Damga Vergisi Kanun tasarısının gerekçesi Birinci bölüm : Genel görüşler :
I - Fiskal konu alarak Damga Resmi :
GİRİŞ Vergi • sistemimizin, bütüniyle gözden geçirilerek, modern vergi anlayışı ve vergi hukukuna daha uygun bir hale getirilmesi sırasında, Devlet gelirleri içinde önemli bir yer alan Damga Resmi ve diğer resim kanunları üzerinde de durulması zaruri görülmüştür.
Gerçekten, diğer vergi kanunlarımıza nazaran, tarih itibariyle daha eski bulunan resim kanunları, verginin sosyal ve 'ekonomik fonksiyonlarını belirli bir şekilde yerine getireme dikleri gibi, vergi tekniği ve tatbikatı bakımlarından da gerilik ve güçlükler arz etmektedir.
Her ne kadar 1928 tarihli Damga Resmi Kanununun bâzı maddelerini değiştiren . veya bu kanu na ek teşkil eden çeşitli kanunlar çıkarılmışsa da, 'bunlar radikal bir değişiklik arz etmediği gibi, bâzı konularda resmin tatbikatım daha da güçleştirmiştir.
Bu itîbarla gerekçe ve tasarısı ilişikte sunulan yeni bir Damga Vergisi Kanununun hazır lanması bir zaruret halini almıştır..
1. Damga Resminin mahiyeti, Bilindiği üzere Devlet gelirlerinin en önemli kaynaklarını vergi, resim ve harçlar teşkil etmekte ve "bunlar genel olarak teoride şu şekilde tarif olunmaktadır :
Vergi, kamu giderlerine vatandaşların malî iktidarları nisbetinde iştirak paylandır. Harçlar ise, fertlerin, özel menfaatlerine ilişkin olarak, kamu müesseseleri ve hizmetlerinden fayda lanmaları karşılığında yaptıklurı ödemelerdir. Resimler bu iki mefhum arasında yer "almakta, hem hizmet ve faydalanma, hem de gelir sağlama yönleri 'bulunmaktadır.
Ancak tatbikatta bu ayırma ve tarifler kesin bir mahiyet taşımakta, vergi, resim ve harçlar arasında tedahüller olmaktadır.
Gerçekten Damga Resminin teorik anlamda "açık ve genel bir tarifini yapmak, vergi olarak karakterini tâyin ve vergi sistemi içindeki yerini tesbit etmek çok müşküldür.
Damga Resmi, bazan servet tedavülü bazan masraf vergisi şeklinde tecelli eden çeşitli ve küçük vergilerden müteşekkil bir mükellefiyet kadrosu olup bu vergiler aslında ticari faaliyetle ilgili bâzı hukukî muameleler üzeıindcn alınan «sermaye tedavülü vergileri» dir.
Emst Blumenstein'ın izahına göre, Damga Resmi, hukukî muameleler, diğer bir deyimle bu mua melelerin mesnedini teşkil eden evrak ve vesaikalar üzerine konulmuş hukukî tedavül vergileridir.
Tatbikatta Damga Resminin hemen her türlü muamele ve vesikalara, bu arada nakliyata, ilân ve reklâmlara, motorlu taşıtlara ve özellikle hare mevzuuna giren işlemlere teşmil edilmek suretiyle son suz bir şekilde genişlediği görülür.
Bu durum karşısında, Damga Resmini, ayrı ve mütecanis bir vergiler kotegorisi olarak değil, bel ki bir tahsil usulüne bağlanmış bir vergiler topluluğu olarak mütalâa etmek yerinde olur.
Bahis konusu tahsil usulünün ilk şekli, resmin mevzuuna giren muamelelerde Devletçe bastırılan ve muayyen işaretleri ihtiva eden damgalı kâğıtların kullanılması idi. Ancak, resmin muamele nevine göre değişmesi ve değerlerinde vergilemeye Ölçü ittihaz edilmesi neticesinde, damgalı kâğıdın yerini zamanla damga pulu veya doğrudan doğruya ödeme usulleri almıştır.
Damga resminin en büyük avantajı uygulanmasındaki kolaylık ve tahsil, masraflarının az oluşu dur. Fakat resmin mevzuu genişledikçe ve.miktarı arttıkça tatbikatı güçleşmiş, çeşitli suiistimallere yol açmıştır, özellikle pulların iptali usulünün mükerrer istimale imkân vermesi ve resme tabi mua mele ve vesikaların kolaylıkla gizlenebilmesi resmin uygulanmasındaki emniyeti azaltmıştır.
Bugün harçlardan olduğu gibi, Damga Resminin de modern vergi sistemleri içinde*, mevki ve öne mini gittikçe kaybetmekte olduğu görülmektedir. Bu netice üzerinde etkili olan faktörleri şu nokta larda toplamak mümkündür.
a) Resimlerden önemli olanlar münferit vergi şeklini almakta veya diğer vergiler içine girmekte dir.
b) Resimlerden büyük bir kısmı modern vergi sistemlerinin gelişmesi neticesinde fişkal kaynak olarak önemlerini tamamen kaybetmişlerdir.
c) Resimler, gerek liberal, gerek sosyal devlette takibedüen malî politikaya intibak kabiliyeti gösterememiştir.
2. Damga Resmi - Harçlar münasebeti;
Yukardaki açıklamalardan anlaşılacağı üzere, Damga Resmi ile harçlar çoğu hallerde birbirine ka rışmakta, aralarında kesin bir ayırma yapmak mümkün olmamaktadır. Hattâ bâzı memleketlerde Damga Resmi, harçlarla aynı kadro içinde mütalâa edilmekte (Fransa), bâzılarında ise harçlar, Dam ga Resmi grupunda toplanmış bulunmaktadır, (ingiltere).
