Sebze ve Meyveler ile Yeterli Arz ve Talep Derinliği Bulunan Diğer Malların Ticaretinin Düzenlenmesi Hakkında Kanun

Sebze ve meyve ticareti ile arz ve talep derinliğine göre belirlenecek diğer malların kaliteli, standartlara ve gıda güvenliğine uygun olarak serbest rekabet şartları içerisinde yapılması, malların etkin şekilde tedarik, dağıtım ve satışının sağlanması, üretici ve tüketicilerin hak ve menfaatlerinin korunması, meslek mensuplarının faaliyetlerinin düzenlenmesi, toptancı halleri ile pazar yerlerinin çağdaş bir sisteme kavuşturulması ve işletilmesi Kanunun amacı olarak açıklanmıştır.

Kanunun; sebze ve meyveler ile arz ve talep derinliğine göre belirlenecek diğer malların alımı, satımı ile devrine ve bu ticaretin genel olarak yapıldığı mahaller olan toptancı halleri ve pazar yerlerinin kuruluş, işleyiş, yönetim ve denetimine ilişkin usul ve esasları ve bakanlıklar, belediyeler ile diğer idarelerin bu konulardaki görev, yetki ve sorumluluklarını kapsadığı maddenin ikinci fıkrası ile belirtilmiştir.

Maddede tanımlara yer verilmiş ve böylece kavram ve anlam birliği sağlanmıştır.

Maddede sebze ve meyveler ile diğer malların ticaretinin daha sağlıklı fiziki mekanlarda gıda güvenliği kuralları çerçevesinde yapılmasını sağlamak amacıyla, toptancı hallerinin ihtiyaç olan yerlerde belli standartlara sahip olarak kurulacağı öngörülmüştür.

Ayrıca, toptancı hali kuruluşlarını teşvik etmek amacıyla, kuruculara uygun bedelle arazi elde etme olanağı sunulmuş, söz konusu bu teşvik unsurunun sağlanmasında belediyeler ile üretici örgütleri aynı kapsamda tutulmuş ve özellikle üretici örgütleri tarafından toptancı hali tesis edilmesi özendirilmek istenmiştir.

Öte yandan, hal tesisinin inşa edileceği arazilerde belediyelere kamulaştırma hakkı verilmiş ve yine belediyelere toptancı hali yatırımlarında yap-işlet, yap-işlet-devret, üst hakkı tesisi gibi modelleri kullanma imkanı verilerek bu alanda yeni bir açılım sağlanmış, sağlanan teşviklerin suistimal edilmemesi amacıyla, devredilen arazilerin geri alınabileceği de hüküm altına alınmıştır.

Ülkemizde üretilerek alım-satıma konu olan mallar ile ithal edilen malların toptancı hale bildirim usulüyle kayıt altına alınması hedeflenmiştir. Bu şekilde elde edilen veriler, ticarete yönelik daha sağlıklı değerlendirmeler yapılmasında, düzenlemeler oluşturulmasında, üretim planlamalarının yapılmasında, ar-ge çalışmalarında, dış ticaret politikalarının belirlenmesinde ve piyasa aktörlerinin mali takibinde kullanılabilecektir.

Bunun yanında, belediye sınırları içerisinde malların toptan alım ve satımının toptancı hallerinde yapılacağı vurgulanmış ancak, toptancı haline bildirilmek kaydıyla toptancı hali dışında da alım satım yapılabileceği belirtilmiştir. Bu şekilde, ticarete serbestliğin getirilmesi, alternatif pazarlama kanallarının oluşturulması, AB mevzuatına uyumun sağlanması, tekelleşmenin giderilerek rekabetin temin edilmesi, maliyetlerin azaltılması, zaman kayıplarının giderilmesi ve haksız kazançlara son verilmesi amaçlanmıştır.

Malların birden fazla toptancı haline girmeye zorlanmasını veya hal rüsumu ödenmiş olan bir maldan tekrar hal rüsumu alınmak istenmesini engellemek ve malların birden fazla hale girmesinden kaynaklanan fiyat artışlarının önüne geçmek amacıyla, gerekli yasal düzenleme yapılmıştır.

