Türk Medeni Kanunu (TMK)

Yürürlükteki Kanunun 1 inci maddesini karşılamaktadır.

Madde olduğu gibi korunmuş fakat gerek amaç ve içeriğini daha iyi ifade etmesi bakımından, gerek dilinin daha anlaşılır bir hâle getirilmesi yönünden yeniden kaleme alınmıştır.

Maddenin kenar başlığı "Kanunu Medenînin Tatbiki" şeklindedir. Bu kenar başlık maddenin uygulama alanıyla uyumlu değildir. Çünkü, madde sadece Medenî Kanunun uygulanmasını düzenleyen bir~madde olmayıp genel olarak hukukun kaynaklanm düzenlemektedir. Maddede sayılan kaynaklar medenî hukukta olduğu kadar özel hukukun diğer dallarında da geçerli olan kaynaklardır. Bu sebeple, maddenin kenar başlığı "Hukukun uygulanması ve kaynaklan" şeklinde değiştirilmiştir.

Yürürlükteki maddede yer alan "lâfziyle veya ruhiyle" sözcükleri yerine daha anlaşılır bir ifadeyle "sözüyle ve özüyle"; 'temas ettiği" deyimi yerine "değindiği";

"vazıı kanun" yerine "kanun koyucu"; "vazedecek' yerine "koyacak" sözcükleri kullanılmıştır. Hâkim kanunu hem sözü hem de özüyle birlikte ele alarak uygulayacaktır. Sadece sözüyle veya sadece özüyle uygulaması söz konusu olmayacaktır.

Maddenin üçüncü fikrası "Hâkim, karar verirken bilimsel görüşlerden ve yargı kararlarından yararlanır." şeklinde daha an bir Türkçe ile kaleme alınmış, daha anlaşılır hâle getirilmiştir.

Yürürlükteki Kanunun 2 nci maddesini karşılamaktadır.

Maddenin konu başlığı "Medenî haklann şümulü" yerine "Hukukî ilişkilerin kapsamı" şeklinde değiştirilmiştir. Gerçekten de yürürlükteki Kanunun 2 ve 3 üncü maddelerinde kişilerin medenî lıaklannın kapsamı değil, kişilerin hukuk ilişkilerinde haklan kazanmaları ile borçlannı ifa etmelerinin kapsamı düzenlenmiştir. Bu sebeple 2, 3 ve 4 üncü maddelerin konu başlığı olarak "Hukukî ilişkilerin kapsamı" deyimi kullanılmıştır.

Yürürlükteki Kanunun 2 nci maddesinde, kişilerin haklanni kullanırken ve borçlannı yerine getirirken dürüstlük kurallarına uymakla yükümlü olduklan düzenlenmektedir. Gerek öğretide, gerek yargı kararlannda bu maddenin "doğruluk ve dürüstlük kurallarına" ilişkin genel ilkeyi ortaya koyduğu kabul edilmektedir.

Maddenin içerik ve amacına uygun olarak kenar başlığı bu sebeple, "Dürüst davranma" olarak değiştirilmiştir. Bu deyim, bir sonraki maddede yer alan sübjektif iyiniyet ile bu maddede düzenlenen iyiniyeti birbirinden ayırt etmeye hizmet etmesi bakımından da daha isabetli görülmüştür.

- 3 6- Madde içerisinde de iyiniyet sözcüğü yerine "dürüstlük kurallarına uymak" ifadesi kullanılmıştır. Maddenin ifadesi anlaştınlmak suretiyle daha anlaşılır bir şekle sokulmuştur. Maddede, aynca ödevi de ifade edecek şekilde geniş anlamda "borç*' ibaresine yer verilmiştir.

Yürürlükteki Kanunun 3 üncü maddesini karşılamaktadır.

Maddenin kenar başlığı "İyiniyet" olarak değiştirilmiştir. Burada 1984 tarihli Ontasandaki düzenleme aynen benimsenerek, iyiniyetin rolü, yalnız haldann doğumu alanına indirgenmemiş, kanunun hukukî bir sonuç bağladığı durumlara teşmil olunmuştur. Aynca ifade düzeltilmek suretiyle birinci fıkra, kaynak İsviçre Medenî Kanununun 3 üncü maddesinin Almanca metnine uygun hâle getirilmiştir.

Yürürlükteki Kanunun 4 üncü maddesini karşılamaktadır.

Maddenin kenar başlığı 1984 tarihli Öntasandan alınmış, maddede yer alan "hak ve msfetle hükmeder." deyimi yerine, "hukuka ve hakkaniyete göre karar verir." deyimi kullanılmıştır. Gerçekten maddede yer alan sadece "hak ve msfetle hükmeder" ifadesi hâkimin önüne gelen olayda, hukuku bir tarafa bırakıp sadece hakkaniyeti gözetecekmiş gibi bir kam uyandırmaktadır. Oysa hâkim, takdir yetkisini kullanırken Önce hukuka, daha sonra hakkaniyete göre karar vermek zorundadır.

Yürürlükteki Kanunun 5 inci maddesini karşılamaktadır.

Maddenin kenar başlığı "Genel nitelikli hükümler" şeklinde değiştirilmiştir.

Yürürlükteki maddenin Borçlar Kanununun genel hükümlerinin sadece "medenî hukuk ilişkilerinde" uygulanabileceği kanisim uyandıran ifadesi, Medenî Kanun ile Borçlar Kanununun 1 ilâ 181 inci maddelerindeki genel hükümler ile, bunların dışında kalmakla birlikte genel nitelik arzeden diğer hükümlerin de tüm özel hukuk ilişkilerine uygun düştüğü ölçüde uygulanabilmesine olanak sağlayacak şekilde değiştirilmiştir.

Gerçekten tartışmasız olarak kabul edildiği üzere, bu madde, sadece "medenî hukukun diğer kısımlarında" değil, "özel hukukun diğer kısımlarında da" uygulanabilen temel bir kural koymaktadır. Bunun açıklığa kavuşturulması bakımından "medenî hukuk ilişkileri" deyimi yerine, "özel hukuk ilişkileri" deyimine yer verilmiştir.

Yürürlükteki Kanunun 6 ncı maddesini karşılamaktadır.

Madde 1984 tarihli Öntasarının 6 ncı maddesinden kısmen değiştirilerek alınmış, konu ve kenar başlıklan günümüz diline uyarlanarak aynen korunmuştur.

Yürürlükteki Kanunun 7 nci maddesini karşılamaktadır.

Maddenin düzenlediği konulan daha iyi anlatması bakımından maddenin kenar başlığı "Resmî belgelerle ispat" şeklinde değiştirilmiştir.

Yürürlükteki maddenin birinci fıkrasında "Resmî sicil ve senetlerin doğru olmadığı sabit oluncaya kadar mündericatı ile amel olunur." şeklindeki anlaşılması güç ifade yerine, kısa ve olumlu bir cümle ile "Resmî sicil ve senetler belgeledikleri olguların doğruluğuna kanıt oluşturur." ifadesi tercih edilmiştir.

- 3 7- Maddenin ikinci fıkrası da aynı amaçla sadeleştirilmiş ve daha anlaşılır bir ifadeyle kaleme alınmıştır. Maddede "kanunlarda başka bir hüküm bulunmadıkça" deyimi, resmî sicil ve senetlerin içeriğinin doğru olmadığının ispaüyla ilgili her türlü kanunu ifade etmektedir. Bu anlamda olmak üzere, bu kanunlar usul kanunları olabileceği gibi, bunun dışındaki diğer kanunlar da olabilir. "Sicil", kayıt, şerh ve tescil gibi bütün işlemleri kapsayan bir üst kavram olduğundan, maddede "sicil" sözcüğüne yer verilmiştir.