Damga Resmi ile harçlar arasındaki bu tedahülün sebeplerini şu şekilde izah etmek mümkündür:
a) Maliye ilmi bu tarihî mükellefiyetlerle gereği kadar meşgul olmamış, gerek Damga Resmi, gerek harçlar mevzuları dağınık ve vuzuhsuz kalmış, bunların tatbikatında daha ziyade fiskalist görüş ler hâkim olmuştur.
b) Yukarki sebeple ilgili olarak çoğu hallerde harçlar, vergi hareketlerini almış, bâzı Damga Re simleri ise hare mahiyetini iktisabetmiştir.
c) Aynı mevzu üzerinden hem Damga Resmi, hem hare alma yoluna gidilmiştir.
d) Nihayet bunların tahakkuk ve tahsil usullerinde, genel olarak, aynı esaslar uygulanmaktadır.
Bütün bu sebepler dolayısiyle, aşağıdaki izahların bir kısmında Damga Resmi ile birlikte harçlar da yer almış bulunmaktadır.
M. Meclisi ( S. Sayım : 288) _3 — // - Yabancı memleketlerdeki tatbilcât :
1. Fransa'da;
Yabancı memleketlerde uygulanan harçlar ve Damga Resmi sistemlerini Fransız, İngiliz ve Alman usulleri olmak üzere üç esas tipe irca etmek mümkündür.
Fransa'da Harçlar ve Damga Resini tatbikatının mihverini «Kayıt ve tescil resmi» diyebileceği miz «Droit d'enregistrement:» teşkil eder. Eskiden beri mcvcudolan bu mükellefiyet büyük ihtilâl sı rasında yeniden düzenlenmiş ve bütün genişliği ile uygulanmaya başlanmıştır.
Enregistreanent, hukukî bir muamelenin ımalî sicile (reglst re fiscal) kaydedilmesi ve bu münasebet le bir resim (Kayıt ve teseil Resmi) alınmasını ifade eder.
Bu mükellefiyette hâkim olan fiskal unsurdur. Gerçekten alınan resmi, ne hukukî muamelelere sağlanan teminatın bir karşılığı, ne de ifa edilen hizmetin bedeli olarak mütalâa etmek mümkündür.
Maddî formalite ile resmin miktarı arasında hiçbir münasebet mevcut değildir. Bu sebeple Enregistrcmeht'ı bâ^ı müellifler mikst karakterli bir mükellefiyet, bâzıları doğrudan doğruya Özel bir vergi ola rak kabul ederler.
Droit d'enregistrement sistemli bir tasnife tabi tutulmak istenirse şu kısımlara ayrılabilir :
A) Servet intikallerinden alman resimler :
1. İvazsız iktisaplarda (Veraset, hibe) 2. İvazlı iktisaplarda (Gayrimenkul iktisabı, bâzı menkul eşya iktisabı) B) Mülkiyet intikali ile ilgili olmıyan muamelelerden alınan resimler, 1. Hususi hukuk muamelelerinde (Actes civiles) 2. İdari muamelelerde, 3. Adlî muamelelerde, 4. Hâkimin huzuru veya iştiraki dışında cereyan eden muamelelerde (Zabıtlar, ekspertizler v. s.)- 5. Noter muamelelerinde, C) Enregistremeht'a bağlı resimler :
1. Damga Resmi 2. - Borsa Muameleleri Resmi 3. Şirketler Resmi • 4. Sigorta Muameleleri Resmi 5. İpotek Resmi 6. Motorlu Vasıtalar Resmi Görülüyor ki, Fransa'da Droit d'enregistrement tatbikatı çok geniş bir safhayı kaplamakta, bu ni zama Damga Resmi bağlı bulunduğu gibi vergi hukuku ve tatbikatında bağımsız bir mükellefiyet ma hiyeti almış olan Veraset Vergisi de dâhil bulunmaktadır.
Fransa'da Droit d'enregistrement usulünün özelliklerini belirtmek için şu noktalara da temas ede lim:
a) Droit d'enregistrement'nin mevzuuna giren muamelelerin birçoğu, aynı zamanda, Damga Res mine de tabidir.
b) Bâzı hallerde, Damga Resmi daha ziyade hare karakteri taşır.
c) Droit d'enregistrement muamelelerin nev'i ve mahiyetine göre maktu, nispî veya müterak kidir.
d) Resmî taahhüt muameleleri % 1 nispî resme tabi iken bu resmin tart-bikatta fiyata ilâve edildiği buna mukabil bir takım formalitelere sebebiyet verdiği gözönünde tutularak 1941 de kaldırılması cihetine gidilmiştir.
e) Jürisprtidans'a göre, hususi muamelelerde tek mukavele (Aoteunique) şeklinde olmıyan yani teati edilen mektuplara göre tekâmül eden muameleler vergiye tabi değildir.
Bu açıklamalardan anlaşılacağı üzere, hare ve vergi karışımı olan Droit d'enregistrement'ı bütün genişliği ve karşılıklığı ile uygulayan memleketlerin başında Fransa gelmektedir. Fran sa'da bu mükellefiyetin tatbikatı o derece vuzuhsuz ve içinden çıkılmaz bir hal almıştır ki, - 4 • _ hususi eksperlere ihtiyaç gösteren bu konuda ayrı bir «Şeience d'enrşgistremeıtt», yani kayıt ve tescil ilminden bahsedilmektedir.