Ayrıca, yürürlükteki mevzuatta yer alan, toptancı hallerinde veya üretici örgütlerine satılan zirai ürün bedelleri üzerinden yapılacak vergi tevkifat oranına ilişkin düzenleme aynen korunmuştur.

Böylelikle, toptancı hallerine mal girişleri ile üretici örgütlerince yapılan satışlar teşvik edilmek istenmiştir.

Öte yandan, AB ülkelerindeki uygulamalar paralelinde, sebze ve meyvenin yanı sıra piyasada yeterli arz ve talep derinliği bulunduğu belirlenen diğer mallar hakkında da bu Kanun hükümlerinin uygulanması öngörülmüştür.

5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri Kanunu ile 552 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameden kaynaklanan üretici birliği tanımı farklılığı, üretici örgütü ifadesi kullanılmak suretiyle giderilmiş, 5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri Kanununa, 1163 sayılı Kooperatifler Kanununa, 4572 sayılı Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri Hakkında Kanuna ve 1581 sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birlikleri Kanununa göre kurulan üretici birliği, kooperatif ve kooperatif üst kuruluşları Sanayi ve Ticaret Bakanlığından üretici örgütü belgesi almak şartıyla üretici örgütü olarak kabul edilmiştir.

Aynı zamanda maddede, üretici örgütlerince yapılacak satışların toptan olarak vergi mükelleflerine yapılmasına yer verilmiştir. Bu şekilde üretici örgütlerinin müşteri portföyleri genişletilmiş ve bu yapılırken tarımsal alandaki örgütlenme eksikliği dikkate alınarak üreticilerin örgütlenmelerinin teşvik edilmesi amaçlanmıştır.

Yine maddede, komisyoncuların görev ve sorumlulukları açıkça düzenlenmiştir. Özellikle fiilen aracılık hizmeti verilmedikçe komisyon ücreti alınamayacağı, mal bedelinin satış tarihinden itibaren beş iş günü içerisinde ödenmesi gerektiği ve satış bedelinden kanuni kesintiler dışında başka bir kesinti yapılamayacağı ifade edilerek üretici haklarının korunması ve üreticilerin mağduriyetinin engellenmesi amaçlanmıştır. Ayrıca, komisyonculara Bakanlıkça belirlenecek usul ve esaslar çerçevesinde malın mülkiyetine sahip olmak üzere ticari muamelede bulunabilme imkanı tanınmıştır.

Bunun yanında, komisyon oranının tavanı yüzde altı olarak belirlenmiş ve bu şekilde üreticinin pazarlama maliyeti içerisinde yer alan önemli kalemlerden birinde indirim yapılarak pazarlama maliyetinin azaltılması amaçlanmıştır. Halde faaliyet gösteren komisyoncu ve tüccarların birbirleriyle alım, satım ve devir muamelesi yapmaları yasaklanarak spekülatif amaçlı alım, satım ve devir işlemlerinin önlenmesi hedeflenmiştir.

Öte yandan madde ile, ürün künyesi uygulaması getirilmiş ve satıcılara ürün künyelerini malların kap veya ambalajlarında bulundurma yükümlülüğü getirilmiştir. Böylece, gıda güvenliğinin temin edilerek insan sağlığının korunması ve malların izlenebilirliğinin sağlanması hedeflenmiştir.

Ayrıca, sözleşmelerde bulunması gerekli asgari şartlar ve bilgileri belirleme yetkisinin Bakanlığa verilmesi ile de, tarafların haklarının korunması ve yükümlülüklerinin tespit edilmesi, sözleşmelerin tarafların aleyhine dengesizliğe yol açmayacak ve iyi niyet kurallarına uygun düşecek biçimde düzenlenmesinin sağlanması amaçlanmıştır.

Piyasa aktörlerinin piyasa bilgilerine hızlı ve etkin şekilde ulaşmalarının sağlanması ve edinilen bilgiler doğrultusunda alım ve satım tercihlerini belirlemeleri ve böylelikle rekabet sistemine işlerlik kazandırılması, piyasayı kilitleyici faaliyetlerin engellenmesi ile de spekülatif fiyat dalgalanmalarının önüne geçilmesi ve neticede üretici ve tüketicilerin zarara uğramalarının engellenmesi amaçlanmıştır.

