görevleri verilmiş olup galip vasıfları bu kamu hizmetlerini yürütmek olan ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarından olmayan özel kanunlara tabi kurumlar ve İller Bankası, bu Kanunla konulan denetime tabidirler.
Mahalli idarelerin ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının, ödenmiş sermayesinin yarısından fazlasını sağladıkları kurumlar ile bu kurumların ödenmiş sermayesinin yarısından fazlasını sağladıkları kurumlar (...)[2] bu Kanunla konulan denetime tabi değildirler.
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kamu İktisadi Teşebbüsü sayılmaz. Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası ile (...) bu Kanunla konulan denetime tabi değildir. Sözü geçen bankaların Türkiye Büyük Millet Meclisince denetlenmesi Anayasanın 162 nci maddesinde söz konusu milli bütçenin incelenmesi yoluyla yapılır.
— Kanunun kapsam maddesi olup, bu Kanunla getirilen denetime tafai olan ve olmayan ku ruluşlar bdiırtiilmiştiır. Anayasanın 165 inci maddesinde kasdedilen denetimin; kamu fonlarıyla kurulu bütün teşebbüslerin ve kamu fonlarıyla kurulmasa bile bazı kamu yetkileri kullanan ve kamu hizmetleri gören özel kanunlarla kurulmuş kurumların denetlenmesini! de içine aldığı şüphesizdir. Bu düşünceyle, özel kanunlarına göre Türkiye Büyük Millet Meclisinin denetimine tabi olan kuruluşlar ie Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulunun denetimine tabi kuruluşlar ve sosyali güvenlik kuruluşları da bu Kanunla getirilen denetime tabi kılınmışlardır.
Ancak, Kanunla getirilen bu denetime; mahallî idareler ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluş'larının ödenmiş sermayesinin yarısından fazlasını sağladıkları kurumlar öle 'bu kurumların ödenmiş sermayeısinıin yarısından fazlasını sağladıkları kurumlar dahil edıMimemıiştir. Bunun nedeni, 'bu kurumları kuran te şekkül ve idarelerin Anayasa ile tanınmış olan özelıikılerinıin 'bir sonucudur. Kaldı ki, bunlar hakkındaki Ya sama Organı denetimi, genel teşrii denetim yollarını başvurmak suretiyle yapılabileceği gibi, Anayasanın 162 inci maddesiinde söz konusu millî •bütçenin incelenmesi yoluyla da yapılabilecektir. Bu mülahazalarla, Tür kiye Cumhuriyet Merkez Bankası da 'bu Kanuna göıre yapılacak denetime tabi tutulmamıştır.
Kaynak: TBMM S. Sayısı 538 · tasarı/teklifin madde 2 gerekçesi
İkinci Bölüm
Kamu İktisadi Teşebbüslerinin Türkiye Büyük Millet Meclisince denetlenmesini sağlamak üzere, Türkiye Büyük Millet Meclisince seçilecek 35 milletvekilinden oluşan Türkiye Büyük Millet Meclisi Kamu İktisadi Teşebbüsleri Komisyonu kurulmuştur.
Bu Komisyon üyelikleri için, bir yasama döneminde iki seçim yapılır. (Değişik son cümle: 1/12/2011-6253/41 md.) İlk seçilenlerin görev süresi iki yıldır, ikinci devre için seçilenlerin görev süresi ise o yasama döneminin sonuna kadar devam eder.
Türkiye Büyük Millet Meclisinde mevcut siyasi parti grupları ve siyasi parti grubu mensubu olmayanlar, Meclisteki sayılarının - boş üyelikler hariç - üye tamsayısına nispet edilmesiyle bulunacak yüzde oranına uygun olarak Komisyonda temsil edilirler. Siyasi parti grubu mensubu olmayanların temsili siyasi parti gruplarının temsilini engelleyecekse, siyasi parti grupları herhalde kendilerine düşen sayıları aşmamak şartıyla tercih olunur.
— Bu madde ie, Kanunda öngörülen denetimi gerçekleştirmek 'üzere, Türkiye Büyük Millet Meclisi Kamu İktisadî Teşebbüsleri Komisyonu kurulmaktadır. Komisyonun kuruluşunda, Anayasanın 95 ineli maddesinin siyasî parti gruplarının kuvvetleri oranında temsili gerektiği yolundaki amir hükme de uyul muştur.