Fransa'da Damga Resmi dâhil Droit d'enregistrement'ın 1958 yılı yekûn fiskal hasılatı içindeki payı % 6,65 den ibarettir.
Bu nisbetin dağılışı şöyledir:
Strvtt intikallerinden alınan resimler %2,60 Damga Resmi %1,20 Diğerleri %2,85 Toplam %6,65 2. İngiltere'de ingiltere'de, Devlet Plânında, Damga Resmi ile harçlar arasında prensip itibariyle bir ayrılık gözetilmemiş, bunlar vergi niteliği galip bulunan «Stamp duties» grupu altında toplanmıştır..
Bu resimlerden bir kısmı sermaye vergileri (menkul kıymetlerin emisyonu ve transferleri üzerinden almanlar gibi), diğerleri masraf vergileri (ticari senetler, borsa muameleleri, istikraz lar, ipotekler, sigorta muameleleri ye benzerleri üzerinden almanlar) olarak mütalâa edilmektedir, ingiltere'de Damga Resmi ve harçlar konusunda iki gelişme kayda değer bulunmaktadır:
a) Mevzuun karışıklığı ve vuzuhsuzluğu gözönünde tutularak, teessüs eden kazai içtihatlara göre, resmin uygulanmasında düşülen anlasmazlıldarda mükellef lehine karar verilmesi hemen hemen kaide halini almıştır.
b) Esasen uygulama sahası dar olan Damga Resminin 1949 Finance Act ile daha da basitleş tirilmesi yoluna gidilmiş ve resme tabi birçok muameleler vergi dışı bırakılmıştır.' Bu suretle en ti pik resim ve harçlardan olan pasaport ve medeni hal ile ilgili resim ve harçlar kaldırılmıştır.
3. Almanya'da :
Almanya'da Damga Resmi ve harçlar konusunda kabul edilmiş ve uygulanmakta bulunan usul, diğer Batılı memleketlere nazaran en rasyonel ve ileri bir sistem olarak görülür.
Bu sistemin özelliklerini şu noktalarda toplamak mümkündür :
a) Almanya'da halen Damga Resmi mevcut değildir. Evvelce eyaletlere göre değişik şekillerde ve geniş ölçüde uygulanmış bulunan Damga Resini, 1936 da Reich vergisi olarak yeniden düzenlen miş, 1941 yılında ise tamamen terk edilmiştir.
b) Almanya'da devlet plânında ve fiskal sistemin dışında organize edilmiş olan harçlar, mu ayyen ve mahdut mevzulara inhisar etmektedir. (Mahkeme harçları, noter harçları, pasaport harç ları gibi)
c) Almanya'da Fransa ve diğer Batı devletlerinin karışık, dağınık ve sistemsiz kayıt ve tescil resimleri, harçlar ve damga resmi usulü yerine bunların sahasına girerç belli başlı konular hakkın da, münferit «tedavül vergileri» ihdas olunmuştur.
Yukarda ana çizgileriyle açıklanmasına çalışılan Alman sisteminin karakteristiğini, fiskalitenin dışında kalan mahdut harçlar bir yana bırakılırsa, sözü edilen «Tedavül vergileri» teşkil eder.
Bu vergileri şu suretle tasnif edebiliriz :
A) Sermaye tedavülü vergileri 1. Şirketler Vergisi, sermaye şirketlerinin tesisinde konulan ve sonradan artırılan sermaye- ile,.
öz sermaye yerine geçen istikrazlar üzerinden al'nan. vergi) 2. Menkul kıymetler vergisi (obligasyon emisyonları ve belli şartlarla yabancı menkul kıymet ler üzerinden alman vergi) 3. Borsa muameleleri vergisi P) Gayrimenkul iktisabı vergisi (Fransa'da Enregistrement mevzuuna giren, bizde tapu harcına tabi olan bu vergi. Alman ver gi sisteminde bağımsız ve önemli bir mükellefiyet olarak düzenlenmiştir.) M, üfecM ( S. Saym ı, m l C) Diğer tedavül vergileri :
1. Ticari senetler Vergisi 2. Sigorta vergisi (nakden korunma vergisi) 3. Nakliyat Vergisi 4. Motorlu taşıtlar Vergisi 5. Bahsi müşterek ve Piyango Vergisi Almanya'da yukarda sayılan tedavül vergilerinin 1958 yılı yekûn fiskal hâsılatı içindeki payları şöyledir :
D. M.
Milyon % Sermaye Tedavülü vergileri 139 0,32 Gayrimenkul İktisabı Vergisi 120 0,27 ' Ticari senetler Vergisi 104 0,24 Sigorta Vergisi 246 0,57 Nakliyat Vergisi 544 1,26 Motorlu taşıtlar Vergisi 1 082 2,51 Bahsi müşterek ve Piyango Vergisi 243 0,56 Toplam... 2 478 5,73 Yekûn fiskal hasılat 43 milyar 4. Diğer memleketlerde :
Amerika Birleşik Devletlerinde damga resmi ve harçların federal gelir sistemindeki yeri, Av rupa devletleriyle kıyaslanamıyacak derecede önemsizdir. Noter muameleleri, aksiyon ve obligasyon emisyon ve transferleri, sigorta muameleleri, oyun kâğıtlan ve gümüş külçe satışı üzerinden alınan bu resimlerin tutarı fiskal hasılat içinde ancak binde ile ifade edilen bir orandadır. Şu kadar ki, üye devletlerle büyük şehirlerde bu mükellefiyetin tatbikatı nisbeten daha geniş ve önemlidir.
