Türkiye Demiryolu Ulaştırmasının Serbestleştirilmesi Hakkında Kanun

Madde ile, TCDD yeniden yapılandırılarak bugün itibarıyla altyapı ve tren işletmeciliği görevlerini birlikte yapmakta olan Kuruluşun görev tanımı ve faaliyet alanları değiştirilmektedir. TCDD altyapı işletmecisi olarak yeniden yapılandırılmakta, tren işletmecisi olarak da Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları Taşımacılık Anonim Şirketi (TCDD Taşımacılık A.Ş.) kurulmaktadır. Ayrıca kamu tüzel kişileri ile ticaret siciline kayıtlı anonim şirketlerin demiryolu altyapı işletmeciliği ve tren işletmeciliği yapmasına imkân sağlanmaktadır. Kanun ile, sadece ulusal demiryolu altyapı ağı üzerindeki demiryolu işletmeciliği düzenlenmekte, ulusal trafikle ilişkili olmayan metro, hafif raylı sistem, maden ve fabrika sahası gibi alanlardaki demiryolu işletmeciliği düzenlenmemektedir.

Madde ile, Kanunda yer alan bazı kavramların tanımları yapılmaktadır. Kamu tren işletmecisinin ismi, TCDD’ye ait bir şirket olarak bilinmesinin sağlayacağı ulusal ve uluslararası avantajlar nedeniyle, Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları Taşımacılık Anonim Şirketi (TCDD Taşımacılık A.Ş.) şeklinde düzenlenmektedir.

Nuri 441

Madde ile, TCDD’nin altyapı ve tren işletme görevlerinin ayrıştırılarak yeniden yapılandırılması nedeniyle görev çerçevesi yeniden tanımlanmaktadır. Mevcut ulusal demiryolu ağı altyapı işletmeciliği görevi halen TCDD tarafından yapılmaktadır ve TCDD bu konuda deneyime sahip tek kamu kuruluşudur. Kendisine verilen demiryolu altyapı işletmeciliği görevini, TCDD’nin mevcut deneyim ve kaynaklarıyla sürdürmesi hem emniyet ve ekonomik gereklilikleri karşılayacak hem de yeniden yapılandırma sürecinde demiryolu ulaşımının kesintisiz ve emniyetle sürdürülmesini sağlayacaktır. Bu gerekçelerle TCDD, kamu demiryolu altyapı işletmecisi olarak belirlenmektedir.

Altyapı işletmecilerinin yapacağı görevlerin belirlenmesinde, görevlerin ticari ve emniyet nitelikleri dikkate alınmaktadır. Buna göre; emniyetle doğrudan ilişkili olduğundan tüm ulusal demiryolu altyapı ağı üzerindeki demiryolu trafiğini yönetme hakkı ve görevi tekel olarak TCDD’ye verilmiştir. Tren trafiğiyle doğrudan ilgili olmayan ve ticari faaliyetler olarak nitelenebilen yeni demiryolu yapımı, mevcut hatların bakım ve onarımı, gar, istasyon ve lojistik alanların işletilmesi gibi görevler ise tekel niteliğinde değildir. TCDD, ayrıca ana statüsünde belirlenecek görevlerini de yapacaktır.

Madde ile, TCDD demiryolu altyapı işletmecisi olarak yapılandırılmakta, mevcut hukuki statüsünde hiçbir değişiklik yapılmamakta, 233 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameye tabi bir KİK olarak varlığına devam etmektedir. Kamunun tren işletmecisi olarak ise; TCDD’nin tren işletme ile ilgili birimlerinin ayrılması sonucu yine 233 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameye tabi TCDD’nin bağlı ortaklığı Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları Taşımacılık Anonim Şirketi (TCDD Taşımacılık A.Ş.) kurulmaktadır.

TCDD 233 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameye tabi bir KİK olup, TCDD Taşımacılık A.Ş.

de yine 233 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameye tabi bir bağlı ortaklıktır. Bu Kanunda düzenleme yapılmış olması kendi mevzuatları olan 233 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameye tabi oldukları hususunu etkilememektedir. Hukuki statülerinin değiştirilmesi, ana statüsü ve ana sözleşmesi ile görevlerinin belirlenmesi, değiştirilmesi, çıkarılması ve ilave edilmesi konularında 233 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede hiçbir değişiklik yapılmamaktadır. Bakanlar Kurulu, Yüksek Planlama Kurulu ve yönetim kurulları gibi kurul, merci ve makamların yetkileri aynen devam etmektedir.