Maddede, bu Komisyonun üyelikleri için bir yasama döneminde iki seçim yapılacağı belirtilmiş ve Tür kiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinıin 5 yılda 'bir yapılacağı Anayasanın 77 nci maddesinde belidenmiş ol duğundan, Anayasanın 94 üncü maddesinin üçüncü fıkrası hükmü de göz önünde bulundurularak; Komisyo na ilk devre için seçilen üyelerin görev süresinin 2, ikinci devre için seçilenlerin görev süresinin İse 3 yıl olacağı bdlirtllmiştir.
Kaynak: TBMM S. Sayısı 538 · tasarı/teklifin madde 3 gerekçesi
Türkiye Büyük Millet Meclisi Kamu İktisadi Teşebbüsleri Komisyonu, dönem başında iki yıl için bir başkan, bir başkanvekili, bir sözcü ve bir de katip seçer. (Değişik son cümle: 1/12/2011-6253/41 md.) İkinci devre için seçilenlerin görev süresi o yasama döneminin sonuna kadar devam eder.
Kamu İktisadi Teşebbüsleri Komisyonu Başkanı, Komisyonun tasvibini almak suretiyle kamu iktisadi teşebbüslerinin durumunu incelemek üzere raportörler seçebilir ve alt komisyonlar kurabilir. (Değişik son cümle: 1/12/2011-6253/41 md.) Alt komisyonlar da, ilk devre için iki yıl, ikinci devre için ise o yasama döneminin sonuna kadar görev yaparlar.
Başkan, başkanvekili, sözcü ve katip altkomisyonlarda lüzumu halinde görev alabilirler.
— Maddede, alt komisyonların ve raportörlerin seçimi düzenlenmiştir. Buna göre; Komisyon Başkanı, Kamu İktisadî Teşebbüslerinin durumunu incelemek üzere, Komisyonun tasvibini almak suretiyle raportörler seçebilecek ve alt komisyonlar kurabilecaktk. Alt komisyonların da, ilk devre için 2, ikinci devre için 3 yıl görev yapmaları benimsenmiştir.
Kaynak: TBMM S. Sayısı 538 · tasarı/teklifin madde 5 gerekçesi
Türkiye Büyük Millet Meclisi Kamu İktisadi Teşebbüsleri Komisyonu, üye tamsayısının en az üçte biri ile toplanır ve toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile karar verir; ancak karar yeter sayısı hiç bir şekilde üye tam sayısının dörtte birinin bir fazlasından az olamaz.
Üçüncü Bölüm
Kamu İktisadi Teşebbüsleri Komisyonu, Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulunun raporlarıyla Cumhurbaşkanlığının sevkedeceği diğer raporları ve varsa kendisince tespit edilen konuları inceler. Her teşebbüsün bilançosu ile netice hesaplarını kapsaması gereken bu raporlar; ilgili bakanlıkların görüşleri ve denetlenen kuruluşların cevapları ile birlikte, en geç ertesi yılın Aralık ayı sonuna kadar Cumhurbaşkanlığınca, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına sunulur.[4]
Başkanlığa sunulan raporlar, üç gün içinde Komisyona havale edilir. Komisyon, incelemelerini, raporun kendisine havale edilmesinden itibaren doksan gün içinde tamamlar.
Komisyon ve altkomisyonlar, denetleyecekleri kuruluşların durumunu, ulusal ekonomiye faydalı olabilmeleri için özerk bir tarzda, ekonominin kuralları ve ekonomik gerekler dahilinde, verimlilik ve karlılık ilkeleri doğrultusunda yönetilerek, kuruluş amaçlarına ulaşmalarını teminen; faaliyetlerinin mevzuata, uzun vadeli kalkınma planına ve planın uygulama programlarına uygunluğu yönlerinden inceler.
Türkiye Büyük Millet Meclisinin denetimine tabi kamu iktisadi teşebbüsleri ile bu kamu iktisadi teşebbüslerinin iştirakiyle kurulan diğer kamu kuruluşlarının denetimi, üst teşebbüsün denetimi ile bir arada yapılır. Değişik kamu kuruluşlarının iştirakiyle kurulmuş olan böyle bir teşebbüsün hangi üst teşebbüsle bir arada de-netime tabi tutulacağı hususunda esas, ödenmiş iştirak miktarı üstünlüğüdür. Bu miktarlar eşitse, bu husus, Komisyonca karara bağlanır.
İnceleme ve değerlendirme, esas olarak dosya üzerinde yapılır. Komisyonun çalışmaları sırasında denetlenen kuruluşların yöneticileri ve ilgili bulundukları bakanlık temsilcileri ile Devlet Planlama Teşkilatı, Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı, Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu yetkilileri bulunur ve gerekirse dinlenir.
Komisyon Başkanı, gerekli gördüğünde altkomisyonlar eliyle, kuruluşlarda yerinde inceleme yaptırır.