Batı Avrupa'nın 'diğer devletlerinde ((Belçika, italya, IsvDçre, Hodanda ıg'ibi) daha ziyade, Fran sız Enregistrement usul'ünlün dalha daraltılmış ve bâzılarında bir dereceye kadar ıslattı •edilmiş §^- şilleri'yle uygulandığı görülür.
İsviçre'de federal plânda uygulanan Damga Resmi, ımevzularma ıgöre 6 kaitaigoriye ayrılmıştır:
1. İMenkul kıymet emisyonları 12. Menkul kıymet alım satımları 3. (Menkul kıymet kuponları 4. Ticari senetler ve çekler 5. Sigorta primleri 6. Nakliyat 'belgeleri Kaıniton ve be'lediye'lerde ayrica tescil ve Damıga resimleri uygulanır. Şu var ki gerek Konfe derasyon, gerek Kanton ve 'belediyelerin ıbu kaynaktan sağladıkları hâsıla gayet cüzi bulunmak tadır.
italya'da Fransız usulüne Ibenziyem bir sistem uyigulanm:alkta olup 19<58 *e çıkarılan !bir kanun la Damga Resmi mevzuunda bir koordinasyon ve ibirleştinme yolluna 'gidilmiştir.
III - Türkiye'deki tatbikat :
1. Damga Resminin tarilhçjesi 'Türkiye'de (harçlarda olduğu .gibi Damga Resmi de Fransa'daki tatbikatım etkisi 'altında tesis edilmiş ve igeliştirilmiştir.
Damga Resminin .memleketimizdeki ilk yazılı şeklimi 1858 yılının «Varakai Sahihe Nizamna mesi»1 teşkil eder. 1871 de Damıga Resminin da'ha mazbut Ibir şekilde kamımlaıştığı 'görülür. Bu M. Meclis* ( S. Sayısı: 2S8) _ 4- tarihte resmin, damgalı kâğıt kullanma, kâğıtları damgalama ve kâğıtlara pul yapıştırana suretiy le tatbikine geçilmiştir.
1905 yılında yürürlüğe giren bir kanunla Damga Resmi bugünkü çekrelsini almış, nihayet Î92B de 'halen yürürlükte olan kanun kabul edilmiş'tir.
IBu kanuna göre, aynen Fransa'da olduğu gibi, Damga Resmi maktu ve nispî olmak üzere iki esas üzerinden düzenlenmiş, evvelce 20 pozisyondan ibaret bulunan ımaktu resim tarifesi 98 po zisyona çıkarılmıştır.
Nispî resme tabi olan (konulan şu suretle gruplandıraıak mümkündür.
1. Ticari senetler 2. Sigorta muameleleri 3. Esham ve tahvilât 4. Değer ihtiva eden diğer her türlü evrak '(Bunlardan bir 'kısmı özel nisbetlere, diğerleri binde 3 ıgtoıel nislbete tabidir.) Böylece maktu ve niispî resme tabi işlemlerin ve bunların tmesnedini teşkil eden kâğıtların çe şitleri binlere varmakta, resimden ımuaf olanlar, özel nükümler ıhariç, 81 fıkrada toplanımış bulunm aktadır.
Diğer taraftan, Damga Resmine tabi işlemlerin (bir kısmı aynı zamanda harca, bir kısmı da sigorta muameleleri ve 'Nakliyat Yergisi gibi özel vergilere tabidir.
Nihayet şu 'hususu da belirtelim ki Damga Resmi hasılatının büyük kısmı ticari faaliyetler şayiasından sağlanmaktır. (Ticari senetler, sigorta muameleleri, esham ve tahvilât, ilânlar, ticari mukaveleler, akreditifler, taahhütnameler ıgibii) Bu mahiyeti ile Damıga Resmi bir masraf unsuru olarak ticari kazançtan ve dolayısiyle kısmen Gelir, ya da Kurumlar vergilerinden indirilmekte, diğer bir deyimle Hazine tarafından ödenmektedir.
Damga Resminin Devlet fiskal ıgelirleri içindeki payı, 1861 ibütçesine göre, 270 ımilyon lira, yekûn fiskal hasılata oranı yüzde 3,6 dır.
2. Türkiye'deki Damga Resmi rejiminin tenkidi Türkiye'deki Damga Resmi tatbikatı, yukarda genel ıolarak izahına çalışıldığı üzere, sistem ba kımından gerilik ve vuzuhsuzluğunu bültün genişliği ile muhafaza etmektedir. (Bu tarihi mükelle fiyet, vergi hukuku ve sistemimizde meydana gelen gelişmeyi takilbetmekten uzak kalmıştır.
Türk vergi sistemi, Gelir, Kurumlar ve Gider vergileri ille prensip bakımından ileri bir nizam olarak kurulmuş lolup bu (hareket olumlu bir gelişme halinde bulunmaktadır.
1952 yıiında kabul edilen Harçlar Kanununun, şekil olarak, ifade ettiği ilerleme bir yana bıra kılırsa, gerek Harçlar 'gerek Damıga Rösmi mükellefiyetlerinin, teori' ve tatbikat yönünden Türk vergi reform harekelinin tamamen dışında kaldıkları görülür.
