Bor Tuzları, Trona ve Asfaltit Madenleri ile Nükleer Enerji Hammaddelerinin İşletilmesini, Linyit ve Demir Sahalarının Bazılarının İadesini Düzenleyen Kanun

— Anayasamıza göre Devletin hüküm ve tasarrufu altında bulunan madenilerin aranması ve (işle tilmesi Maden Kanunu gereğince verilen idarî izinlerle yapılmaktadır. Kanun gereğince verilmiş teinler, Ka nundan kaynaklanan yetkiyle geri alınabilir. Maden türlerinden hangilerinin Devlet kuruluşlarınca işletileceği, 2172 sayılı Kanunla geri alınan maden sahalarından ilgili kuruluşlarca işletilmesi uygun bulunmayanların iadesi, bu Kanun hükümlerine tabi olacaktır. Bu maddede Kanunun amacı açıklanmaktadır.

— Maden türlerinden hangilerinin Devlet kuruluşları tarafından işletileceği maddede belirtilirken, Kanuna ek olan cetvellerde maden sahaları -il ve numaralan ile gösterilmiştir. Sayılan maden türleri ile ekli cet vel dışında kalan maden sahalarının Maden Kanunu hükümleri dahilinde özel teşebbüs tarafından işletilebilece ği öngörülmektedir.

Maddenin (a) fıkrasında belirlenen maden türlerinin mahlut olarak işletilmesine ilişkin taleplerin kabul edil meyeceği ve mahlutiyet talebinde bulunulan asııl madenin de stratejik ve ekonomik nedenlerle Devlet kuruluş larınca işletilmesi zorunlu görülmüştür.

— Kanunda belirtilen maden türlerine ait arama ve işletme faaliyeti Devlet kuruluşlarınca yürütü leceğinden ve bu hakların başkaları tarafından kullanılması imkânsız olduğundan, Maden Kanununun sürelere ilişkin hükümlerinin uygulanmaması gerektiği görüşüyle, bu düzenlemeye gidilmiştir.

Kuruluşların, işletme imkânlarının durumuna göre sahaları atıl bırakmamasını teminen, Bakanlar Kurulu kararına bağlı olarak özel sektörle anlaşma suretiyle işletme faaliyetine devam etmeleri hükme bağlanmıştır.

İlgili kuruluşlarca yapılan etüd ve aramalar sonucunda, Devlet kuruluşlan yönünden işletilmesi rantabll görül meyen maden sahaları, Balkanlar Kurulu Kararma bağlı olarak Kanun kapsamından çıkartılacak ve bu sahalar hakkında Maden Kanunu hükümleri uygulanacaktır.

— Kanunun 2 noi maddesinde belirlenen maden sahalarının devri tamamlanıncaya kadar bazı ted birlerin alınması zarurî görülmüştür.

IDevlet kuruluşlarınca işletilecek madenler üzerindeki spekülatif hareketleri önlemek amacıyla devir imkâ nı kaldırılmış, arama ruhsatnameleri ile işletme hakları sona erdirileceğinden ruhsat yenileme işlemleri dur durulmuştur. Kuruluşlarca işletilecek madenler üzerine aynı amaçla haciz ve ipotek konamayacağı da belirtil miştir.

Kapsamda yer alan maden sahalarındaki devir tarihine kadar sürecek faaliyetleri düzenlemek için tebliğ çıkartılacağı hükme bağlanmıştır.

— Devlet kuruluşlarınca işletilmesi kararlaştırılan madenlerdeki tespit ve takdir işlemlerini yapa cak takdir komisyonunun kurulma şekli açıklanmıştır.

— Takdir komisyonunun görevini yerine getirirken izleyeceği usul, çalışma esasları ve alacakla rı ücret, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının teklifi üzerine Bakanlar Kurulu Kararı ile tespit edilmesi öngörülmüştür, işlerin aksamaması yönünden takdir komisyonunun çalışmasına ve ücretine ilişkin ayrıntıla ra Kanunda geniş biçimde yer verilmeyerek, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının teklifine göre Bakan lar Kuruluna bırakılmıştır.

— Geri alınan madenlerdeki işletme haklan ve arama ruhsatnamesi sahiplerine ödenecek taz minatların hesaplanma esasları bu maddede düzenlenmiştir,

a) tşletme ruhsatnamesi veya işletme imtiyazı normal süresi dolmadan geri alınmış olacağından hak sahibine bundan dolayı tazminat verilmesi öngörülmüştür. Geri alınacak işletme ruhsatnamesi veya işletme imtiyazı süresinin bitiminde değerini kaybetmiş ve ekonomik yönden sıfıra inmiş olacağı gibi, ruhsatname veya imtiyaz sahipleri süre sonunda maliyet bedellerini itfa etmiş sayılacağından; ruhsatname veya imtiyazın amortismanlar düşüldükten sonra kalan maiyet bedelinin verilmesi hükmü getirilmiştir.