Merkezleri Başkentten başka bir yerde bulunan kamu iktisadi teşebbüslerinin denetimi için raportörler veya altkomisyonların en fazla onbeş gün süreyle Ankara dışına gitmelerine Kamu İktisadi Teşebbüsleri Komisyonunca karar verilebilir. Bu karar, gerekli yolluğun tahakkuku için Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bir yazı ile bildirilir.
Altkomisyonlar ve raportörler, inceleme sonuçlarını Komisyon Başkanına sunarlar. Komisyon, altkomisyonların ve raportörlerin raporlarını, Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu raporları ve ilgili kuruluş ve bakanlıkların görüşleriyle birlikte ele alarak, kuruluşların durumlarını yeniden inceler ve bunların bilanço ve netice hesaplarını tasvip ederek yönetim kurullarının ibra edilmesine veya bilanço ve netice hesaplarını tasvip etmeyerek yönetim kurullarının ibra edilmemesine gerekçeli olarak karar verir.
Komisyonun, bütün kamu iktisadi teşebbüslerini kapsaması gereken, tasvibe ve genel görüşmeye sunulan raporları basılıp Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerine dağıtılır, dağıtım tarihindeki Türkiye Büyük Millet Meclisi tutanağına eklenir ve Cumhurbaşkanlığına iletilir.[5]
— Bu madde ile, Anayasanın 'bütçe konusunda getirdiği sisteme paralel 'bir yasama denetimi esa sı tespit edilmiştir. Buma göre denetim; Kamu İktisadî Teşebbüslerinin durumunu genel iktisat politikası, iş letmecilik, faaliyetlerinin mevzuata, uzun vadeli kallkınma planına ve planın uygulama programlarına uygun luğu noktalarından ve hukukî durumlarına göre de ulusal ekonomimize faydalı olup olmadıkları, kârlılık ve venimlliılıilk 'anlayışı içerisinde çalışıp çalışmadıkları ve sermaye birikimine yardım ederek daha fazla yatırım kaynağı yaratıp yaratmadıkları bakımlarından kontrol etmeyi ve zamanında tedbirler 'alınması için bu teşeb büslere gereken direktifi vermeyi amaçlamaktadır.
Bu amacı gerçekleştirmek için; Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu ve Başbakanlıkça gönderilen rapor ların Komisyonda incelenmesi esastır. Ancak, maddede yer verilen «ve varsa kendisince tespit edilen konu ları» ta'bini ile de, Komisyondaki görüşmeler sırasında raporlarda yer 'almadığı veya eksik yer aldığı üyeler ce belirlenen konuların da Komisyonda görüşülebimesine imkân tanınmıştır.
'Denetlemede, inceleme ve değerlendirmelerin dosya üzerinde yapılması esas olmakla beraber, Komisyon Başkanına, gereken hallerde mahallinde inceleme yaptırma yetkisi de tanınmıştır. Ayrıca, merkezleri Baş kentten başka 'bir yerde bulunan kamu iktisadî teşebbüslerinin denetimi için raportörlerin ve altkomisyonların Ankara dışına da gidebilmeleri, 'bunun için kendilerine yolluk ödenmesi öngörülmüştür.
Denetleme, ibra veya ademî ibra kararları yoluyla vo bir genel görüşme şeklinde olacaktır.
'Madde 8. — Maddede, Komisyon raporunun nasıl kesinleşeceği hükme bağlanmaktadır.
Genel olarak, denetim işleminin Komisyonda tamamlanması kabul edilmiştir. Zira, bir denetimin etki li olabilmesi onun zamanında ve gecikmeden yapılmasıyla mümkündür. Kaldı ki, Anayasanın öngördüğü Ya sama Organınca yapılacak denetimin, bu Organca seçilen ve Yasama Organı adına çalışan bir Komisyonca ya pılması, komisyon kararlarına itiraz vukuunda ise konunun Genel Kurula götürülmesii; Anayasanın 74 üncü maddesiyle tanınan ve 140 sayılı Kanunla işlerlik kazanan dilekçe hakkının kullanılması sisteminde olduğu gi bi, denetimin de bu tarzda yapılması Anayasanın 165 inci maddesinde ifadesini bulan bizzat yapılma nite liğini değiştirmeyecektir. Bu düşünce ile, ancak pek önemli, ekonomik ve siyasî ağırlık taşıyan konuların Genel Kurul önünde tartışılmasına olanak tanınması için, komisyon raporuna itirazın siyasî parti grupları.
20 milletvekili veya Hükümetçe yapılabileceği esası kajbul edilmiştir.