Yukarda belirtilen görüşler dışında, bizdeki Damga Resmi) tatbikatı özel <olaralk şu noktalardan 'tenkide değer bulunur:
a) Türkiye'de Damga Resmine tabi konular, hattâ Fransız usulünü tatbik eden Batı devlet lerine nazaran, sonsuz denecek derecede geniş ve teferruatlı tutulmuştur. Bu sebeple iktisadi ha yat, hukuki muameleler ve fertlerin Devletle münasebetleri bu mükellefiyetle ilgili formalitelerin sıkıcı etkisi altında bulunmaktadır.
b) Damga Resmi Kanunu, 1928 tarihli şekli ile, vergi tekniği bakımından vuzuhsuzluk için dedir. Bu vuzuhsuzluk birçok tâdil kanunları ile daha da karışık bir hal almıştır.
c) Harca tabi işlemlerin bütünü, bu arada Tapu Harcına tabi muameleler, adlî muameleler, pasaport ve konsolosluk muameleleri ve ruhsatnameler aynı mamanda Damga Resmine de tabi bulun maktadır.
d) Bağımsız vergilerin konusunu teşkil eden bâzı işlemlerden (Sigorta ve nakliyat gibi) ay rıca Damga Resmi de alınmaktadır.
M. Meclisi ( S. Sayı»; 288) - ?_
c) Damga Vergisi kuruluş ve tatbikatı bakımından, modern vergi politikasına hâkim olan ekonomik ve sosyal görüş ve icaplarla bağdaşamamaktadır. Bu durumu sermaye şirketleri emis yonları ve yazışma yolu ile yapılan ticari muamelelerde müşahede etmek kabildir.
f) Resmi ödememek için bâzı işlemlerin ifasından kaçınılmakta, ya da bunlara başka sekililer verilmekte ve gizli tutulmaktadır. (Mukavele yapılmaması, ticari senetlerin gizli tutulması gibi)
g) Birçok resimlerin fiskal değeri gayet düşük bulunmaktadır, özellikle bugünkü para değeri ne göre bu resimler fiskal anlamlarını tamamen kaybetmişlerdir. Maktu resim konusuna giren 1 kuruşluk, 3 kuruşluk, 5, 6, 9 ve 15 kuruşluk birçok pozisyonlar mevcuttur. Para sistemimizde kuruşun yerini kaybettiği ve zamanımız "fiskalitesinin kuruşlardan toplanacak gelirler üzerine kurulamıyacağı aşikârdır.
h) Bâzı resimler antidemokratik bir mahiyet taşır. Dilekçelere yapıştırılan 16 kuruşluk pal lar gibi, dilekçe pullarının köylüsü ve kentlisi ile tedarik ve doğru olarak iptalinin nasıl bir kül fet teşkil ettiği göz önüne getirilirse modern bir toplum hayatı ve ileri bir fiskal sistem içinde bu resmin de yeri olmadığı söylenebilir.
İkinci Bölüm : Damga Vergisi Reformu ve tasarısı üzerinde açıklamalar 7 - Reformun ana çizgileri : ~ l 1. Radikal reform ihtiyacı Yukarda yapılan açıklamalardan anlaşılacağı üzere, Damga Resmi konusunda köklü bir reform kaçınılmaz bir hal almıştır. Bu reformun en radikal ve rasyonel şekli bâzı Damga Resimlerini münferit tedavül vergileri haline getirmek ve modern bir vergi sistemi içinde yer kalmamış olan resimler yığınını, Almanların 1941 de yaptıkları gibi, toptan kaldırmaktır.
Şu var ki, bizde şimdilik bu yoldan gitmeye bütçe düşünceleri müsait bulunmamaktadır. Da ha önce de belirtildiği gibi, Damga Resminin 1961. yılı Bütçesindeki tutarı 270 milyon lira, yekûn fiskal hasılata oranı da yüzde 3,6 dır.
Bu durumda başka kaynaklar bulunmadan, daha doğrusu ekonomik kalkınma ile birlikte vergi reformunun ve tatbikatının geliştirilmesi suretiyle kamu gelirlerinin artması sağlanmadan, Damca Resminden önemli bir fedakârlık yapılması varit olamaz.
Diğer taraftan, Damga Resmi mükellefiyetini bugünkü durumu ile muhafaza etmeye de imkân bulunmamaktadır.
Girişilen genel vergi reformu hareketi içinde fiskal sistemimizin bu en geri kalmış, dağınık ye sıkıcı mükellefiyetini de mutlaka ele alarak mümkün olduğu kadar derli toplu ve rasyonel bir haje getirmek zorundayız.
Bu görüşten hareketle Damga Resmi konusunda yapılacak reformun esaslarını şu noktalarda toplıyabiliriz 1. Resme tabi bâzı önemli konuları münferit vergiler haline getirmek, 2. Aynı zamanda resme ve, harca tabi konulan bunlardan birinde toplamak ve birleştirmek, 3. Hem resme, hem hususi bir vergiye tabi olan konuları vergide birleştirmek, 4. Damga Resmi Kanununda verimi pek düşük, sosyal ve ekonomik bakımlardan mahzurlu ve ya uygulanması güç bâzı konuları kaldırmak, 5. Diğer bâzı resim kanunlarında yer alan müteferrik konuları Damga.Resminde toplamak, 6. Muhafaza edilecek resimleri bugünün para rayicine göre ayarlamak suretiyle bu sahada önemli bir azalmaya mahal vermemek, 7. Damga Resminde bünyevî değişiklikleri gerektiren böyle <bir reformun sonucu olarak, bu mükellefiyetle ilgili yeni bir kanun düzenlemek.
M. Meclisi ( S. Sayın: 288) ı Bu konular aşağıda fiir&siyle açıklanmıştır :
2. Münferit vergiler ihdası Kesimlerden münferit veırgi haline getirilebilecek olanlarda şu şartların meveudolması ge rekir i
a) Uygulama sahasının geniş olması,
b) Fiska'l randımanının yüksek bulunması, Diğer taraftan münferit vergiler ihdasına gidilirken bunların sosyal ve ekonomik düışünceleı veya teknik sebeplerle ileride kaldırılmaları vâridolmamalıdır.