BİRİNCİ KİTAP KİŞİLER HUKUKU BİRİNCİ BÖLÜM GERÇEKKİŞİLER BİRİNCİ AYIRIM KİŞİLİK

Yürürlükteki Kanunun 8 inci maddesini karşılamaktadır.

Maddenin "A.Şahsîyet" şeklindeki konu başlığı bu. maddelerde genellikle ehliyet konusu düzenlenmiş olduğundan "A. Genel olarak" şeklinde değiştirilmiştir.

Maddenin "I. Medenî haklardan istifade" şeklindeki kenar başlığı ise "I. Hak ehliyeti" şeklinde değiştirilmiştir. Bu değişiklik 1984 tarihli Öntasandan aynen alınmıştır.

Gerek öğretide gerek yargı kararlarında bu maddenin "hak ehliyeti", bundan sonraki maddenin ise "fiil ehliyeti" ile ilgili olduğu kabul edildiğinden "medenî haklardan istifade" yerine "hak ehliyeti", "medenî hakların kullanılması" yerine ise "fiil ehliyeti" deyimleri kullanılmıştır.

Maddenin birinci fıkrasında "Her şahıs..." sözcükleri yerine "Her insan..." sözcükleri kullanılmıştır. Gerek İ971 gerek 1984 tarihli öntasanlarda da isabetle kullanılan bu sözcükler, maddede düzenlenen bu ehliyetin insanlarla ilgili olduğunu ve temel bir insan hakkı olmasını vurgulaması açısından amaca daha uygun düşmektedir.

Maddenin ikinci fıkrası da 1971 ve 1984 tarihli Öntasanlara uygun olarak yeniden kaleme alınmıştır. Birinci fıkrada olduğu gibi ikinci fıkrada da hak ehliyetinde eşitlik ilkesinin belirlenmesinde "Herkes" sözcüğü yerine "Bütün insanlar.." sözcükleri kullanılmıştır.

Yürürlükteki Kanunun 9 uncu maddesini karşılamaktadır.

Maddenin konu başlığında "II.Medenî hakların kullanılması" ifadesi yerine, bir önceki maddede "hak ehliyetinin" düzenlendiği göz önünde tutularak "Il.Fiil ehliyeti" ifadesi, kenar başlığında "1.Mevzuu" yerine "1.Kapsamı" sözcüğü kullanılmıştır.

Gerçekten de bu madde, fiil ehliyeti açısından hak sahibinin hukukî konumunu ve fiil ehliyetinin hak sahibine neler tanıdığını belirleyen bir maddedir. Bu sebeple maddede, fiil ehliyetinin "mevzuu" değil, daha isabetli olarak "kapsamı" ifadesi kullanılmıştır.

Maddede yer alan "iktisaba da iltizama da ehildir" deyimi yerine "kendi fiilleriyle hak edinebilir ve borç altına girebilir',' deyimi kullanılmak suretiyle fiil - 3 8- chliyetinin hak sahibine kapsam itibanyla tanıdığı hukukî durum açıklığa kavuşturulmuştur.

Yürürlükteki Kanunun 10 uncu maddesini karşılamaktadır.

Maddenin konu başlığında yer alan "2.Şartlan" sözcüğü günümüz diline daha uyumlu ve yerleşik bir sözcük olan "2. Koşullan" şeklinde değiştirilmiştir. Maddenin kenar başlığı fiil ehliyetinin genel olarak koşullarını düzenleyen bir madde olması nedeniyle, "a. Genel olarak" şeklinde değiştirilmiştir. 1971 ve 1984 tarihli Öntasanlar da aynı yöndedir.

Madde fiil ehliyetinin üç genel koşulunu düzenlemeyi amaçlamaktadır. Bu nedenle mevcut maddede olduğu gibi sadece rüşt ve temyiz kudretinden söz edilmesi yeterli görülmemiş, buraya fiil ehliyetinin üçüncü koşulu olan "kısıtlı olmama" durumu da dahil edilmiştir.

Yürürlükteki Kanunun 11 inci maddesini karşılamaktadır..

Bu maddenin kenar başlığı "Rüşt" yerine günümüz diline uygun olarak "Erginlik" şeklinde değiştirilmiştir. Maddede kullanılan "ikmal" sözcüğü yerine bunu daha iyi ifade eden "doldurma" sözcüğü kullanılmıştır.

Yürürlükteki Kanunun 12 nci maddesini karşılamaktadır.

Maddenin kenar başlığında "Kazaî rüşt" yerine 1984 tarihli Öntasanya uygun olarak "Ergin kılınma" deyimi kullanılmıştır. Maddede küçüğü ergin kılmada görevli mahkemenin asliye mahkemesi olduğuna ilişkin belirlemenin hukukumuz bakımından gereksiz olduğu kabul edilerek "mahkemei asliyece" yerine "mahkemece" deyimi kullanılmıştır, isviçre'den farklı olarak Ülke genelinde geçerli Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunumuz bulunduğundan, hangi mahkemelerin bu tür işlerde görevli, olduğu konusunun usul kanunlarının işi olduğu düşünülerek bu değişikliğe gidilmiştir.

Maddede yürürlükteki metin esas alınmakla birlikte, ana ve babanın muvafakati yerine nza gösterecek kimsenin veli olması koşulu getirilerek, velayeti kaldınlmış bulunanların rızasının aranmayacağı açıklığa kavuşturulmuştur. 463 üncü maddede küçüğün ergin kılınması için vesayet makamının izni ve1 denetim makamının onayının alınması öngörüldüğünden, yjlrürlükteki maddede yer alan aynca vasinin dinlenilmesi hususuna yer verilmemiştir.

Yürürlükteki Kanunun 13 üncü maddesini karşılamaktadır.

Maddenin kenar başlığı "Temyiz kudreti" yerine "Ayırt etme gücü" şeklinde günümüz diline uyarlanmıştır. Hüküm değişikliği yoktur.

Yürürlükteki Kanunun 14 üncü maddesini karşılamaktadır.

Maddenin konu başlığında "Medenî hakları kullanmağa ehliyetsizlik" deyimi yerine daha kısa ve önceki maddelerle terim birliğini sağlayan "Fiil ehliyetsizliği" deyimi kullanılmıştır. Hüküm değişikliği yoktun - 3 9-

Yürürlükteki Kanunun 15 inci maddesini karşılamaktadır.

Maddenin kenar başlığı terim birliğini sağlamak Üzere "Ayırt etme gücünün bulunmaması" şeklinde değiştirilmiştir. Yürürlükteki Kanunda iki fıkra hâlinde düzenlenmiş olan madde tek fıkra hâline getirilmiştir. Madde ayırt etme gücüne sahip olmayan kişinin tasarruflarının değil, fiillerinin hukukî sonuç doğurmadığını ifade etmek üzere yeniden kaleme alınmıştır. Gerçekten de ayırt etme gücüne sahip olmayan kişilerin hukukî sonuç doğurmayan fiilleri sadece tasarruf işlemleri olmayıp, bu nitelikte olmayan bütün diğer fiilleridir. Maddede bunun kanunlarda öngörülen ayrık durumların âaklı olduğu ifade edilmiştir.

Yürürlükteki Kanunun 16 ncı maddesini karşılamaktadır.