Ayrıca, tüketicinin korunabilmesi ve büyük oranlara varan ürün kaybının önlenmesini teminen malların ayıklanması, sınıflandırılması, hazırlanması, ambalajlanması, işaretlenmesi ve etiketlenmesi ile taşıma ve muhafazasında standartların konulması amaçlanmış ve bu standartlara uyulması amaçlanmıştır.

Semt pazarlarının kurulması ve buralarda malların hijyenik şartlarda satışa sunulmasını sağlayıcı uygun çalışma ortamının oluşturulması, altyapı ve çevre düzenlemelerinin yapılması ve tüketicinin korunması amacıyla gerekli her türlü tedbirin alınması görev ve yetkisi belediyelere verilmiştir. Getirilen bu düzenlemelerle, semt pazarlarının modern bir yapıya kavuşturulması, tüketicilere daha düzenli ve hijyenik bir ortamda alışveriş imkanının sunulması amaçlanmıştır.

Aynı maddede, semt pazarlarında toplam satış yeri sayısının en az yüzde onunun üreticilere tahsis edileceği de hüküm altına alınarak üreticilere, belediyelerce belirlenen miktarlar dahilinde kendi ürettikleri malları doğrudan tüketicilere satabilme imkanı tanınmıştır.

Ayrıca, ziraat odalarına, üretici pazarının kurulması yönünde talepte bulunma yetkisi verilmiş ve belediyelerin mali imkansızlıkları göz önünde tutularak üretici pazarı kurulmasına yönelik taleplerin en geç iki yıl içinde yerine getirilebilmesine yönelik düzenleme yapılmıştır.

Toptancı hallerinde satılan mallardan yüzde bir, toptancı halleri dışında satılan mallardan yüzde iki oranında hal rüsumu alınması hüküm altına alınmıştır. Hal rüsum oranlarının düşürülmesiyle, tüketicilerin daha ucuza mal temin edebilmesi, sebze ve meyve fiyatlarının enflasyon üzerindeki olumsuz etkilerinin giderilmesi ve kayıt dışılığın azaltılması amaçlanmıştır. Ayrıca, hal rüsumunun üreticilerin değil malı satın alanların ödemesi öngörülerek, üreticilere komisyon oranında yapılan yüzde ikilik indirimle beraber yüzde dörtlük ek bir kazanç sağlanması hedeflenmiştir.

Bunun yanında, gıda güvenliğine önem verilmesini temin etmek amacıyla, malların gıda güvenliği analizini yaptıranların hal rüsumunun yarısını ödemeleri öngörülmüştür.

Ayrıca, hal rüsumunun paylaşımında üretim bölgesi belediyeleri ile tüketim bölgesi belediyeleri arasındaki dengesizliğin hal rüsumunun iki belediye arasında eşit dağıtımıyla giderilmesi sağlanmış, bu şekilde elde edilen gelirlerin en az yüzde onunun toptancı halinin ihtiyaçları için kullanılmasına yönelik düzenleme yapılmıştır.

Belediyeler ile gerçek veya tüzel kişilerce kurulan toptancı hallerinin yönetimine ilişkin hususlar düzenlenmiştir. Ayrıca belediyelerin, kurdukları toptancı hallerinin işletilmesini belediye meclisince belirlenecek süre ve bedelle devredebilmelerine imkan verilmiştir.

Yine belediyelere, toptancı hali ve bu çerçevedeki denetim hizmetlerinin yerine getirilmesinde istihdam edilmek üzere halin büyüklüğüne ve işlem hacmine göre yeterli sayı ve nitelikte belediye zabıtasını hal zabıtası olarak görevlendirme yükümlülüğü getirilmiştir. Ayrıca, hal zabıtasına yardımcı olmak üzere özel güvenlik görevlisinin çalıştırılmasına imkan sağlanmıştır.

Üreticiler ile meslek mensupları arasında veya meslek mensuplarının kendi aralarında çıkan uyuşmazlıklara çözüm bulmak amacıyla il merkezleri ile gerekli görülen ilçe merkezlerinde hal hakem heyetlerinin oluşturulması öngörülmüş ve bu heyetlerde uyuşmazlık yaşaması muhtemel tüm kesimlerin temsilcilerine yer verilmiştir.