b) tşletme hakkı sahibinin mülkiyetindeki kamulaştırma kapsamına alınan arazinin alım - satım değe rinin ödeneceği ilkesi benimsenerek, Anayasamızın 38inci maddesindeki kamulaştırma hükmüne uyum sağ lanmıştır. Kanunun süratle uygulanmasına geçilmesi amaçlandığından, Kanunun yayımı tarihindeki değer esas alınmıştır. Ayrıca, Kanunun yayım tarihindeki bedel öngörülmekle haksız kazanç sağlamak isteyenlerin hareketleri önlenmiş olmaktadır;

Maden Kanununun 125 inci maddesine göre önceden İşletme hakkı sahibi lehine kamulaştırılmış araziler için istisna getirilmiştir. Kamu gücünün kullanılması neticesinde, işletme hakkı sahibinin mülkiyetine geçen arazi için farklı bir uygulama getirilmesi haklı mütalaa edilmiştir. Bu tipteki arazilerin madenin işletme faali yetine uygun olarak kullanılması zorunludur. İşletme ıakkı sahibi 125 inci madde gereğince kamulaştırma bedelini ödeyerek ekonomik yönden bu araziden istifade etmiş olduğundan, ikinci kez yapılan kamulaştır ma da makûl ölçülerde bir tazminat ödenmesi uygun görülmüştür. Bu görüşden hareketle 125 inci maddeye göre kamulaştırılan arazilerin, o tarihteki bedeli esas alınarak, Türk Ticaret Kanunundaki % 10 faiz eklen mek suretiyle bulunacak miktar, tazminat miktarı olarak kabul edilmiştir. Kamulaştırılan arazilere uygula nan bu hükmün amacına ters bir sonuç vermemesi için kamulaştırma bedeline eklenecek yıllık % 10 faiz miktarının arazinin alım - satım bedelini geçemeyeceği şeklinde sınırlamaya gidilmiştir.

c) Maden Kanunu'nun 100 üncü maddesinin 1 inci fıkrası; maden işletme hakkının sona ermesi halinde maden işletme hakkı sahibine tazminat verilmeksizin kuyular, galeriler ve bunların korunması için yapılmış iksa tesislerinin. Devlet'e intikâl edeceğini öngörmüştür. Dolayısıyla işletme hakkı süresinin sonu itibariyle bu tesislerin işletme hakkı sahibi açısından taşıyacağı ekonomik değer, yukarda işletme ruhsatnamesi ve işletme imtiyazı konusunda açıklandığı gibi sıfır olacaktır. Zaten işletme hakkı sahibi bu gibi tesisleri işletme hakkı süresinin sonu itibariyle itfa etmek durumundadır. Bu düşünceden hareket edilerek, Maden Kanunu'nun 100 üncü maddesinin 1 inci fıkrası kapsamına giren tesislerin amortismanlar düşüldükten sonra kalan maliyet bedelleri ile hesaba dahil edilecekleri hükme bağlanmıştır.

d) Diğer tesis ve binaların Kanunun yayımı tarihindeki yapım maliyetlerine göre hesaplanacak bedelle rinden amortismanlar düşüldükten sonra bulunacak değerleri esas alınarak, 6830 sayılı istimlâk Kanunu'na uygunluk sağlanmıştı^ Kanunun yayımı tarihindeki yapım maliyetlerinin esas olacağı ve düşülecek amortismanların da ilk mali yete göre değil, yeni maliyetler üzerinden yapılacağı şeklinde açıklık getirilmiştir.

Yine Maden Kanunu'nun 125 inci maddesi uyarınca işletme hakkı sahibi lehine kamulaştırılmış olan bina lar ve tesisler için kullanma ve yıpranma durumu değerlendirilerek, yukarda (b) bendinde açıkladığımız neden lerle istisna getirilmiştir.

e) Araç ve gereçlerle teçhizat ve malzeme gibi taşınır malar için, temel kamulaştırma kuralına uygun biçimde Kanunun yayımı tarihindeki alım - satım değerlerinin esas alınacağı belirtilmiştir.

f) İşletme hakkı sahibince geçici işgal konusu araziye ödenen tazminattan, yararlanılmayan süreye kar şılık olan kısmının ödeneceği hükme bağlanmıştır.