Maddede ayırt etme gücüne sahip oldukları hâlde küçük ya da kısıtlı olan kişilerin fiil ehliyetleri düzenlenmektedir. Kenar başlık terim birliğini sağlamak üzere "Ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar" şeklinde değiştirilmiştir. Maddede kullanılan "kanunî mümessil" deyimi yerine daha güzel bir ifade tarzı olan ve dilimize yerleşmiş bulunan "yasal temsilci" deyimi kullanılmıştır. "İvazsız iktisap" yerine "karşılıksız kazanma", "münhasıran şahsa merbut haklar" yerine de "kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar" deyimleri kullanılmıştır.

Yürürlükteki Kanunun 17 nci maddesini karşılamaktadır.

Yürürlükteki metin esas alınmakla beraber,, isviçre Medenî Kanununun 20 nci maddesinin Fransızca metni dikkate alınarak usul ve füru hısımlığmm "üstsoy-altsoy hısımlığı", civar hısımlığmm ise "yansoy hısımlığı" olduğu belirtilmiştir. • Aynca üstsoy-altsoy hısımlığında usul ve füru deyimlerini karşılamak üzere "üstsoy" ve "altsoy" deyimlerine yer yerilmiş, "civar hısımları" için de "yansoy" deyimi kullanılmıştır.

Yürürlükteki Kanunun 18 inci maddesini karşılamaktadır.

Maddenin kenar başlığında kullanılan "Simi hısımlık" yerine Ülkemizde halk arasında çok yaygın olan ve dilimize yerleşmiş bulunan "Kayın hısımlığı" terimi kullanılmıştır.

Madde daha anlaşılır biçimde yeniden kaleme alınmış, ikinci fıkradaki "Evlenmenin zevaliyle, sıhrî hısımlık zail olmaz." hükmü yerine amacı daha iyi ifade etmek üzere bu hısımlığı meydana getiren evliliğin sona ermesinin hısımlık ilişkisini ortadan kaldırmayacağı açıkça belirtilmiştir.

Yürürlükteki Kanunun 19 uncu maddesini karşılamaktadır.

Maddede ve konu başlığında kullanılan "İkametgah" terimi yerine günümüz diline de uygun olarak "Yerleşim yeri" terimi kullanılmıştır. Aynı şekilde maddedeki "ticarî ve smaî müesseseler" deyimi yerine "ticarî ve sınaî kuruluşlar" deyimi kullanılmıştır.

- 4 0-

Yürürlükteki Kanunun 20 nci maddesini karşılamaktadır.

Madde 1984 tarihli öntasarının 20 nci maddesinden alınmıştır. Maddeye göre henüz bir yercim yeri edinmemiş olan kimsenin hâlen yerleşmek niyeti olmaksızm geçici olarak oturduğu yer, yani "hâlen oturduğu yer" onun yerleşim yeri sayılacaktır.

Bu hüküm herkesin mutlaka bir yerleşim yeri edinmesi zorunluluğunun bir sonucudur.

Yürürlükteki Kanunun 21 inci maddesini karşılamaktadır.

Maddenin kenar başlığı velayet ve vesayet altında bulunan kişilerin yerleşim yerlerini ifade etmek üzere "Yasal yerleşim yeri" şeklinde kaleme alınmıştır. Maddede ana ve babanm birlikte velayet hakkma sahip olduğu durumlarda velayet altındaki küçüğün yerleşim yerinin ana ve babanm yerleşim yeri olduğu hükme bağlanmıştır.

Ana ve babanm ortak bir yerleşim yerinin bulunmadığı, eşlerin ayrı yaşadığı, boşanma hâlinde henüz velayet hakkma sahip olmayan ana veya babanm söz konusu olduğu durumlarda çocuğun yerleşim yeri, çocuk kendisine bırakılan ana veya babanm yerleşim yeri olacaktır. Buradaki "çocuğun kendisine bırakıldığı" deyimi, fiilen çocuğu yanında alıkoyan ana veya babayı değil, bırakılmanın bir hakka dayanmasını ifade etmek üzere kullanılmıştır. Bir başka ifadeyle buradaki alıkoymak, fiilî durumu değil "hukuka uygun bırakılmayı", ifade eder.

Ana ve baba velayet hakkına sahip değiller ve çocuk bunlardan birinin korumasına bırakılmış da değilse, maddede çocuğun oturma yerini onun yerleşim yeri olarak kabul edilmiştir.

Maddenin ikinci fıkrasında vesayet altındaki kişilerin yerleşim yeri vesayet makamının bulunduğu yer olarak düzenlenmiştir.

Yürürlükteki Kanunun 22 nci maddesini karşılamaktadır.

Madde günümüz diline uyarlanarak yeniden kaleme alınmıştır. Hüküm değişikliği yoktur.

Yürürlükteki Kanunun 23 üncü maddesini karşılamaktadır.

Maddenin konu başlığında an bir Türkçe olarak "Kişiliğin korunması" deyimi kullanılmıştır. Yürürlükteki metin esas alınmakla beraber doktrindeki açıklamalar dikkate alınarak ve kaynak İsviçre Medenî Kanununun 27 nci maddesinin Almanca metnine uygun olarak, kişilerin vazgeçemeyecekleri hususların "hak ve fiil ehliyetleri olduğu" açıklığa kavuşturulmuştur.

Yürürlükteki maddenin üçüncü fıkrasına 3678 sayılı Kanunla eklenen hükmün, Ülkemizde bu konu ile ilgili özel bir kanun olan 2238 sayılı "Organ ve Doku Alınması, Saklanması ve Nakli Hakkında Kanım" varken, aynen korunmasının isabetli olup olmadığı tartışılabilirse de kişi haklannm korunması açısından madde metninde yer alması uygun görülmüştür.

Yürürlükteki Kanunun 24 üncü maddesini karşılamaktadır.

Bu madde ile bir sonraki madde kişilik haklarının "saldınya karşı" korunmasını düzenlemekte olduğundan, "II.Tecavüz hâlinde" biçimindeki konu başlığı "Il.Saldınya - 4 1- karşı" şeklinde değiştirilmiş ve bu maddenin kenar başlığı "Ülke", 25 inci maddenin kenar başlığı ise "2.Davalar" şeklinde kaleme alınmıştır.

Yakın bir tarihte 3444 sayılı Kanunla getirilen yeni düzenleme daha anlaşılır biçimde yeniden kaleme alınmıştır.

Yürürlükteki Kanunun 24/a maddesini karşılamaktadır.

. Madde yürürlükteki Kanuna 3444 sayılı Kanunla konulmuş yeni bir hükümdür.

Maddenin aslı İsviçre Medenî Kanununun 1985 tarihinde yürürlüğe giren yeni 28 a maddesidir.

Maddenin birinci fıkrasında zarar ve kusur koşullarını gerektirmeyen saldın tehlikesinin önlenmesi, saldırıya son verilmesi ve tespit davaları düzenlenmiştir.

Maddenin ikinci fıkrasında, birinci fıkrada yer alan davalarla birlikte davacıya, mahkemece verilen düzeltmenin (tekzibin) ya da kararın "üçüncü kişilere bildirilmesi" veya "kararın yayımım" isteme hakkı tamnmıştır.

•—Sürürlükteki maddenin üçüncü fıkrası "Manevî tazminat talebi karşı tarafça kabul edilmedikçe devredilemez, ancak miras yoluyla intikal eder." şeklindedir.

Madde bu şekliyle manevî tazminat istemlerinin hak sahibi tarafından ileri sürülmemesine rağmen ölümü hâlinde mirasçılarına intikal etmesini kabul etmiştir.