Maddede bahsedilen yatırımlar, niteliği itibarıyla çok büyük maddi kaynak gerektiren ve ticari esaslar içerisinde sağlanan kârla karşılanması mümkün olmayan altyapı yatırımlarıdır. Bu tür yatırımlar, devletlerin altyapıları yapmak zorunluluklarının bir sonucudur. Ülkemizde son yıllarda büyük demiryolu altyapı yatırımları yapılmaktadır. Sadece TCDD tarafından 2009’da 1,3 milyar TL, 2010’da 2,4 milyar TL, 2011’de 2,7 milyar TL yatırım yapılmış, 2012’de ise 2,7 milyar TL yatırım gerçekleşmesi beklenmektedir. Önümüzdeki on yıl içerisinde de 100 milyar TL yatırım yapılması planlanmaktadır. Başta AB üyesi ülkeler olmak üzere demiryolu taşımacılık pazarının serbestleştirildiği ülkelerde dahi demiryolu yatırım, bakım ve onarım ile trafik yönetim bedellerinin tamamı doğrudan devlet tarafından desteklenmektedir. Altyapı işletmesinin hat tahsis geliri ancak işletme bütçesi finansmanı için yetebilecek niteliktedir.

Madde ile, 233 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameye tabi, sermayesinin tamamı Devlete ait, mal ve hizmetleri kamu yararı gözeterek üreten bir KİK olan TCDD’nin yeni demiryolu yapımı ile mevcut demiryolunun modernizasyonu, yenilenmesi ve iyileştirilmesine ilişkin altyapı yatırımlarının merkezi bütçeden Bakanlık bütçesine konulacak ödenekle karşılanması doğrultusunda düzenleme yapılmaktadır.

Demiryolu taşımacılığını arttırmak amacıyla da fabrika, organize sanayi ve yük merkezi gibi tesisleri ulusal demiryolu şebekesine bağlamak üzere yapılan iltisak hatlarının (bağlantı yolları) yapımı teşvik edilmektedir.

Nuri 441

Bu Kanunun temel amacı, tren işletme faaliyetlerindeki TCDD’ye ait tekelin kaldırılarak demiryolu taşımacılığının serbestleştirilmesi ve rekabete açılmasıdır. Madde ile, serbestleşmeye paralel olarak TCDD dışındaki kamu tüzel kişileri ile özel sektör anonim şirketlerinin de ulusal demiryolu altyapı ağı üzerinde demiryolu tren işletmecisi olmalarına imkân tanınmaktadır.

Diğer taraftan, ulusal demiryolu şebekesinin genişletilmesi için, TCDD dışındaki kamu tüzel kişileri ile özel sektör anonim şirketlerinin demiryolu altyapısına yatırım yapmalarını sağlamak üzere, kendilerine ait demiryolu altyapısı inşa etmelerine, kendilerine ve/veya başka özel sektör anonim şirketlerine ait demiryolu altyapısı üzerinde demiryolu altyapı işletmecisi olmalarına imkân tanınmaktadır.

Ayrıca, çapraz sübvansiyonu önlemek için, demiryolu tren işletmelerine yolcu, yük ve kamu hizmeti yükümlülüğüne ait gelir ve gider hesapları ile muhasebelerini ayrı ayrı tutma zorunluluğu getirilmektedir.

Türkiye genelinde TCDD kullanımında toplam 315.918.967 m2 taşınmaz mevcut olup bunların 281.796.322 m2’sinin mülkiyeti TCDD’ye, 34.122.645 m2’sinin mülkiyeti ise Maliye Hazinesine aittir.

Maliye Hazinesine ait taşınmazların kullanımı ile ilgili olarak TCDD ile Maliye Bakanlığı arasında taşımacılık faaliyetlerine yönelik kiralamalarda ihtilaflar yaşanabilmektedir. Taşınmazlarla ilgili olarak men-i müdahale, ecrimisil, tapu iptali ve tescil, imar ve kadastro anlaşmazlıklarına bağlı olarak açılmış çok sayıda dava bulunmaktadır. Açılan davalarda, TCDD’nin mülk sahibi olmaması nedeniyle sorunlar yaşanmaktadır. Madde ile, söz konusu sorunların önlenmesi için bu taşınmazların mülkiyetinin, özellikleri gözönünde bulundurularak TCDD’ye devri ya da tahsis edilmesi sağlanmaktadır.