İtirazlar, gerekçe gösterilerek ve yazılı olarak yapılacaktır. Bu itirazlar, Komisyonca sürenin bitiminden itibaren 30 gün içinde, itiraz olunan hususlara dair Kom1'jyonun görüşü ile birlikte Türkiye Büyük Millet Mec lisi Başkanlığına sunulacaktır.
Genel Kurul da, rapor kendisine geldiğinde gündem; ae alıp, rapor üzerinde genel görüşme açacak ve görüşmelerin sonunda da itiraz edilen kuruluşların yönelim kurullarının ibra edilmesini veya edilmemesini ka rara bağlayacaktır.
Gerek bu maddede, gerekse 7 nci maddede öngörülen genel görüşme, nevi şahsına münhasır bir genel görüşmedir. Zira, genel görüşme, kaideten herhangi bir o/lamayla sonuçlanmamasına rağmen; burada, denetle menin müeyyidesini sağlamak bakımından incelenen kuruluşların 'bilançolarıyla kâr ve zarar hesaplarının onay lanması veya onaylanmaması yolunda bir karar alınması zorunlu görülmüştür.
i _
Kaynak: TBMM S. Sayısı 538 · tasarı/teklifin madde 7 gerekçesi
Dağıtılan rapora; siyasi parti grupları, 20 milletvekili veya Cumhurbaşkanı dağıtım tarihinden itibaren 15 gün içinde itiraz edebilir. Bu süre içinde itirazda bulunulmazsa, Komisyon raporu kesinleşir.[6]
İtiraz, incelenen kuruluşlardan hangilerinin bilanço ve netice hesaplarına yapılacaksa; gerekçe gösterilerek ve yazılı olarak Komisyon Başkanlığına bildirilir.
İtiraz olunan raporlar, Komisyonca itiraz süresinin bitiminden itibaren en çok 30 gün içinde itiraz olunan hususlara dair Komisyonun görüşü ile birlikte Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına sunulur.
Bu raporlar, Genel Kurulda öncelikle görüşülür.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu raporu hemen gündemine alır ve 20 gün içerisinde bu rapor üzerinde genel görüşme açar, genel görüşme en çok 15 gün sürer. Bu genel görüşme sonunda Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu, bilançolarla netice hesaplarını tasvip etmek suretiyle kamu iktisadi teşebbüslerinin yönetim kurullarının ibra edilmesini karara bağlar veyahut bilançolarla netice hesaplarını tasvip etmemek suretiyle kamu iktisadi teşebbüslerinin yönetim kurullarının ibra edilmesini reddeder.
2 nci maddenin birinci fıkrası hükmüne tabi olup da, genel kurulları Türk Ticaret Kanununa veya özel kanunlarına tabi şirket ve kurumlar hakkında da, 7 ve 8 inci madde hükümleri uygulanır. Ancak, bunların bilanço ve netice hesaplarıyla ilgili olarak Komisyonda, yine bilanço ve netice hesapları ile bunlar hakkında Komisyonca, hazırlanan raporlarla ilgili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunda herhangi bir oylama yapılamaz ve bunların yönetim kurullarının ibra edilmesi veya edilmemesi hususunda karar verilemez; bu raporlar, sadece genel görüşme konusu olur.
— Maddede, sadece genel görüşmeye tabi o/an kuruluşlar belirlenmiştir. Bu kuruluşlar, Kanunun 2 nc'i maddesinin birinci fıkrası hükmü uyarınca bu Kanunla getirilen denetime tabi tutulmakla beraber; kendi genel kurulları mevcut olduğundan ve yönetim kurullarırın ibra veya ademî ibraları kendi genel kurullarınca gerçekleştirildiğinden, bunların bilanço ve netice hesaplauyla ilgili olarak Komisyonda, yine bunların bilanço ve netice hesapları ile bunlar hakkında Komisyonca hazırlanan raporlarla ilgili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunda herhangi 'bir oylama yapılamava ;ağı ve yönetim kurullarının ibra edilmesi veya edil memesi hususunda bir karar verilemeyeceği hükme 'bağlanmıştır.
Kaynak: TBMM S. Sayısı 538 · tasarı/teklifin madde 9 gerekçesi
Komisyonca karara bağlanıp süresi içinde kesinleşen veya itiraz üzerine Genel Kurulca tasvip edilen veya edilmeyen bilançolarla netice hesapları veya mali durumları gösteren tablolar ibra edilme veya edilmeme kararı ile birlikte Resmi Gazete'de yayımlanır.