Böyle bir çözüm tarzının manevî tazminat istemlerinin niteliğiyle bağdaştırılması mümkün değildir. .Zira manevî tazminat istemleri ileri sürülmediği sürece kişilik hakkına yönelik saldırıdan elde edilen kazancın istem hakkının başkasına intikal etmesi düşünülemez. Böyle bir istem ileri sürüldükten sonra, malvarlığı niteliği kazanabilir ve miras yoluyla intikal edebilir. Nitekim bu gerçeği göz önünde tutan İsviçre Medenî Kanunu dâ 93 üncü maddesinin ikinci fıkrasında manevî tazminat isteminin ileri sürülmedikçe miras yoluyla intikal edemeyeceğim kabul etmektedir.

Buna uygun olarak maddenin dördüncü fıkrası yeniden kaleme alınıp, değiştirilmiştir.

Bu değişiklik sonucu olarak manevî tazminat istemlerinde iki nitelik önemle vurgulanmıştır: *•

a) Manevî tazminat istemlerinin bir başkasına devredilebilmesi için, bundan sorumlu olan kişi ya da kişilerin bu istemi kabul etmeleri gerekir.

b) Manevî tazminat istemlerinin miras yoluyla mirasçılara geçebilmesi için, kişilik haklan' saldınya-uğrayan kişinin tazminat jstemini ileri sürmüş olması gerekir.

Maddeye göre ileri sürmenin mutlaka dava yoluyla gerçekleşmesi $art olmayıp saldmya uğrayan kişinin bunu ortaya koyan ve kanıtlanabilen hür iradesi yeterli görülmüştür/Madde bu konuda dava şartım öngören kaynak Kanundan ayrılmıştır.

Yürürlükteki Kanunun 25 inci maddesini karşılamaktadır.

Maddede ve kenar başlıklarında "isim" yerine dilimizde daha yaygın bir uygulama alanı bulan ve daha güncel olan "ad" sözcüğü kullanılmıştır.

Maddenin birinci^fıkrası aslına uygun olarak arılaştınlmak suretiyle yeniden kaleme alınmıştır.

Maddenin ikinci fıkrası da aynı şekilde aslına uygun olarak yeniden kaleme alınmıştır. Maddenin -sadece "adın gasba karşı korunmasını", yani adın başkalan tarafından haksız olarak kullanılmasını düzenlediği göz önünde tutularak, "buna son - 4 2- verilme davasının" zarar ve kusur koşuUanm gerektirmediği, oysa tazminat davalarının kusur koşullarına bağlı olduğu ifade edilmiştir. Maddenin bu fıkrasında manevî tazminat istemi, İsviçre Medenî Kanununun 29 uncu maddesine uygun olarak sadece bir miktar paranın verilmesine yönelik olmaktadır. Bu niteliği vurgulamak üzere "manevî tazminat ödenmesini" ifadesine yer verilmiştir.

Madede 27- Yürürlükteki Kanunun 26 ncı maddesini karşılamaktadır.

Madde kenar başlığı ile birlikte sadeleştirilmek amacıyla yeniden kaleme alınmıştır. Hüküm değişikliği yoktur.

Yürürlükteki Kanunun 27 nci maddesini karşılamaktadır.

Madde kenar başlıkları ile birlikte sadeleştirilmek suretiyle yürürlükteki maddeden aynen alınmıştır.

Yürürlükteki Kanunun 28 inci maddesini karşılamaktadır.

Maddenin "Sağlığın ve ölümün ispatı" şeklindeki konu başlığı daha anlaşılır bir ifade olarak "Sağ olmanın ve ölümün ispatı" şeklinde, "Beyyine külfeti" şeklindeki kenar başlığı, "İspat yükü" şeklinde değiştirilmiştir.

"""Madde 30- Yürürlükteki Kanunun 29 uncu maddesini karşılamaktadır.

Maddenin "Ahvali şahsiye beyyineleri" şeklindeki konu başlığı kaynak Kanuna uygun olarak "İspat araçları" biçiminde düzeltilmiştir.

Maddenin birinci fıkrası sadeleştirilmek suretiyle yeniden kaleme alınmıştır.

Yürürlükteki maddenin ikinci fıkrasında, 3444 sayılı Kanunla yapılan değişiklik sonucu cinsiyet değişikliği sonunda nüfus sicilinde gerekli düzeltmenin yapılması öngörülmüş, bu düzeltmenin yapılabilmesi için kişinin cinsiyetini değiştirdikten sonra mahkemeye başvurarak düzeltjm karan alması hükme bağlanmıştır. Bu fıkra t hükmünün kişisel durum sicilindeki düzeltmelerle ilgili 39 uncu maddeyi izleyen ayrı bir madde hâlinde düzenlenmesinin daha isabetli olacağı düşünülmüş ve 40 mcı madde kaleme alınmıştır.

Yürürlükteki Kanunun 30 uncu maddesini karşılamaktadır.

Madde kenar başlığı ile birlikte sadeleştirilerek yeniden kaleme alınmıştır.

Yürürlükteki Kanunun 31 inci maddesini karşılamaktadır.

Maddenin birinci fıkrasında "haklan ölüme muallâk kimselerin talebi" yerine "haklan bu ölüme bağlı olanların başvurusu üzerine" ifadesi kullanılmış ve fücra böylece daha an bir Türkçeyle kaleme alınmıştır.

Yürürlükteki maddenin ikinci fıkrasında yetkili mahkemenin belirlenmesinde son çare olarak "pederinin mukayyet olduğu mahallin hâkimi" öngörülmüştür. Kadınerkek arasındaki eşitliği zedeleyen hükümlerin Medenî Kanunumuzdan tasfiyesi amacıyla bu hüküm "anasının veya babasının kayıtlı bulunduğu yer mahkemesi" şeklinde değiştirilmiştir. Bu değişiklik sayesinde özellikle evlilik dışı doğan ve anasının nüfusuna kayıtlı olan çocuklar ile •babası belli olmayan anasının..nüfusuna :

- 4 3- kayıtlt çocukların gaipliğine karar verilmesinde yetkili mahkemenin anamn kayıtlı bulunduğu yer mahkemesi olduğu açıklanmış olmaktadır.

Yürürlükteki Kanunun 32 nci maddesini karşılamaktadır.

Maddenin ifadesi anlaştırılmak suretiyle yürürlükteki maddeden aynen alınmıştır. Maddede "gaip hakkında" deyimi "gaipliğine karar verilecek kişi hakkında" şeklinde değiştirilmiştir. Zira "gaiplik" gaipliğine karar verilecek kişi hakkmdaki kurumun adıdır. Gaiplik karan, bu kişiler hakkında verilen karardır.

Yürürlükteki Kanunun 33 üncü maddesini karşılamaktadır.

1984 tarihli Öntasarının bu maddeyle ilgili metni kısmen düzeltilmek suretiyle yeniden kaleme alınmıştır. Maddede "gaip olan kimse" deyimi yerine "gaipliğine karar verilecek kişi" deyimi kullanılmıştır.

Yürürlükteki Kanunun 34 üncü maddesini karşılamaktadır.

Madde sadeleştirilmek suretiyle yürürlükteki maddeden aynen alınmıştır. İkinci cümledeki "tıpkı gaibin ölümü tebeyyün etmiş gibi" ifadesi "aynen gaibin ölümü ispatlanmış gibi" şeklinde değiştirilmiştir.

İKİNCİ AYIRIM KİŞİSEL DURUM SİCİLİ

Yürürlükteki Kanunun 35 inci maddesini karşılamaktadır.