g) işletme hakkı sahibi, işletme ruhsatnamesi veya imtiyazının normal olarak devam edeceği düşüncesiyle bir takım taahhütlere girmiş olabileceğinden, bunların yerine getirilmemesi yüzünden uğrayacağı kâr kay bının makûl bir ölçüde tazmin edilmesi öngörülmüştür. Tasarının getirdiği ölçüye göre sadece Kanunun yayımı tarihinde mevcut ye madenin özelliklerine göre yapılması olağan sayılabilecek sözleşmelerin işletme hakkının geri alınması nedeniyle yerine getirilmemesi sonucunda yoksul kalınacak kâr, tazminat konusu ol maktadır. Bu ölçü, Borçlar Kanununun haksız fiillerde ve sözleşmeye aykırı hareketlerde zarar miktarının işlerin olağan gidişi ve zarara uğrayanın almış bulunduğu tedbirler göz önünde bulundurularak belirlenme si ilkesine uygundur. Bu çerçeve içinde kâr yoksunluğu tazminatının hesaplanması, objektif bir ölçü olarak Devlet kuruluşlarınca işletilmesi kararlaştırılan maden cinsindeki ortalama kâr hadleri üzerinden yapılacak tır, iKâr yoksunluğu tazminatı kapsamına girecek sözleşmelerin gerçeğe aykırı bir biçimde miktar ve süre itibariyle yükseltilmemesi için, bir tavan olarak bunların işletme ruhsatnameli madenlerde şartnamede yazılı asgari üretim kapasitesine göre en çok altı aylık, işletme imtiyazlı madenlerde ise 1 yıllık bir dönem için dikkate alınması hükmü getirilmiştir.

öte yandan bu sözleşmeler yerine getirilebilmiş olsaydı, işletme hakkı sahibince Devlet hakkı ve Maden Kanunu'nun 136 ncı maddesinin (B) bendi anlamında buluculuk hakkı ödeneceği için, bunlar kâr yoksunlu ğu tazminatından indirilecektir.,

h) İşletme hakkı talepli ve arama ruhsatnameli madenlerde, yukarıdaki bendlerde açıklanan durumlara uyan değerlendirmeler yapıldıktan sonra, işletme faaliyetine geçilmemiş olması nedeniyle kâr yoksunluğu taz minatı ödenmemesi hükmü getirilmiştir.

i) Devletin hüküm ve tasarrufunda bulunan maden rezervleri için herhangi bir tazminat ödenmemesi uygun görülmüştür. Madenler Anayasa'mızın açıklanan hükmü nedeniyle mülkiyete konu olamayacağından, rezerve karşılık tazminat verilmemesi ilkesi kabul edilmiştir,

— Türk Ticaret Kanunu'na göre madencilikle uğraşmak üzere kurulan işletmeler ticarî işletme ve bunları işletenler tacir sayıldığı için, her tacir gibi madenciler de ticari defterler tutmak zorundadır. Bu nedenle takdir komisyonunun, işletme hakkı veya arama ruhsatnamesi sahiplerine ödenecek tazminat miktarla rının hesaplanmasında esas itibariyle bunların Türk Ticaret Kanunu ile Vergi Usul Kanunu'na göre tut mak zorunda oldukları defterlerle onlara dayanak olan belgeleri göz önünde bulunduracağı; ancak gerekti ğinde vergi beyannameleri, vergi dairesinin takip ve tespitleri, Maden Dairesi maden sicil ve benzeri daire lerin kayıtları gabi kontrole yarayıcı resmî kaynakiara müracaat edebileceği belirtilmiştir.

Ayrıca, defterin Kanuna uygun olarak tutulmuş bulunmaması veya defter kayıtlarının devralınacak mevcutların halihazır durumunu yansıtmayacak ölçüde yülksek görülmesi halinde, komisyonun gereken husus larda resen takdir yetkisini haiz olacağı ikinci fıkrada açıklanmıştır,

— Devlet kuruluşlarınca işletilecek madenler üzerindeki buluculuk haklarının da sona ereceği kabul edilmiştir. Hak sahiplerinin mağdur olmaması için Maden Kanunu'nun 136 ncı maddesinin (A) ben di anlamında daha önce tespit edilmiş, fakat henüz ödenmemiş bulunan tazminatın işletme hakkı sahibine verilecek tazminattan kesilerek bulucuya verilmesi; 136 ncı maddenin (B) anlamındaki buluculuk aidatının ise, madenin devralınması sırasında yalnız bir defaya malhsus olmak üzere, işletme hakkı sahibine ödenecek kâr yoksunluğu tazminatının hesaplanmasına esas alınan sözleşmeler yerine getirilebilmiş olsaydı verilmesi gerekecek aidat miktarında bulucuya veya kanuni haleflerine ödenmesi öngörülmüştür.

— Maden Tetkik ve Arama Enstitüsünün önceden işletme hakiki sahibine karşı Maden Ka nununun 49 uncu maddesine göre veya başka bir suretle doğmuş olacağından imrar edilen cevher karşılığın da ödenmeyen kısmının tazminattan kesilerek enstitüye verileceği, devredilen rezerve karşılık olan enstitü alacağının ilgili kuruluşa geçmesinin hakKaniyete uygun olacağı düşüncesiyle kabul edilmiştir.