Bu şartlara göre, Damga Resmi mükellefiyetinden çıkarılarak münferit vergiler haline geti rilmeleri bahis konusu olanları, yabancı memleketlerdeki tatbikatı ve gelişmeleri de göz önün de tutarak, şöyle tes'bit edebiliriz.
a) Gayrimenkul İktisabı Vergisi,
b) Sermaye Tedavülü Vergisi,
c) Ticari Senetler Vergisi,
d) İlân ve Reklâm Vergisi,
e) Motorlu Kaı*a Taşıtları Vergisi, Gayrimenkul iktisabı ile ilgili konular, bilindiği gibi, bizde hem Tapu Harcına, hem de Dam ga Resmine tabidir. Ancak gerek mahiyeti, gerek fiska'l önemi itibariyle gayrimenkul ikti sabı üzerinden alınan hare ve resimler bu vasıflarını tamamen kaybetmişlerdir. Gerçekten bu işlemlerde yap:\an hizmetle ödenen para anasında hiçbir münasebet kalmamıştır.
Almanya'da Gayrimenkul İktisabı Vergisinde olduğu gibi bir sistem halinde kurulmuş ve geliştirilmiş buluna» Sermaye Tedavülü Vergisi ,aslında üç vergiden terekkübedir.
1. Sermaye Şirketleri Vergisi, 2. Menkul- Kıymetler Vergisi, 3. Borsa Muameleleri Vergisi;
Sermaye şirketleri vergisinin konusuna, şirkete konulan sermaye, sermayenin artırılması ve ser maye ile ilgili mütemmim ödemeler dâhildir. Ortalar tarafından sermaye konulması mahiyetinde olan ikrazat da vergi konusuna girer. Verginin 1944 yılma kadar yüzde 2 olan nisbati, bu tarihten sonra yüzde 3 e çıkarılmış, sonradan tekrar yüzde 2,5 e indirilmiştir. Şirketin malî durumunun ıs lâh ile ilgili muamelelerde nisbet yüzde 1 dir. Verginin mükellefi şirket olup vergi borcu şirketin kuruluşunca, ya da sermaye artırılmasında ticaret siciline kayıt sırasında doğar.
Menkul kıymetler vergisine, esas itibariyle, Almanya'da obligasyonların ilk defa iktisabı, yaban cı sermaye şirketlerine ait hisselerin ilk defa satılması gibi sermaye şirketleri vergisinin dışında kalan sermaye hareketleri tabidir. Vergiyi menkul kıymetleri satanlar (obligasyon çıkaran şirketler veya yabancı kıymetlerde satışa aracılık eden bankalar) öder. Verginin nisbeti yüzde 2,5 dur.
Borsa muameleleri vergisine gelince; bu verginin konusuna borsada ve bâzı hallerde borsa dışmr da yapılan menkul kıymet muameleleri girmektedir. Verginin nisbeti menkul kıymetlerin nev?ine ve muamelenin mahiyetine göre değişik olmak üzere binde 0,6 ile binde 2,5 arasında değişmektedir.
Münferit ve bağımsız vergi olarak önem arz eden mükellefiyetlerden biri de ticari senetler vergisidir. - Almanya'da en eski tedavül vergilerinden biri olarak uygulanan bu vergi, senetlerin kredi vası tası olarak önemini kaybetmesi üzerine 1944 yılında kaldırılmış, fakat 1948 de nisbeti yüzde 50 ar tırılmak suretiyle yeniden tesis olunmuştur,. Alman ticari senetler- vergisinin nisbeti, vâde naza ra alınmadan, senetlerin ihtiva ettiği değerlerin binde 1,5 udur. Yabancı memleketler üzerine çeki len poliçeler, mahiyetlerine göre, ya tamamen vergiden muaf, ya da yarı nisbette vergiye tabi bulunurlar. Vergi Damga pulu yapıştırılması suretiyle alınır^ vâdenin uzatılması halinde vergi alın maz.
Münferit vergiye çevrilebilecek diğer bir resimler kategorisi de ilân ve reklâmların tabî olduğu Damga resmide. Almanya'da ve diğer bâzı memleketlerde bu verginin mahallî bir vergi olarak dü zenlendiği ve uygulandığı görülür.
m MeeBıl (' S. Saym : 2€8) Ulaşâarma ile ilgili nrökelleöyetler d© genel röşnak Nakliyat Vergisi ve Motorlu Taşıtlar Ver gisi içinde yer alır.
Bu açıklamaların ışığı, altında Damga Resmi saüuts&ada jaünferft vergiler ihdası bakımındım.
tutulan yolu belirtelim :
Her şeyden evvel, tatbik sahaismın genişliği ve fişkal önemi itibariyle tapu harcı ve resimle rinin müstakil bir vergi olarak tesisi zaruri görülmüş, yabancı memleketlerdeki tatbikat ve ge lişmeler göz önünde bulundurularak, «Emlâk Alım Vergisi» adı altında bir verginin memleketi mizde de ihdası uygun bulunmuştur.
Sermaye tedavülü vergileri konusunda, «öas itibariyle, esham re tahvilât üzerine mevzu bu lunan ve başta anonim şirketleri istihdaf eden bu vergimin bilhassa ekonomik ve sosyal düşün çe lerle bizde müstakil bir vergi olarak ihdası eihetine gidilmemiş, sermaye teşekkülü ve menkjıl sermayelerin halk arasında dağılışını teşvik için bu konuda sadece şirket mukavelenameleri üze rinden vergi almmasiyle yetinilmiştir.
