Kaynak: TBMM 22. Dönem S. Sayısı 819 (Esas No: 1/798) · belgeyi aç · TBMM kaydı . Gerekçeler kanun tasarısı ya da teklifi üzerine yazılmıştır; komisyon ve Genel Kurul görüşmelerinde madde numaraları değişebilir. Her gerekçe, metni en çok benzeyen yürürlükteki maddeye bağlanmıştır.
Yeni Kamu yönetimi anlayışı, yönetimde etkinlik ve verimliği temel almaktadır. Geleceğin belirsizliklerine karşı hazırlıklı olma, hızlı karar alma ve sorunlara süratle uygun çözümler bulma, değişime uyum sağlamanın temel gerekleridir. Kamu yönetiminde yeniden yapılanma, mahallî idarelerde de bir dönüşüm ve değişimi gerekli kılmaktadır. Mahallî idarelerin çalışma yöntemleri ve süreçleri ile amaçları da değişimin konusu olacaktır. Bu idarelerde, aşırı bürokratik yapıların kaldırılması, etkin çalışan esnek ve daha küçük birimlerin oluşturulması, çalışma yöntem ve süreçlerinin sorgulanması gerekmektedir.
Esnek ve yatay örgütlenme yanında geleceği öngören stratejik yönetimin öne çıkması, kamunun girişimci ve rekabet edebilir olması gerektiğine vurgu yapılması ademi merkeziyetçilikle de uyumlu olan bir durumdur. Kamu hizmetlerinin sunumunda mahallî idarelere daha çok görev ve sorumluluk verilmesi, merkezî idare ve mahallî idareler arasındaki yetki ve kaynak dağılımının geleneksel yapısının değiştirilmesini de zorunlu kılmaktadır.
Demokrasinin yaygınlaşması, refah artışı, teknolojik gelişmeler ve demografik yapıdaki değişmeler, ihtiyaç ve taleplerin artmasına ve çeşitlenmesine neden olmuştur.
Bu durum mahallî idarelerin mahallî müşterek hizmetleri gereği gibi yerine getirebilmek açısından kendi aralarında işbirliği yapmalarını zorunlu kılmaktadır.
Birlikler, üyelerine göre daha büyük nüfus grupları ve coğrafî alana hizmet götürmeleri nedeniyle, hizmetlerin etkili ve verimli bir şekilde sunulmasında önemli bir işleve sahiptir. İl özel idareleri, belediyeler ve köylerin, kanunlarla kendilerine verilen görevler kapsamında sunacakları hizmetlerden bir veya birkaçını ortaklaşa yerine getirebilmek için kendi aralarında işbirliği yapmalarına imkân veren yasal düzenlemeler ülkemizde uzun bir geçmişe sahip olmasına rağmen, uygulamada bunların hizmetleri kendi aralarında ortaklaşa görmelerini sağlayacak mekanizmalar yeterince gelişmemiştir.
Anayasanın 127 nci maddesinde mahallî idarelerin kendi aralarında birlik kurabilecekleri öngörülmüştür. Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartında da mahallî idarelerin aralarında işbirliği yapabilecekleri ve bu amaçla birlikler kurabilecekleri belirtilmektedir. Birlik kurma yoluyla kurumsal nitelik kazanan bu uygulama, aynı zamanda günümüzde ulusal sınırları aşarak mahallî idarelerin sınır ötesi işbirliğinde bulunmak için kullandıkları araçlardan biri haline de gelmiştir.
Ülkemizde mahallî idare birliklerinin sayısında son yıllarda hızlı bir artış olmuştur. Ancak, birlik uygulamasının çoğu zaman amacından uzaklaştığı ve yerel hizmetlerin sunumunda bir karışıklığa yol açtığı gözlemlenmektedir. Bu nedenle, Tasarıyla, mahallî idarelerin bütün görev ve yetkilerini kapsayacak şekilde genel amaçlı veya amacı açıkça belirlenmemiş birlik kurulamayacağı hükme bağlanmaktadır.
Ayrıca, su, atık su, katı atık ve benzeri alt yapı hizmetleriyle çevre ve ekolojik dengenin korunması konularında uygulanacak projelerin zorunlu kılması durumunda; Bakanlar Kurulunun, ilgili mahallî idarelerin bu konuda kurulmuş birliklere katılmasına karar verebilmesi öngörülmek suretiyle daha önce uygulamada yer almayan bir yöntem getirilmektedir.