Bu maddenin yer aldığı İkinci Ayırımın "Ahvali Şahsiye Sicil Kayıtlan" şeklindeki başlığı "Kişisel Durum Sicili" biçiminde daha anlaşılır hâle getirilmiştir.

Madde 1984 tarihli Öntasarının 36 ncı maddesinden esinlenilerek kaleme alınmıştır.

Yürürlükteki Kanunun 36 ncı maddesini karşılamaktadır.

Yürürlükteki maddenin birinci fıkrasındaki "Devletçe mansup memurlan" ifadesi yerine "Devletçe atanan memurlar" ifadesi, maddenin İsviçre aslından aynen alınmıştır. İsviçre'de "Devlet memurlannı" kilise memurlarından ayırt etmek amacıyla bu ifade kullanılmıştır. Çeviri yoluyla bize'de aynen bu şekilde geçmiştir. Oysa Ülkemizde bizde kişisel durum sicilini tutan memurların tamamı Devlet memurudur.

Yürürlükteki Kanunun 37 nci maddesini karşılamaktadır.

Yürürlükteki Kanunun, Devlet memurlannın verdikleri zararlardan doğrudan doğruya sorumlu olacağım öngören 37 nci maddesi hükmünün, mevcut yasal düzenlememizle bağdaştırılması güçtür. Anayasamız Devlet memurlannın görevleriyle ilgili olarak verdikleri zararlardan dolayı Devletin sonımlu olduğunu, zaran tazmin eden Devletin kendi memuruna rücu edebileceğini öngörmektedir. 657 sayılı Devlet Memurlan Kanununun düzenlemesi de^'^öndedir. Bu nedenle madde, mevcut - 4 4- düzenlemeyle uyumlu hâle gelecek şekilde yeniden kaleme alınmış, 468, 469 ve 1007 nci maddelerle paralellik sağlamak üzere ve Anayasanın 129 uncu maddesine uygun olarak maddeyle kişisel durum sicilinin tutulmasmdan doğan zararm, kusurlu memura rücu edilmek kaydıyla tazmin edileceği hükmü getirilmiştir. Maddede aynca tazminat ve rücu davalannda hangi mahkemenin yetkili olacağı konusuna da açıklık getirilmiştir.

Yürürlükteki Kanunun 38 inci maddesini karşılamaktadır.

Madde sadeleştirilmek suretiyle yeniden kaleme alınmıştır. Hüküm değişikliği yoktur.

Bu madde yürürlükteki Kanunun 29 uncu maddesine-04/05/1988 tarih ve 3444 sayılı Kanunla eklenmiş olan ikinci fıkradan değiştirilmek suretiyle alınmıştır.

Yürürlükteki Kanunun 29 uncu maddesinin ikinci fıkrası gereğince cinsiyet değişikliği dolayısıyla nüfus sicilinde gerekli değişikliğin yapılabilmesi için kişinin önceden cinsiyetini değiştirmesi, bu değişikliğin resmî sağlık kurulu raporuna dayandığının belgelendirilmesi yeterli görülmüştür. Madde bu şekliyle mahkemeye, kişinin cinsiyetinin değiştirilmesi sonucu nüfus sicilinde değişiklik yapma konusunda bir takdir yetkisi vermemekte, mahkemeyi âdeta bir onay makamı hâline getirmektedir. Bu durum, gelişigüzel cinsiyet değişiklikleri sonucu mahkemelerimizi, âdeta bir emrivaki ile karşı karşıya bırakmaktadır. Bu amaçla yeni düzenlemede cinsiyet değiştirmek isteyen kişinin bu değişikliğe gitmeden önce bizzat mahkemeye başvurması zorunlu kılınmış; mahkemenin böyle bir izni verebilmesi bazı koşullara bağlanmak suretiyle yürürlükteki 29 uncu maddenin ikinci fıkrasında olduğu gibi gelişigüzel cinsiyet değişikliklerinin önüne geçilmek istenmiştir.

Bu koşulların başında kişinin mahkemeye bizzat başvurması gelmektedir.

Cinsiyet değişikliği şahsa sıkı sıkıya bağlı bir hak olup, bu istemin bizzat cinsiyet değiştirmek isteyen kişiden gelmesi gerekir. Ancak bu durum kişinin böyle bir davayı mutlaka bizzat açması anlamında olmayıp, iradî temsil yolu da açıktır.

Değişiklik için aranan diğer önemli koşul, kişinin onsekiz yaşmı doldurmuş olması ve evli bulunmamasıdır. Henüz cinsiyeti yönünden bir değişiklik zorunluluğu bulunmayan ya da böyle bir zorunluluğun olup olmadığı belli olmayan kişilerin bu yola. başvurmasının önlenmesi bakımından en az onsekiz yaşın doldurmuş olması koşulu aranmış, bunun yanında bu kişinin evli olmaırçgsj] koşulu da getirilmiştir.

Toplumun temeli olan aile kurumunun cinsiyeti belirsiz kişiler nedeniyle sarsılmasını önlemek amacıyla öncelikle kişinin evli olmaması öngörülmüştür. Bu koşul, kişinin bu yandan evliliğini sürdürmesi, öte yandan bu evlilik devam ederken cinsiyet değişikliğine girmesi, bunu eşinin ya da çocuklannm ortak yaşantılan içinde yapmasının psikolojik ve ahlâkî tersliklerinin önüne geçmek üzere konulmuştur.

Getirilen diğer önemli bir koşul, istem sahibinin transseksüel yapıda olması, ruh sağlığı açısından cinsiyet değişikliğinin zorunlu bulunması ve kişinin üreme yeteneğinden sürekli biçimde yoksun olmasıdır. Bu yolla cinsiyet değişikliği sadece biyolojik açıdan d e p, ruhsal açıdan da zorunlu olma koşuluna bağlanmıştır. Bu - 4 5- koşullann gerçekleşip gerçekleşmediğinin gelişigüzel doktor raporlanna bağlanmaması için de uzmanlardan oluşan bir resmi sağlık kurulu raporu alınması öngörülmüştür.

Maddenin ikinci fıkrası, hâkimin iznine bağlı olarak cinsiyet değişikliğinin gerçekleştirilmesi hâlinde, bu hususun yine resmî sağlık kurulu raporuyla saptanması koşuluyla hâkimin cinsiyet değişikliği için nüfus sicilinde değişiklik karan vennesini öngörmüştür.

Yürürlükteki Kanunun 39 uncu maddesini karşılamaktadır.

Doğum kütüğü ve doğumun bildirilmesi konusunda 1587 sayılı Nüfus Kanunu hükümlerinin uygulanacağı göz önünde tutularak madde yürürlükteki metinden farklı bir şekilde düzenlenmiştir.

Yürürlükteki Kanunun 40 mcı maddesini karşılamaktadır.

Doğum kütüğünde değişiklik konusu 1587 sayılı Nüfus Kanununda aynca düzenlenmiş bulunduğu için, maddede diğer ilgili kanunlara yollama yapılmaktadır.

Yürürlükteki Kanunun 41 inci maddesini karşılamaktadır.

Yürürlükteki maddede öngörülen süreler, ilgili kanunlara yollama yapılmak suretiyle metinden çıkarılmıştır. Ölümlere ilişkin bildirimlerin hangi sürelerde yapılması gerektiği konusu 1587 sayılı Nüfus Kanununda düzenlenmiştir. Bu nedenle, bu hususların Medenî Kanunda yer alması isabetli görülmemiştir.

Yürürlükteki Kanunun 42 nci maddesini karşılamaktadır.