Ticari senetler konusunda da, bunların başka ulsul ve imkânlar dolayısiyle evvelce haiz olduk ları önemi kaybetmeleri, kolayca gizlenebolmeleri ve esasen alınacak vergilerin kazançtan indirile ceği göz önünde bulundurularak yeni, müstakil bir ticari senetler vergisine gidilmemiş,, buni&r da Damga Vergisinin kadrosu içinde bırakılmıştır.
ilân ve reklâmlar ve ulaştırma işleri ile ilgili mükellefiyetlere gelince, bunlar tamamen Dam ga Vergisi dışına çıkarılmış, müstakil bir ilân ve Reklâm Vergisiyle -Motorlu Kara Taşıtları Ver gisi tesisi yoluna gidilmiştir.
3. 'Bâzı resimlerin harçlarla birleştirilmesi : Evvelce 'belirtildiği gibi aynı mevzular birço^ hallerde hem Hare hem de Damga Resmine tabidir. Bu cümleden olmak üzere ruhsatnameler, adlî muameleler ve pasaportlar hem Hare hem de Damga Resmine tâbi bulunur. Modern fiskalitenin anlayışı ve tekniği bakımından gayrimantıki ve külfetli bulunan bu usul terk edilerek bâzı resimler harçlarla birleştirilmiştir.
Yeni Damıga Vergisi Kanununun tedvininde., mahiyeti itibariyle, hare konusunda yer alması gereken işlemlere ait kâğıtlar tefrik edilmiş ve bu münasebetle düzenlenen (1) sayılı liste gerek çeye eklenmiştir.
Bu listeyi teşkil eden kâğıtların başlıcaları şunlardır :
1. İmtiyazlar ve çeşitli ruhsatnameler 2. 'Medeni-muamelelerde kullanılan bâzı kâğıtlar, özellikle vekâletnameler, mahkeme ilâm ve kararları, konkordatolar 3. Pasaportlar, diplomalar, kayıt suretleri, 4. Bâzı resimlerin vergilerle birleştirilmesi, Bizde uygulanmakta olan usule göre sigo;rta ve nakliyat vergilerinin konusuna giren işlemler aynı zamanda Damga Resmine de tabidir. Gider Vergileri nizamı içinde hizmet vergileri olaraîç yer alan sigorta ve nakliyat vergileri, çağdaş vengi tekniğine göre kurulmuş esas vergilerdir. Bu;
vergilenin dışında aynı mevzu ile ilgili işlemler üzerinden ayrı ve karışık esaslara göre Damga;
Vergisinin de alınması ilmî ve rasyonel vergi anlayışı ile bağdaşamaz.
Bu sebeple Damga Resmi Kanununun 17 nci maddesinde yer alan bâzı sigortalar ve 11 nci maddenin 59 ncu pozisyonunda yer alan haletlerle ilgili resimler ana vergilerde birleştirildiği gU bi, 13 neü maddenin 1 numaralı pozisyonunu teşkil eden tapu işlemlerine ait resimlerle, 11 ve 13 neü maddelerdeki ilânlara ilişkin resimler yeni ihdas edilen Emlâk Alım Vergisi ile İlân ve Reklâm Vergisinin kadroları içinde nazara alınmıştır.
5. Bâzı konuların mevzu dışına çıkarılması ;
Yapılan reformda, verimi pek düşük veya uygulanmaları sosyal ve ekonomik bakımlardan mahzurlu bâzı kâğıtlara ait Damga resimlerinin kaldırılması yerinde ve zaruri bulunmuştur. Ge liri cüzi olan resimlerin masif randımanlı büyük vergilere nazaran ileri bir vergi sistemi içinde yaşatılmasının hiçbir anlamı kalmamıştır.
M:-MeeK»k ( S. Sayısı r 288 ) Bu itibarla Damga Vergisinin yeni kuruluşunda fiskal yönden önemini kaybetmiş, ekonomik ve sosyal bakımlardan savunulması zor ve uygulanması sıkıcı bulunan kâğıtlar tasfiye edEerek yeni Damga Vergisinin konusu dışında bırakılmışlardır.
Bu kâğıtları gösteren (2) sayılı liste gerekçeye eklenmiştir. Listeyi teşkil eden kâğıtların başlıcaları şunlardır:
1. Cari hesap varakaları, eslham, kambiyo ve ticari senetlere ait «bordrolar, borsa emirleri, fiyat cetvelleri, matlup ve zimmet mektupları 2. Dilekçeler ve ihbarnameler 3. Tasdiknameler, ilmühaberler <ve (doktor raporları 4. İnşaatla ilgili kâğıtlar 5. Akdi mutazammın siparişi kabul mektupları 6. Hisse senetleri 7. Diğer bâzı resim kanunlarında yer alan müteferrik konuların Damga Resminde top lanması ©Sindiği gibi, Damga Resmi ve barclar kanunları dışında bulgun yürürlükte bulunan diğer re sim ve harçlar şunlardır:
1. Sefineler Resmi 2. Tayyare Resmi 3. Gümrüklerde bullanıilan bâzı kâğıtlara yapıştırılan Savunma pulu 4. 'Hayvan sağlık zabıtası Resmi 6. Trafik Resmi ve (harçları 6, Kıymetli (kâğıtları hasılatı [Bunlardan Sefineler Resmi ile Trafik hardan yeni Harçlar Kanununun tedvininde madara alın mış, Trafik Resmi, Hususi Otomobil Vergisi ile birleştiriilerek (Motorlu kara taşıtları Vergisi ha line getirilmiş, Hayvan sağlık zabıtası Resmi tamamen kaldırılmıştır.