Mahallî idarelerin menfaatlerinin korunması, gelişmelerine yardımcı olunması, personelinin eğitilmesi ve mahallî idarelere ilişkin olarak hazırlanacak kanunlarla ilgili görüş bildirilmesi amacıyla il özel idareleri, belediyeler ve köyler için ülke çapında sadece birer birlik kurulabilecektir.
Diğer taraftan, 2000 yılı Genel Nüfus Sayımı sonuçlarına göre yaklaşık olarak 23 milyon vatandaşımızın yaşadığı kırsal alanda kalkınmayı sağlamak, göç nedeniyle meydana gelen olumsuzlukları önlemek, köylere yönelik hizmetlerin artırılmasını ve iyileştirilmesini temin etmek amacıyla, ilçelerde bütün köylerin katılımı ile birlikler kurulabilmesi hükme bağlanmakta; köy birlikleri için diğer birliklerden farklı bir teşkilât yapısı ve bunlara il özel idarelerinin bütçe gelirlerinden ek kaynaklar tahsis edilmesi öngörülmektedir. Böylece, köylerde yaşayanların hizmetlerine yönelik olarak daha fazla kaynak ayrılması amaçlanmaktadır.
Tasarı kanunlaştığında mahallî idareler arasındaki işbirliği artacak, ortak hizmet sunmaları daha kolay hale gelecek, mahallî müşterek hizmetlerin daha verimli, etkili ve kaliteli bir şekilde sunulması mümkün olacaktır.
Madde Kanunun amacını, mahallî idare birliklerinin hukukî statüsünün, kuruluşunun organlarının, yönetiminin, görevlerinin, yetkilerinin, sorumluluklarının ve çalışma usul ve esaslarının açıklanması şeklinde belirtmektedir.
Kanun, mahallî idare birliklerini kapsamaktadır.
Kanunun daha iyi anlaşılmasını sağlamak amacıyla metinde geçen bazı kavramlar açıklanmaktadır.
Birliğin, birlik tüzüğünün kesinleşmesinden sonra Anayasanın 127 nci maddesi hükmüne istinaden Bakanlar Kurulunun izni ile kurulacağı, mahallî idarelerin birliklere üyeliği veya üyelikten ayrılmasının ise ilgili mahallî idare meclisinin kararı ile olacağı hükme bağlanmaktadır. Mahallî idarelerin kurulmuş bir birliğe katılması için ayrıca Bakanlar Kurulunun izninin aranmayacağı belirtilmektedir.
Ancak, su, atık su, katı atık ve benzeri alt yapı hizmetleri ile çevre ve ekolojik dengenin korunması konularında uygulanacak projenin zorunlu kılması durumunda, ilgili mahallî idarelerin üyeliği, Bakanlar Kurulu kararıyla zorunlu hale getirilmektedir.
Maddede geçen “ilgili mahallî idareler” ibaresi, proje kapsamına giren veya projeden etkilenen mahallî idareleri ifade etmektedir. Bu şekilde kurulan birlik üyeliğinden ayrılma da yine Bakanlar Kurulu kararına bağlanarak projenin hayata geçirilmesi aşamasında bazı üyelerin birlikten ayrılmasının önlenmesi amaçlanmaktadır.
Ayrıca, Anayasada mahallî idare birliklerinin “belirli” kamu hizmetlerinin görülmesi amacıyla kurulacağı belirtildiğinden, birlik amaçlarının tüzükte somut olarak belirlenmesi öngörülerek kanunlarla mahallî idarelere verilmiş bütün görev ve hizmetleri yerine getirmek amacıyla veya belirli bir kamu hizmetinin yerine getirilmesini öngörmeyen birlik kurulamayacağı hüküm altına alınmaktadır.
Birlik tüzüğünün, mahallî idare meclislerinde meclis üye tam sayısının üçte iki çoğunluğuyla kabul edildikten sonra, birlik aynı il sınırları içindeki mahallî idarelerden oluşuyor ise valinin, birden fazla ildeki mahallî idarelerden oluşuyorsa İçişleri Bakanının onayı ile kesinleşmesi öngörülmektedir. Ayrıca, birlik tüzüğünde bulunması gereken hususlar da ayrıntılı olarak sayılmaktadır.