Madde sadeleştirilmeksuretiyle yeniden kaleme alınmış, kaynak Kanuna uygun olarak iki fıkra hâline getirilmiştir.

Yürürlükteki Kanunun 43 üncü maddesini karşılamaktadır. Hüküm değişikliği yoktur.

Yürürlükteki Kanunun 44 üncü maddesini karşılamaktadır. Hüküm değişikliği yoktur.

İKİNCİ BÖLÜM TÜZELKİŞİLER BİRİNCİ AYIRIM GENEL HÜKÜMLER Yürürlükte olan Medenî Kanunun İkinci Babı "Hükmî Şahıslar", bu Babın İkinci Faslı ise "Umumî Hükümler" başlığını taşımaktadır. Bu bölümün başlıkları günümüz diline uyarlanmış ve "Hükmî Şahıslar" yerine "Tüzel Kişiler", "Umumî Hükümler" yerine ise "Genel Hükümler" başlıkları tercih edilmiştir. "Tüzel Kişiler" terimi bugün hukuk dilinde yerleşmiş bir terimdir.

- 4 6- Mndde 47- Yürürlükteki Kanunun 45 inci maddesini karşılamaktadır.

Maddenin kenar başlığı "Tüzel kişilik" olarak sadeleştirilmiştir. 1984 tarihli Öntasandan farklı olarak birinci fıkradaki "kişi birlikleri" yerine "kişi toplulukları", yine aynı fıkradaki "bağımsız malvarlıklan" yerine "bağımsız mal toplulukları" terimleri tercih edilmiştir.

Birinci fıkrada, hem "tüzel kişilik" kavramının tanımı yapılmakta, hem de tüzel kişiliğin nasıl kazanılacağı belirtilmektedir. Fıkraya, tüzel kişiliğin nasıl kazanılacağı konusunda tüm özel hukuk tüzel kişileri için geçerli olabilecek genel bir hüküm koymaktan özellikle kaçınılmıştır. Çünkü yürürlükteki metin, İsviçre Medenî Kanunundan (m. 51/1) esinlenmek suretiyle kişi ve mal topluluklarının "sicillerine kayıtlarını icra ettirmekle şahsiyet iktisap edeceklerini" belirtiyorsa da, bu hüküm pozitif hukukumuzda yalnızca vakıflar ve ticaret şirketleri ile kooperatif ortaklıklar açısından teyid edilmektedir. Serbest kuruluş sistemine tâbi olan dernekler açısından ise yürürlükteki maddenin ilk fıkrasındaki bu hükmün işlerliği söz konusu değildir. Bu nedenle, yeni düzenleme hazırlanırken bütün özel hukuk tüzel kişileri için geçerli olması amaçlanan bir genel hükümde, her tüzel kişi çeşidinin kendisi için getirilen özel hükümlerde kabul edilen sisteme göre kurulacağını belirtmekle yetinmenin daha doğru olacağı düşünülmüştür.

Öte yandan yürürlükteki metnin "tüzel kişilik" tanımı da yeni düzenlemeye aynen alınmamıştır. Bu yapılırken, kanunda tanımlanmak istenen hukukî bir kavramın kapsamına girecek kurumlan tek tek saymaktan ziyade, bu kurumların ortak özelliklerini ortaya koyan açık bir ifade kullanılması gerektiği düşüncesinden hareket edilmiştir. Dernekler, vakıflar, ticaret şirketleri ve kooperatif ortaklıklar, kendilerini düzenleyen özel hükümlerde zaten ayrı ayrı tanımlanmaktadır.

Bu sebeple maddenin birinci fıkrasında, tüzel kişiliğin nasıl kazanılacağı açıklanırken verilen tanımda tüzel kişi türleri tek tek zikredilmemiş, tüzel kişilere has olan ortak unsurlar belirtilmiştir. Birinci fıkrada yer alan bu unsurlar ise, a. Bir kişi veya mal topluluğunun bulunması, b. Bu topluluğun belirli bir amaç için oluşturulması, c. Bu oluşumun hukuk düzeninde başlıbaşına bir varlığa sahip olmak üzere, bir örgütlenme ile sağlanmasıdır.

Herhangi bir kişi veya mal topluluğunun tüzel kişilik kazanabilmesi için, onun aynca hukuk düzeni tarafından "hak etıliyetine sahip bir varlık" olarak tanınması gerektiği de açıktır. Yukarıdakilere eklenmesi gereken bu dördüncü unsur da birinci fıkrada yer almakta ve tanımda verilen özellikleri taşıyan toplulukların ancak özel hükümlerinde yazılı şartlar uyarınca tüzel kişilik kazanabilecekleri belirtilmektedir.

Maddenin ikinci fıkrasında, yürürlükteki metinden ve 1984 tarihli Öntasandan farklı olarak "Kanuna... aykırı" yerine "hukuka ...aykırı" deyimi tercih edilmiştir.

Böylece, yalnızca teknik ve dar anlamda "kanun"a değil, pozitif hukuktaki diğer yürürlük kaynaklatma aykın amaç güden kişi ve mal topluluklannın da tüzel kişilik kazanamayacağı vurgulanmış olmaktadır. Diğer taraftan ikinci fıkrada, yürürlükteki metinden farklı olarak "kanuna ve ahlâka mugayir" ifadesi yerine "hukuka veya ahlâka aykın" ifadesi kullanılmış ve böylece "ve" yerine "veya" sözcüğü tercih edilmek - 4 7- suretiyle sadece hukuka aykınlığm yahut da ahlâka aykınhğm varlığmm, tek başına tüzel kişiliğin kazanılmasını engellemeye yeterli olduğu vurgulanmıştır.

YürÜrlükteki Kanunun 46 ncı maddesini karşılamaktadır.

Maddenin kenar başlığında, yürürlükteki metnin kenar başlığındaki "Medenî haklardan istifade" deyimi yerine, teknik ve daha doğru bir ifade olan hem kaynak Kanunda hem de 1984 tarihli Öntasanda kullanılan "Hak ehliyeti" terimi tercih edilmiştir.

Hüküm değişikliği yoktur; madde içerik itibanyla yürürlükteki metnin aynıdır.

Böylece, yaradılış gereği sadece insanlara özgü olan ve maddede "...cins, yaş, hısımlık gibi..." ifadesiyle sınırlayıcı olarak sayılmayan nitelikler dışmdaki bütün haklara ve borçlara tüzel kişilerin de ehil olduğu vurgulanmak suretiyle gerçek ve tüzel kişilerin ehliyet eşitliğini esas alan medenî hukuk yaklaşımı muhafaza edilmektedir.

Ancak, yürürlükteki metinde kullanılan **.." bütün haklan iktisap ve borçlan iltizam edebilirler" tarzındaki ifade, "... bütün haklara ve borçlara ehildirler." şeklinde değiştirilmiştir. Nitekim, hak ehliyeti kavramı, haklara ve borçlara ehil olma şeklinde açıklandığı için kaynak Kanunda da (m. 53) aynı ifade kullanılmaktadır.

1984 tarihli Öntasarının 47 nci maddesinde yer alan "Özel hükümler saklıdır." şeklindeki ikinci fıkranın maddeye alınması, kaynak Kanun da izlenmek suretiyle, gereksiz görülmüştür.

Yürürlükteki Kanunun 47 nci maddesini karşılamaktadır.

İçerik itibanyla hüküm değişikliği yoktur. Yürürlükteki metin yerine, Türkçe açısından daha sade ve teknik hukuk terimlerini daha özenli kullanan ifadeler tercih edilmiştir.