Ayrıca madde ile, yüksek hızlı trenin ülkemizde devreye girmesiyle birlikte demiryolu hatlarındaki taşıma hızlarında artış olması nedeniyle, demiryolu koridorlarındaki yapılaşmalar için can ve mal emniyetini temin etmek üzere güvenli bir yaklaşma mesafesi sağlanması için düzenleme yapılmaktadır.

Ulusal demiryolu ağı ile diğer raylı sistemler üzerinde emniyetin sağlanması, kaza ve olayların soruşturulmasıyla ilgili olarak, 665 sayılı Kanun Hükmünde Kararname kapsamında Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığına bağlı birimler oluşturularak görev ve yetkileri tanımlanmıştır. Kanun ile sağlanacak serbestleştirme sonucunda sektörde yeni kamu ve özel sektör altyapı ve tren işletmecileri faaliyet göstereceklerdir. Ceza soruşturmasının yanında demiryolu sistemine özgü kazayla ilgili tespitler yaparak değerlendirilmesi ve sisteme yönelik çözümler üretilmesi, kazanın etkilerinin olay anı itibarıyla tespitinin yapılmasını zorunlu kılmaktadır. Bu tespiti yapacak heyetin ilgili taraflar ile uzmanlardan oluşması hedeflenmektedir.

Madde ile, AB mevzuatı (1370/2007/AT Tüzüğü) ile uyum gözetilerek, gerçekleştirilmesi ticari açıdan kârlı olmayan ancak sosyal devlet anlayışı gereği kamunun karşılanması gereken seyahat ihtiyaçlarının, kamu hizmeti yükümlülüğü kapsamında ihtiyacın özellikleri ile karşılanma şeklinin ortaya konulduğu bir sözleşme dâhilinde gerçekleştirilmesi, bu bağlamdaki kamu ihtiyaçlarının Bakanlar Kurulu tarafından belirlenmesi ve maliyetinin de Bakanlık bütçesine bu amaçla konulacak ödenekten karşılanması öngörülmektedir. Ayrıca demiryolu tren işletmecileri ve Bakanlık arasında yapılacak sözleşmenin temel içeriği düzenlenerek diğer esasların belirlenmesi için Bakanlığa yetki verilmektedir.

Nuri 441

Demiryolu ve karayolu kesişmelerinde uygulanan mevcut hükümler, ilk kez 1983 tarihinde düzenlenmiş, 1992 yılından itibaren de Yüksek Planlama Kurulu Kararı gereği TCDD ana statüsünde yer almaktadır. Hemzemin geçit kazaları TCDD tarafından alınan tüm tedbirlere rağmen yeterince önlenememektedir. Madde ile, mevcut uygulamaya paralel şekilde sonradan yapılan yolun sahibi olan idarenin tedbir alma görevi kanuni düzenlemeye kavuşturulmaktadır.

Madde ile, TCDD’nin bağlı ortaklığı olarak TCDD Taşımacılık A.Ş.’nin kurulması nedeniyle 233 ve 399 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamelerin ilgili bölümlerine işlenmesi hususları düzenlenmektedir.

TCDD’nin bağlı ortaklıklarından yaptığı mal ve hizmet alımları 4734 sayılı Kamu İhale Kanununda istisna kapsamında yer almaktadır. Madde ile, TCDD’den ayrılmak suretiyle kurulan TCDD Taşımacılık A.Ş.’nin de TCDD’nin diğer bağlı ortaklıklarından yapacağı mal ve hizmet alımları istisna kapsamına alınmaktadır.

Ayrıca madde ile, demiryolu tren işletmecisi olarak TCDD Taşımacılık A.Ş. kurulduğundan, bundan sonra TCDD’ye yapılan atıflardan konusu itibarıyla TCDD Taşımacılık A.Ş.’yi ilgilendirenlerin bu bağlı ortaklığa yapılmış sayılacağı düzenlenmektedir.

TCDD’nin tren işletmeciliğiyle ilgili birimleri ayrılarak TCDD Taşımacılık A.Ş. kurulduğundan personel ile araç, gereç ve cihazlardan TCDD ve TCDD Taşımacılık A.Ş. ile ilgili olanları tespit etmek konusunda TCDD Yönetim Kuruluna yetki verilerek bu ayrışmanın sağlıklı bir şekilde yapılmasının sağlanması amaçlanmaktadır.

Bu çerçevede TCDD’den TCDD Taşımacılık A.Ş.’nin faaliyet alanı ile ilgili araç, gereç, hak, alacak, borç ve yükümlülüklerin devredilmesi öngörülmektedir.