Mahallî idare birliklerinin, birlik tüzüğünde birliğe devredilmesi öngörülen mahallî müşterek nitelikli hizmetlerin yürütülmesi konusunda, üye mahallî idarelerin sahip olduğu yetkileri haiz olduğu belirtilmektedir.
Birlik organlarının, mahallî idarelerin organlarına paralel olarak birlik meclisi, birlik encümeni ve birlik başkanından oluşması öngörülmektedir.
Birlik meclislerinin nasıl oluşacağı düzenlenmekte, birliğe üye mahallî idarelerin üst yöneticileri olan vali, belediye başkanı ve köy muhtarının birlik meclisine doğal üye olarak katılması ve oy kullanması öngörülmekte; vali ve büyükşehir belediye başkanı yerine meclis toplantılarına, bunların yetki vereceği bir meclis üyesinin katılmasına imkân sağlanmaktadır. Birlik meclisi üyeliklerinde boşalma olması halinde, ilgili mahallî idarenin yedek üyelerinin göreve çağrılması, o mahallî idarenin yedek üyelerin hepsinin çağrılmasından sonra ilgili mahallî idarece üye seçimi yapılması öngörülmektedir.
Bunlara ilâve olarak; üye mahallî idarelerdeki görevleri sona erenlerin birlik meclis üyeliğinin sona ereceği; ayrıca meclisin feshi veya meclis üyeliğinin düşmesini gerektiren bir sebeple birlik meclis üyeliği sona erenlerin, takip eden dönemde birlik meclis üyeliğine tekrar seçilemeyeceği hükmü getirilmektedir.
Diğer taraftan, birlik başkanının aynı zamanda birlik meclisinin de başkanı olduğu ve birlik tüzüğüyle, mahallî idarelerin birlik meclisinde nüfus veya katılım payı oranına göre temsil edilmesine dair esas getirileceği belirtilmektedir.
Birlik meclisinin görev ve yetkileri ayrıntılı şekilde sayılmaktadır.
Birlik meclisinin, Bakanlar Kurulunun izninden itibaren en geç iki ay içinde birlik merkezinin bulunduğu mahallîn mülkî idare amiri tarafından birlik merkezinde toplantıya davet edilmesi, meclisin en yaşlı üyenin başkanlığında toplanarak meclis başkanı, meclis başkan vekilleri ile kâtip üyelerin seçilmesi ve meclis başkanlık divanı seçiminin üç gün içinde tamamlanması öngörülmek suretiyle meclisin kısa süre içinde çalışmaya başlaması amaçlanmaktadır.
Ayrıca, birlik meclisi başkanlığı ve başkan vekilliği ile ilgili düzenlemeler yapılmaktadır.
Birlik meclislerinin yılda ikiden az olmamak üzere toplanacağı ve toplantı zamanlarının tüzükte düzenleneceği; birlik meclisi toplantılarının belediye ve il genel meclislerinin toplantıları gibi sık ve düzenli şekilde yapılmayacağı dikkate alınarak önemli ve acil durumlarda, birlik başkanının birlik meclisini olağanüstü toplantıya çağırabileceği; olağanüstü toplantılarda, çağrıyı gerektiren konuların dışında bir iş görüşülemeyeceği hükme bağlanmaktadır.
Ayrıca, birlik meclisinin toplantıları, kararları, çalışma esas ve usulleri, bilgi edinme ve denetim yolları, feshi, üyelerin üyeliklerinin sona ermesi ile yükümlülükleri hakkında bu Kanunda hüküm bulunmayan durumlarda belediye meclislerine ilişkin hükümlere atıf yapılmaktadır.
Birlik encümeni yeniden düzenlenmektedir. Yeni düzenlemeyle encümenin seçilmiş üyelerden oluşması öngörülmektedir. Madde ile birlik başkanının encümenin de başkanı olduğu ve birlik meclisinin feshi durumunda, yeni meclis oluşuncaya kadar birlik meclisi ve encümeni görevinin nasıl yürütüleceği açıklanmaktadır.
Encümenin görev ve yetkileri belirlenerek yürütme organı olma niteliği daha netleştirilmekte ve belediyelere ilişkin hükümlerle tutarlılık içinde yeniden düzenlenmektedir.