Maddenin konu ve kenar başlıkları, yürürlükteki metinde yer alan "C.Mcdenî haklan kullanmak salâhiyeti/1. Şartlan" yerine, "C. Fiil ehliyeti/ I.Koşulu" şeklinde değiştirilmiştir. Kaynak Kanunun Fransızca metninde "exercise des droit civils".

deyimi yer almakla birlikte, Almanca metninde "Handlungfaehiğkeit", yani "Fiil ehliyeti" terimi yer almaktadır. Yeni düzenlemede Almanca metnin çevirisinin tercih edilmesinin sebebi, bugün Türk Hukukunda, "kişinin kendi fiilleriyle haklar edinebilmesi ve borç (yüküm) altına girebilmesi" olanağı anlamında "fiil ehliyeti" teriminin yerleşmiş olmasıdır. Nitekim, 9 uncu maddede de kaynak Kanunun Almanca metni izlenilmek suretiyle "fiil ehliyeti" terimi kullanılmış ve "Fiil ehliyetine sahip olan kimse, kendi fılleriyle hak edinebilir ve borç altına girebilir" ifadesine yer verilmiştir.

Diğer taraftan, madde kaleme alınırken, yürürlükteki metnin kullandığı "...nizamnamelerine göre...." ifadesi yerine "... kuruluş belgelerine göre..." ifadesi tercih edilmiştir. Bunun sebebi, özel hukuk tüzel kişilerinin kurulması için düzenlenen belgelerin hepsinin "nizamname" yani "tüzük" kavramı altında toplanmasının mümkün olmamasıdır.

Yürürlükteki metnin içerik itibanyla değiştirilmemesinde ise, doğal olarak, kaynak Kanunun kabulüne temel olan gerekçelerin bugün de aynen geçerli olması gerçeğinden hareket edilmiştir. Gerçek kişilçr gibi .doğal bir iradeye sahjp...olmayan - 4 8- tüzel kişilerin kendi fiilleri ile haklar edinip borç altına girmelerinin mümkün olabilmesi için, bu yöndeki iradeyi oluşturacak ve fiil ve davranışları tüzel kişiye atfedilebilecek organların varlığı gerektiğinden, tüzel kişilerin fiil ehliyetinin başlangıcından da ancak söz konusu organların kurulmasından sonra bahsedilebilecektir.

Yürürlükteki Kanunun 48 inci maddesini karşılamaktadır.

Yürürlükteki metnin hem kenar başlığı hem de hüküm fıkraları dil açısından sadeleştirildiği gibi, metne hükmün anlam ve amacı açısından önemli ofon bazı eklemeler de yapılmıştır.

Birinci fıkra, 1984 tarihli Öntasarının 49 uncu maddesinde de yapıldığı gibi, yürürlükteki metnin dil açısından sadeleştirilmiş ve günümüz diline çevrilmiş şeklidir.

İkinci fıkrada, yürürlükteki metnin hem dil açısından sadeleştirilmesi, hem de düzenlenmek istenen konunun daha açık ifade edilebilmesi amacıyla bazı açılardan tamamlanması söz konusudur. Bu fıkrada, organların hukukî işlemleri ve diğer bütün hukukîfiilleriyletüzel kişiyi borç altına sokabilecekleri belirtilmiştir.

Üçüncü fıkrada düzenlenmek istenen konu ise, "organdın sorumluluğu değil, orgam oluşturan kişinin veya kişilerin sorumluluğu olduğu için, hüküm, bu açıdan tamamlanmak suretiyle yeniden kaleme alınmıştır. Diğer taraftan hükme, yürürlükteki metinden farklı olarak, bir de ". ayrıca.." sözcüğü eklenmiştir; çünkü orgam oluşturan :

kişilerin kişisel sorumlulukları tüzel kişinin sorumluluğunu ortadan kaldırmayan ve onun yanında yer alan bir sorumluluktur. Kaynak Kanunun 55 inci maddesinin üçüncü fıkrasında ve 1984 tarihli Öntasarının 49 uncu maddesinin üçüncü fıkrasında da aynı hususlar vurgulanmıştır.

Yürürlükteki Kanunun 49 uncu maddesini karşılamaktadır.

Hüküm değişikliği yoktur. Yürürlükteki metnin "İkametgâh" şeklinde olan kenar başlığı, anlaştırılarak "Yerleşim yeri" şeklinde değiştirilmiş ve ayrıca hüküm cümlesi de sadeleştirilmiştir.

Maddede "nizamname" yerine "tüzük" terimi kullanılmayıp, bütün tüzel kişileri kapsamak üzere "kuruluş belgesi" ifadesi tercih edilmiştir.

Maddede yer alan tüzel kişinin yerleşim yerinin "kuruluş belgesinde başka bir hüküm bulunmadıkça işlerinin yönetildiği yer" olduğuna ilişkin hüküm, tüzel kişilerin kuruluş belgesinde yerleşim yerlerinin belirtilmemiş olması hâlinde, bu eksiklik tamamlanıncaya kadar veya tamamlanmadığı sürece uygulama alanı bulacak ve böylece kişiler hukukunda kabul edilen "yerleşim yerinin zorunluluğu ilkesi" açısından önemli bir işlevi yerine getirecektir.

Madde, yürürlükteki Kanunda, kaynak Kanunda ve 1984 tarihli Öntasanda yer almayan yeni bir hükmü içermektedir.

Tüzel kişinin kişiliğinin sona ermesinin etkilerini düzenleyen hükümler, yürürlükteki metinde "Şahsiyetin zevali" başlığı altında kaleme alınmıştır. Maddenin konu başlığı "Kişiliğin sona ermesi" şeklinde ifade edilmiştir.» - 4 9- "Sınırlı devam etme" başlığım taşıyan madde, sona erme sebeplerinden birinin ortaya çıkması durumunda bunun sonucunun ne olacağı konusunda, Türk Ticaret Kanununun çeşitli hükümlerinde ticaret ortaklıkları için dile getirilen ve doktrinde bütün özel hukuk tüzel kişileri açısmdan da geçerli olduğu kabul edilen bir ilkenin Medenî Kanunda da bir genel ilke olarak yer alması gerektiği düşüncesinden hareketle kaleme alınmıştır. Bu ilke, sona erme sebeplerinden biri ortaya çıktığında bir tüzel kişinin kişiliğinin ortadan kalkmasmm hemen gerçekleşmeyeceği, tüzel kişinin kuruluş amacının yerini -tasfiye sonuçlanana kadar- tasfiye amacının alacağı ve tüzel kişiliğin de bu amaçla sınırlı olmak üzere devam edeceği ilkesidir. Sona erme sebebi gerçekleşen tüzel kişinin, tasfiye su-asında kişiliğini koruması, bu aşamada yapılacak işlemlerin kime izafe edileceğinin belirlenmesi açısmdan kaçınılmazdır; ancak kişiliğin yalnızca tasfiye amacı çerçevesinde devam etmesi de yeterlidir. Bu amaç, sona erme sebebi gerçekleşen tüzel kişinin malvarlığının paraya çevrilerek borçlarının ödenmesine ve alacaklarının tahsiline yöneliktir.

Yürürlükteki Kanunun 51 inci maddesini karşılamaktadır.

Maddenin yeri, yürürlükteki hükümden, kaynak Kanundan ve. 1984 tarihli Öntasandan farklı bir sistematik izlenmek suretiyle, "malvarlığının tasfiyesi" konusu "malvarlığının özgülenmesi" konusunun önüne alınmıştır. Bunun sebebi, özgüleme aşamasının ancak tasfiyeden soma söz konusu olabileceği gerçeğidir.