Yürürlükteki mevzuatta da yer alan hal hakem heyetleri, yeniden yapılandırılmış ve değeri ellibin Türk Lirasının altındaki uyuşmazlıklarda heyete başvuru zorunlu hale getirilmiştir. Böylece, anlaşmazlıkların kolay, hızlı ve düşük maliyetle çözümlenebilmesi ve mahkemelerin üzerindeki yüklerin azaltılması amaçlanmıştır.

Ayrıca, malların ticaretinin Kanunun amacına uygun olarak yapılmasının sağlanması hususunda karşılıklı bilgi ve görüş alışverişinde bulunmak, sorunları incelemek ve önlemleri tespit etmek, uygulamayla ilgili kurum ve kuruluşlar arasında işbirliğini sağlamak üzere Toptancı Hal Konseyi oluşturulmuştur.

Maddede, toptancı hallerindeki işyerleri ile pazar yerlerindeki satış yerlerinin işletilmesi ve kira sözleşmeleri ile tahsislerin hangi hallerde feshine veya iptaline karar verileceği hususu düzenlenmiştir.

Toptancı hallerinin, hukuki altyapısı daha sağlıklı olan kiralama yöntemiyle işletilmesi ve kira süresinin en fazla on yıl olması öngörülmüştür. Böylelikle, toptancı hallerindeki işyerlerinin devamlı olarak belirli kişilerce işletilmesinin önüne geçilmesi ve bu alanda faaliyette bulunan diğer meslek mensuplarına da toptancı halindeki işyerlerini işletebilme imkânının tanınması amaçlanmıştır.

Bunun yanında, piyasadaki etkilerini ve rekabet edebilirliklerini artırabilmek amacıyla, toptancı hallerinde bulunan toplam işyeri sayısının en az yüzde onunun üretici örgütlerine ayrılması zorunlu kılınmıştır.

Ayrıca, pazar yerlerindeki satış yerlerinin Ülkemiz şartları gereği tahsis yoluyla işletilmesi ve tahsisin, satış yeri bulunmayanlara öncelik verilmek suretiyle yapılması öngörülmüştür.

Toptancı hallerinde ticari güvenin sağlanması ve tarafların haklarının korunması amaçlanmış, gıda güvenliğine aykırılıktan kaynaklanan zararlar ile mal bedelinin zamanında ödenmemesinden kaynaklanan zararların hızlı ve etkin şekilde tazmin edilmesi öngörülmüştür.

Malların toptan veya perakende ticaretinde hangi eylemlerin yasak olduğu açıklanmıştır.

Hangi eylemlere ne tür cezaların verileceği, bunların miktarları ve niteliği düzenlenmiştir.

Bakanlığın, Kanunun uygulanması ile ilgili görev ve yetkileri düzenlenmiştir.

Ayrıca maddede, Hal Kayıt Sisteminin kurulmasına ve işletilmesine, sektörün gelişmesine, hal hakem heyetleri ile Toptancı Hal Konseyinin kurulması ve çalışmasına, hal hakem heyeti üyelerine ve raportörlere yapılacak huzur hakkı ödemelerine yönelik masrafların anılan Bakanlık bütçesine konulacak ödenekten karşılanacağı öngörülmüştür.

Toptancı halleri, halde işlem gören malların gıda güvenliği analizini belirlenen usul ve esaslara göre kamu veya özel laboratuvarlarda yaptırmakla görevli ve yükümlü kılınmıştır. Bunun yanında toptancı halleri, halde veya hale bildirilerek işlem gören mallara ilişkin bilgileri elektronik ortamda tutmak, bunları kamuoyuna duyurmak, hal kayıt sistemi için gerekli olan verileri sağlamak ve bunları sisteme aktarmak, hale giren ve çıkan malları kontrol altına almak ve denetlemekle de görevli ve yükümlü tutulmuştur.

Madde ile Bakanlık bünyesinde elektronik ortamda merkezi Hal Kayıt Sisteminin kurulması ve gerekli görülmesi halinde bu sistemin diğer kurumlar nezdinde tutulan kayıt sistemleriyle çevrimiçi olarak birbirine bağlanması öngörülmüştür.