Birlik idaresinin başı olarak başkanın hukukî statüsü tanımlanmakta ve birlik başkanının görev ve yetkileri düzenlenmektedir. Ayrıca, birlik başkanlığının sona ermesinde belediye başkanlığının göreve devamsızlık dışındaki sebeplerle sona ermesine ilişkin hükümlerin uygulanması öngörülmektedir.
Birlik tüzüğünde üye mahallî idareler tarafından birliğe devredilmesi öngörülen hizmetlerin ihtiyaçlara uygun şekilde yürütülmesine yetecek gelir kaynaklarının sağlanması öngörülmektedir. Ayrıca, Tasarı ile özel olarak düzenlenen köy birlikleri için diğer birliklerden farklı olarak ilâve gelir kaynakları öngörülerek köylerin kalkındırılmasına daha fazla kaynak tahsis edilmesi amaçlanmaktadır.
Birliğin giderleri ayrıntılı olarak sayılmaktadır.
İlçelerde;
köylere ait hizmetlerin yürütülmesine yardımcı olmak, gerektiğinde bu hizmetleri bizzat yapmak ve kırsal kalkınmayı katılımcı bir anlayışla sağlamak üzere, tüm köylerin iştiraki ile ilçenin adını taşıyan köy birlikleri kurulması öngörülerek bu konuda genel izin vermeye Bakanlar Kurulu yetkili kılınmaktadır.
Böylece, köylerin sorunlarının demokratik, katılımcı ve işbirliğine dayalı bir yapı içerisinde hızlı bir şekilde çözümlenmesi amaçlanmaktadır.
Kamu kurum ve kuruluşlarının köylere yönelik hizmetlerde birlikler ile işbirliği, koordinasyon ve yardımlaşma içinde çalışmaları öngörülerek hizmet yürütümünde etkinlik ve verimliliğin artırılması amaçlanmaktadır. Ayrıca, bu kuruluşların personelinin birlik hizmetlerinde vali ve kaymakamlarca görevlendirilmesine imkân sağlanarak, birliklerin personel istihdamında tasarruf öngörülmektedir.
Madde ile ayrıca, köy birliklerine il özel idaresi bütçe gelirlerinden pay ayrılması öngörülmektedir.
Birliğin sorumlu olduğu hizmetleri yerine getirebilmesi için üye mahallî idarelerin, birliğe karşı malî yükümlülüklerini yerine getirmeleri gerekmektedir. Ancak, uygulamada malî yükümlülüklerin yerine getirilmesinde gerekli özen gösterilmemekte ve bu durum hizmetlerde aksamalara sebep olmaktadır. Bu sebeple, üye mahallî idarelerin birliğe olan borçlarının ödenmemesi durumunda, borç tutarının İller Bankası tarafından ilgili mahallî idareye genel bütçe vergi gelirleri tahsilâtı toplamı üzerinden ayrılan paydan kesilerek ödenmesi öngörülmektedir.
Mahallî idarelerin menfaatlerinin korunması, gelişmelerine yardımcı olunması, personelinin eğitilmesi, mahallî idarelerle ilgili kanun hazırlıklarında görüş bildirilmesi amacıyla, ülke düzeyinde il özel idarelerini, belediyeleri ve köyleri temsil etmek üzere sadece birer birlik kurulması öngörülmektedir.
İl özel idareleri ve belediyelerden farklı olarak mahallî idare birliklerinin şirket kuramayacakları veya kurulmuş olan ticarî ortaklıklara katılamayacakları hükme bağlanmaktadır.
Bu Kanunda hükmü bulunmayan durumlarda birlik tüzüğü ile birliğe devredilen hizmetlerle sınırlı olmak üzere, Belediyeler Kanunu hükümlerinin uygulanacağı konular belirlenmektedir. Ayrıca, birlik meclisi ve encümeni üyelerine ödenecek huzur hakları düzenlenmektedir.
Bu Kanunun yürürlüğe girmesinden önce kurulmuş olan mahallî idare birliklerinin durumlarını en geç altı ay içinde bu Kanun hükümlerine uygun hale getirmesi öngörülmekte ve bu suretle bütün birliklerin aynı standartlara uygun olarak faaliyette bulunmaları amaçlanmaktadır.
Yürürlük maddesidir.
Yürütme maddesidir.