— Bu maddede, kesinleşen kararların Resmî Gazete'de yayımlanması öngörülmüştür. Buna göre; Komisyonca karara bağlanarak süresi içlinde kesinleşen bilançolarla netice hesapları veya malî durum ları gösteren tablolar, ibra edilme veya edilmeme karacıyla birlikte Komisyon Başkanının talebi üzerine; itiraz üzerine Türkiye Büyük Millet Meclisli Genel Kurulunda tasvip edilen veya edilmeyen bilançolarla netice hesapları veya malî durumları gösteren tablolar da İbra edilme veya edilmeme kararı ile birlikte Türkiye Bü yük Millet Meclisi Başkanlığınca, Resmî Gazete'de yayımlanmak üzere Başkanlığa gönderilecektir.
Kaynak: TBMM S. Sayısı 538 · tasarı/teklifin madde 10 gerekçesi
İbra edilmeyen kuruluşların sorumluları hakkında genel hükümlere göre adli kovuşturma veya işlem yapılabilmesi için karar, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığınca, Cumhurbaşkanlığına ve ilgili adli mercie bildirilir.[7]
— Bu maddede ise, ibra 'edilmeyen kuruluşların yöneticileri hakkında genel hükümlere göre ad lî ıkovusturma veya işlem yapılabilmesi için kesinleşen (kararın, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığınca, Başbakanlığa ve ilgili adlî mercie 'bildirileceği hükme 'bağlanmıştır. 468 numaralı Kanunda, «ibra edilmeyen kamu iktisadî teşebbüslerinin sorumluları hakkında genel hükümlere göre kanunî kovuşturma veya işlem ya pılır.» denilmekte ve başkaca bir sarahat bulunmamaktaydı. Bu hal ise, uygulamada bazı aksaklıklara neden 'olima'ktaydı. Oysa, bu madde hükmü uyarınca durum Başbakanlığa ve ilgili adlî mercie bildirilecektir. İlgili adlî merci, ibra edilmeyen kuruluşun merkezinin bulunduğu yer Cumhuriyet savcılığıdır. Böylece, hem Hükü met hem de ilgili adlî merci harekete geçinilmiş olacakta".
Kaynak: TBMM S. Sayısı 538 · tasarı/teklifin madde 11 gerekçesi
Dördüncü Bölüm
(İptal: Anayasa Mah. 28.1.1988 tarih ve E. 1987/12, K. 1988/3 sayılı Kararı ile. Bu karar 7.4.1989 tarihinde yürürlüğe girecektir.)
Beşinci Bölüm
Türkiye Büyük Millet Meclisi Kamu İktisadi Teşebbüsleri Komisyonunun ve altkomisyonlarının çalışmalarında, bu Kanunda sarahat olmayan hallerde, Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü hükümleri uygulanır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü gereğince komisyonlar üzerinde haiz olduğu denetleme yetkisine bu Komisyon için de haizdir.
12/5/1964 tarihli ve 468 numaralı Kamu İktisadi Teşebbülerinin Türkiye Büyük Millet Meclisince Denetlenmesinin Düzenlenmesi Hakkında Kanun ile ek ve değişiklikleri yürürlükten kaldırılmıştır.
Geçici Madde – Denetimleri bu Kanunun 2 nci maddesinin son fıkrası hükümlerine tabi kuruluşların henüz sonuçlanmamış, önceki yıllara ilişkin faaliyetlerinin denetimleri de bu Kanun hükümleri dairesinde yapılır.
Bu Kanun yayımı tarihinde yürürlüğe girer.
Bu Kanunun; Yasama Organıyla ilgili hükümlerini Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı, diğer hükümlerini Bakanlar Kurulu yürütür.
3346 SAYILI KANUNA EK VE DEĞİŞİKLİK GETİREN MEVZUATIN VEYA
ANAYASA MAHKEMESİ İPTAL KARARLARININ YÜRÜRLÜĞE GİRİŞ
TARİHLERİNİ GÖSTERİR LİSTE
| Değiştiren Kanunun/ KHK’nin veya İptal Eden Anayasa Mahkemesi Kararının Numarası | 3346 Sayılı Kanunun Değişen veya İptal Edilen Maddeleri | Yürürlüğe Giriş Tarihi |
| Anayasa Mahkemesinin 28/1/1988 tarihli ve E. 1987/12, K. 1988/3 sayılı Kararı | 2 | Yayımından altı ay sonra (7/4/1989) |
| 6253 | 3, 4, 5 | 18/12/2011 |
| KHK/703 | 7,8,11 | 24/6/2018 tarihinde birlikte yapılan Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri sonucunda Cumhurbaşkanının andiçerek göreve başladığı tarihte (9/7/2018) |