Damga Vergisi konusuna alınanlar ise gümrüklerde kullanılan bâzı kâğıtlara Savunma pulu yapıştırılması Ihakkındaki Kanunun şümulüne giren gümrük 'beyannameleri, ımanifesıtiolar, İbarnameler ve liste beyannameleriyle Tayyare Resmine konu teşkil eden bâzı kâğıtlardır.
7. Resim nisbetlerinin ayarlanması" Muhafaıza edilecek resimlerin Ibutgünün para rayicine göre yeniden tesbdt edilmesi reformun bir icabı sayılmıştır.
Yeni nisbetler tesbit edilirken ekonomik rve sosyal düşüncelerle »bâzı konularda önemli indirme ler yapılmış, bâzılarında ise hem günün para rayicine uydurmak hem de mükellefiyet mevzularının daraltılmaları dolayısiyle husule gelen kayıpları karşılamak üzere cüzi artırmalara gidilmiştir.
OBu balkımdan özellikle, anonim şirketlerin kuruluşunu teşvik .maksadiyle Ihisse senetleri mevzu dışına çıkarılarak ıkuruluştaki vergi' yülkü azaltılmış, akreditifli ithalâtı tazyik ettiği müşahade edilen akreditif .mektupları ile ilgili (binde 3 nis beti binde 2 ye indirilmiştir.
Aynı şekilde umumi mağazaların .gelişmesini teşvik için jemtia senetlerindeki binide 3 nisbeti de 5 liralık maktu vergiye çevrilmiştir.
Buna mukabil mukavelenameler ve kambiyo seneklerinde vergi nilsbeti hinde 3 ten binde <4 e, fatura ve makbuzlarda 6 - 15 .kuruştan 25 - 100 kuruşa çıkarılmıştır.
Vergi konulan ve nisbetleri (bakımından (1) sayılı .tablo gerekçesinde daha 'geniş açıklama yapılacağından bu bölümde konunun genel lolarak belirtilmesi ile yetinilmiştir.
5. Yeni bir kanun tedvin edilmesi Damga Resminin, yukarda arz edilen esaslar dairesinde yeni bir nizama tabi tutulması, bu mükellefiyetle üğili kanunun da modern vergi anlayışma 'göre yeni baştan tedvin edilmesini ge rektirmiştir.
Bu suretle Damga Resminin yerini çağdaş vergi tekniğine ve reform Ihedefİerine "uygun Damga Vergisi Kanunu almış olacaktır.
- İ İ- &u yeni kanunun kuruluğunda aşağıdaki esasların *gerçeMe§tirilm.esine çalışılmıştır •
a) Verginin mümkün olduğu .kadar ekonomik ve ısosyal düşüncelere yer veren, uygulanması kolay ve pratik bir mükellefiyet olması,
b) Vergi 'konusunun, Ibu'günkü Da/mfga. Resmi ile ıkıyaslanaımıyacak derecede dar tutulmak «su retiyle tasnifli, toplu ve ıaçık 'bir ,hale 'getirilmesi, •c) Mükellefiyet, istisna ve nisbetlerle ilgili ihükümlerin ileri vergi tekniğine uygun (bir tarzda tedvin «dilmesi,
d) Ve nihayet ekonomik ve sosyal düşüncelere yer verilmekle beraber verginin verimli 'bir fiş ka! .kaynak ıolarak kalması.
II - Tasan maddelerinin gerekçesi :
Yukarda açıklandığı üzere Damga Vergisi reformu 'ûe> Ibir taraftan tarifenin daraltılması ve basitl^tirilmesi'nıe 'gidilirken, diğer taraftan da kanun metninin vergi tekniğine uygun ve sistemli bir 'hale getirilmesine çalışılmış, !bu suretle yeni tasarı '«Damga Vergisi» adı altında 'haızırlanmıştır.
Damga resminde olduğu gibi, damga vergisinde de mükellefiyet konusunu kâğıtlar teşkil ettiği cihetle eski kanunun ana hükümleri ve prensipleri tasarıda muhafaza edilmiş, ancak bunlar tat bikatta kolaylık sağlıyacak şekilde yeniden yazılarak değişik bir tertibe tabi tutulmuştur.
.Şu kadar ki, vergi konusu dışına çıkarılan sigorta mukavelenameleri, hisse senetleri ve bilet ler gibi kâğıtlara ait hükümlerle diğer vergi kanunlarında bulunmıyan af ve ikramiye ile ilgili hükümlere tasarıda yer verilmemiştir.
Bu esaslar dâhilinde hazırlanan tasarı, aşağıda gösterilen bölüm vo tablolardan teşekkül et mektedir :
BİRİNCİ BÖLÜM : Mükellefiyet ve istisnalar j İKİNCİ BÖLÜM •: Vergileme ölçüleri ve nisbet ÜÇÜNCÜ BÖLÜM : Verginin ödenmesi DÖRDÜNCÜ BÖLÜM : Sorumluluk BEŞİNCİ BÖLÜM : Çeşitli hükümler GEÇİCİ VE SON HÜKÜMLER - • (1) sayılı tablo (2) sayılı tablo Bu bölümlerde yer alan hükümlerden 5, 6, 7, 11, 15, 16, 20, 21, 23, 25, 27,28 ve 29 neu madde ler eski kanundan aynen alınmış, aşağıda açıklamaları yapılan maddeler ise ya metinlerinde deği şiklik yapılmak suretiyle yazılmış, ya da yeniden konulmuştur.