TCDD taşınmazlarının ilgili olanlarından; TCDD’den ayrılan tren işletmeciliğinin kesintiye uğramaması için TCDD Taşımacılık A.Ş.’nin kuruluş ve başlangıç aşamasında ihtiyaç duyulanları, rekabet ortamı da gözetilerek on yıl süreyle bu bağlı ortaklığa tahsisi düzenlenmektedir.

Devir ve tahsislerde ortaya çıkabilecek ihtilafları giderme konusunda Bakana yetki verilmektedir.

Demiryolu taşımacılığının rekabet ortamında gerçekleştirilmesinin sürdürülebilirliğini sağlamak üzere; altyapı işletmecileri tarafından tren işletmecilerine sunulacak altyapının yeterli düzeyde bakımının yapılabilmesi, gerekli emniyet tedbirlerinin alınabilmesi, mevcut kapasitenin optimum kullanımı, ilave kapasite oluşturulabilmesi, altyapı ücretlerinin karşılanabilir düzeyde tutulabilmesi için altyapı işletmecilerinin mali açıdan güçlü ve borçsuz olması gerekmektedir. Bu nedenle madde ile, TCDD’nin geçmiş faaliyetlerinden kaynaklanan borç yükünden arındırılması için 31/12/2012 tarihi itibarıyla Hazineye olan borçlarının, TCDD’nin ödenmemiş sermayesine mahsup edilmesi konusunda Maliye Bakanlığı yetkilendirilmektedir.

TCDD tarafından hâlihazırda altyapı işletmeciliği ve tren işletmeciliği birlikte yürütüldüğünden finansman açıkları bir bütün olarak karşılanmaktadır. Yeni yapılanmada altyapı işletmecisi olarak TCDD’nin esas gelirleri; demiryolu altyapısının kullanımı karşılığında tren işletmecilerinden tahsil edeceği ücretler ile Devlet tarafından sağlanacak desteklerden oluşacaktır.

TCDD’nin esas faaliyet geliri olan altyapı kullanım ücretlerinin belirlenmesinde demiryollarının diğer ulaştırma türleri ile rekabet gücü dikkate alınmalıdır. Dolayısıyla, bu ücretler demiryolu taşımacılık pazarının kaldırabileceği düzeyde olmalıdır. Aksi takdirde altyapı kullanım ücretlerinin tamamının başlangıçta ticari esaslar içerisinde belirlenmesi durumunda altyapı kullanım ücretleri çok yüksek düzeyde olacaktır. Bu da tren işletmeciliğini başlangıçtan itibaren olumsuz etkileyecek, talebi önemli ölçüde azaltacak ve yeniden yapılanma gerekçesini ortadan kaldıracaktır.

Nuri 441 Ayrıca TCDD’ye esas gelir getirecek altyapı kullanım ücretini kazanacağı yüksek hızlı tren hatlarının yeterli büyüklüğe ancak beş yıllık bir sürede ulaşacağının öngörülmesi nedeniyle bugün itibarıyla yeterli altyapı kullanım ücreti geliri potansiyeli yoktur.

Bu nedenlerle TCDD’nin geçiş sürecinde desteklenmesi öngörülmektedir.

TCDD Taşımacılık A.Ş. ticari esaslara göre üçüncü şahıslarla rekabet ortamında demiryolu taşımacılık faaliyetlerinde bulunacağından, sektörün kârlı ve verimli olmamasından ve bugün itibarıyla da yüksek hızlı tren işletmeciliği yeterli büyüklüğe erişmediğinden beş yıllık bir geçiş dönemi öngörülmektedir. Böylece, mevcut yük ve yolcu taşımacılığı hizmetlerinin yeniden yapılanma çerçevesinde istenilen sonuca ulaşıncaya kadar aksatılmadan yürütülmesi sağlanmakta ve geçiş döneminde tren işletmeciliğinden kaynaklanan finansman açığı nedeni ile taşımacılık hizmetlerinin yapılamaz hale gelmesi önlenmektedir.

Bu nedenlerle TCDD Taşımacılık A.Ş.’nin geçiş sürecinde desteklenmesi öngörülmektedir.

TCDD ve TCDD Taşımacılık A.Ş.’nin insan kaynakları yapısının; yeni oluşan rekabetçi pazara uygun şekilde nitelik ve nicelik olarak yeniden düzenlenmesine ihtiyaç vardır. Madde ile, ihtiyaç duyulan pozisyon ve personel sayılarının daha sağlıklı belirlenebilmesi için emekli ikramiyelerinin maddede belirtilen oranlarda fazla ödenmesi sağlanmaktadır.

Yürürlük maddesidir.

Yürütme maddesidir.

Nuri 441