Hal Kayıt Sisteminin kurulmasıyla, alım ve satıma konu malların miktar ve fiyatlarına ulaşılabilmesi ve meslek mensuplarının kayıt altına alınabilmesi sağlanacak, bunun yanında, üreticiler mallarını satacakları tacirlerin irtibat bilgilerine erişebilme ve onlar hakkında bilgi sahibi olabilme, yine üreticiler ürünlerini daha çok kar edebilecekleri pazarlara yönlendirebilme, geleceğe yönelik planlama yapabilme ve tacirler karşısında daha güçlü bir pozisyonda bulunabilme imkanı elde edebilecektir. Ayrıca, bu sistem sayesinde, sektörde hesap verilebilirlik ve saydamlığın sağlanması ve sebze ve meyveler ile diğer malların ticaretine yönelik daha sağlıklı değerlendirmeler yapılması ve düzenlemeler oluşturulması mümkün olabilecektir.

Bu maddede, Kanunun uygulanmasıyla ilgili olarak Bakanlık, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı ve belediyelerce yapılacak denetimlerle ilgili hükümler düzenlenmiştir.

Bunun yanında, mevcut uygulamada birçok sıkıntılara neden olan ancak, sistemin iyi işleyebilmesi için gerekli bulunan kontrol ve denetim noktalarının, Bakanlık ile İçişleri Bakanlığının müştereken belirleyeceği il veya ilçe merkezlerinin giriş ve çıkış noktaları ile şehirlerarası yollarda kurulması öngörülmüştür.

Yürürlükten kaldırılan hükümler maddesidir. Bu madde ile, 80 sayılı 1580 Sayılı Belediye Kanununun 15 inci Maddesinin 58 inci Bendine Tevfikan Belediyelerce Kurulan Toptancı Hal'lerinin Sureti İdaresi Hakkında Kanun ile 552 sayılı Yaş Sebze ve Meyve Ticaretinin Düzenlenmesi ve Toptancı Halleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname yürürlükten kaldırılmaktadır.

Ayrıca, Ülkemizde üretilerek alım satıma konu olan malların toptancı haline bildirim usulüyle kayıt altına alınmasını sağlamak amacıyla getirilen düzenlemelere paralel olarak, organik tarım faaliyetleri esaslarına uygun olarak üretilen ham, yarı mamul ve mamul haldeki sertifikalı ürünlerin satışını 552 sayılı Kanun Hükmünde Kararname kapsamı dışında tutan 5262 sayılı Organik Tarım Kanununun 7 nci maddesinin dördüncü fıkrası da yürürlükten kaldırılmaktadır.

Toptancı hallerin çağdaş bir sisteme kavuşturulması ve işletilmesini sağlamak amacıyla, beş yıl içinde Kanunun öngördüğü asgari koşulları sağlamayan hallere idari para cezası uygulanması, bu cezayı takip eden iki yıl içinde halen eksikliklerini gidermeyenlerin faaliyetlerinin durdurulması öngörülmüştür. Aynı zamanda toptancı hallerine, müzayede, depolama, tasnifleme ve ambalajlama tesisleri ile laboratuvarlar ve soğuk hava depolarını ortak olarak kurmak ve işletmek üzere 26/5/2005 tarihli ve 5355 sayılı Mahalli İdare Birlikleri Kanunu hükümlerine göre birlik kurabilme imkanı getirilmiştir.

Bunun yanında, toptancı hallerindeki işyerlerinin işletilmesi yönteminin değiştirilmesi nedeniyle oluşabilecek mağduriyetleri gidermek amacıyla, toptancı hallerdeki tahsisli işyerlerinin mevcut tahsis sahiplerine on yıl süreyle kiralanmış sayılacağı öngörülmüştür.

Ayrıca, Kanunda öngörülen yönetmelikler ve uygulamaya ilişkin sair usul ve esaslar yürürlüğe girinceye kadar 552 sayılı Kanun Hükmünde Kararname uyarınca çıkarılan yönetmeliklerin bu Kanuna aykırı olmayan hükümlerinin uygulanmasına devam olunacağı ve bu Kanunda öngörülen yönetmeliklerin, Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren altı ay içinde yürürlüğe konulacağı ifade edilmiştir.

Yürürlük maddesidir.

Yürütme maddesidir.