Madde içerik itibarıyla, yürürlükteki metinden ve kaynak Kanundan ayrılarak, 1984 tarihli Öntasarının 52 nci maddesi hükmündeki tercihi izlemiştir. Buna göre, sona erme sebebi gerçekleşen tüzel kişinin tasfiyesi, yürürlükteki metinde olduğu gibi "...kooperatif şirketlere tatbik edilen hükümlere tevfikan..." değil, kanunda ve kuruluş belgesinde aksine hüküm bulunmadıkça, terekenin resmî tasfiyesine ilişkin hükümlere göre yapıhr. Sona erme sebebi gerçekleşen tüzel kişinin tasfiyesinde uygulanacak olan terekenin resmî tasfiyesine ilişkin hükümler ile kasdedilen ise 632 ve 633 üncü madde hükümleri değil, 634 ilâ 636 ncı maddeleri arasında getirilmiş olan tasfiye usulü hükümleridir. Hâkim bu hükümleri doğrudan değil, ancak kıyas yoluyla uygulayabilir.

Yürürlükteki Kanunun 50 nci maddesini karşılamaktadır.

Yürürlükteki maddenin kenar başlığında kullanılan "Malların tahsisi" ifadesi yerine, günümüz diline uygun olan "Malvarlığının özgülenmesi" ifadesi tercih edilmiştir. Madde, yürürlükteki.metinden farklı olarak, kaynak Kanun (m.57) izlenmek suretiyle ve 1984 tarihli Öntasarının 51 inci maddesinde olduğu gibi üç fıkraya ayrılmıştır.

Maddede hüküm değişikliğine gidilmemiş ve ifade açısmdan ise, büyük ölçüde 1984 tarihli Öntasarı izlenmiştir.

Yürürlükteki Kanunun 52 nci maddesini karşılamaktadır.

Kaynak Kanundaki kenar başlıktan esinlenen yürürlükteki metnin kenar başlığı, kanun yapma tekniğine uygun olarak kısaltılarak "Saklı hükümler" şeklinde kaleme alınmıştır.

- 5 0- Madde, yürürlükteki metinden ve 1984 tarihli Öntasarının 53 üncü maddesinden farklı olarak, tek fıkraya indirilmiş ve yürürlükteki metnin "İktisadî bir gaye takip eden cemiyetler, şirketler hakkındaki hükümlere tâbidir." şeklindeki ifadesi, gereksiz olduğu düşüncesiyle hükümden çıkarılmıştır. Hukuk sistemimizde dernekler, dar anlamda iktisadî amaç güdemeyecekleri ve üyelerine iktisadî yarar sağlamak yahut kazanç paylaştırmak amacıyla kunılamayacaklan için, bu amaçlar için kurulabilecek ve tüzel kişiliğe sahip bulunacak kişi topluluklan da sadece ticaret şirketleridir. Bu sebeple, maddede sadece "kamu tüzel kişileri ile ticaret şirketleri hakkındaki kanun hükümlerT'nin saklı olduğu belirtilmekle yetinilmiştir.

İKİNCİ AYIRIM DERNEKLER

Bu maddede derneğin tamım yapılmıştır. Yürürlükteki Kanun 53 ilâ 72 nci maddelerinde demek kurumunu düzenlemiş; fakat dernek tanımına yer vermemiştir.

Bu maddede, 2908 sayılı Dernekler Kanununun 1 inci maddesinde yer alan düzenleme ve yürürlükteki Kanunun 53 üncü maddesi birlikte ele alınmış; doktrinde ileri sürülen görüşlerden yararlanılarak dernek kavramı yeniden tanımlanmıştır.

Böylece dernek kavramının, benzer kavramlardan, örneğin adî ortaklıktan, ticaret şirketlerinden, vakıftan ve gönüllü faaliyetlerden ayırdedilmesi sağlanmıştır.

Maddede verilen tanımdan hareketle, derneğin unsurlarım şu şekilde belirleyebiliriz:

a- En az yedi gerçek kişinin bilgi ve çalışmalannı sürekli olarak birleştirmeleri, b- Kazanç paylaşma dışmda belirli ve ortak amacı gerçekleştirme, c- Tüzel kişiliğe sahip olma, d- Örgütlenmiş kişi topluluğu olma.

İkinci fıkrada demeklerin hukuka veya ahlâka aykurı amaçlarla kurulamayacağı öngörülmektedir.

Anayasamızda dernek kurma özgürlüğü kişinin haklan ve ödevleri başlıklı bölümde temel haklar arasında sayılmış, böylece anayasal güvence altına alınmıştır. Anayasanın 33 üncü maddesinin birinci fıkrası, birinci fıkra olarak aynen alınmıştır; Bu bakımdan anılan Anayasa hükmünün gerekçesi burada da geçerli olacaktır.

Bu maddede, dernek özgürlüğünün olumlu bir görünümü olan dernek kurma hakkı düzenlenmiştir.

Maddedeki "herkes" sözü ile, Anayasanın 33 üncü maddesinde olduğu gibi gerçek kişiler kastedilmiştir. Dernek kurucusu olacak gerçek kişilerin fiil ehliyetine sahip olmalan yeterli sayılmıştır. Demek kurucu üyesi olabilmek için kişinin ergin olması, ayırt etme. gücüne sahip bulunması ve kısıtlı olmaması gerekir. Demek kumcusu olabilmek için kişinin mutlaka onsekiz yaşını tamamlaması şartı aranmamış;

ergin kılınma (m. 12) veya evlenmeyle ergin olanlann (m. 11) onsekiz yaşım tamamlamadıkları hâlde, kurucu olabilmelerine olanak tanınmıştır.

Madde dört fıkradan oluşmaktadır. Birinci fıkrada her derneğin mutlaka bir tüzüğünün bulunması gerektiği ifade edilmiştir. Derneklerin tüzüğü âdeta onların temel yasası niteliğindedir. Tüzükte mutlaka yer alması gereken hususların neler olduğu ikinci fikrada belirtilmiştir. Tüzükte ayrıca geçici yönetim kurulu üyelerinin de gösterilmiş olması şarttır.

Üçüncü fıkrada dernek tüzüklerine konulacak hükümlerin kanunun emredici hükümlerine aykın olmaması gereğine işaret edilmekte, son fikrada da tüzükte hakkında hüküm bulunmayan hâllerde kanun hükümlerine başvurulacağı ifade edilmektedir.

Maddede derneklerin tüzel kişilik kazanması ve özellikle tüzel kişiliğin hangi anda kazanılmış olacağı düzenlenmektedir.

Birinci fıkrada derneklerin tüzel kişilik kazanma anı, kuruluş bildirimi, demek tüzüğü ve gerekli belgelerin yerleşim yerindeki en büyük mülkî amire verildiği an olarak öngörülmektedir. Bu itibarladır ki, demeklerin tüzel kişilik kazanmasında "normatif bildirim sistemi" benimsenmiş olmaktadır. Böylece de yürürlükteki Kanunun kabul etmiş olduğu "serbest kuruluş sistemi" değiştirilmiş olmaktadır.

Madde demeklerin kuruluş aşamasında yaptıkları başvurunun incelenmesi konusunu oldukça ayrıntılı biçimde düzenlemektedir.

Birinci fıkrada yerleşim yerinin bulunduğu yerin en büyük mülkî amirine, kuruluş bildirimi ve eklerinin, bu arada tüzüğün doğruluğunun, eksiklik veya kanuna aykırılıkların bulunup bulunmadığının en çok altmış gün içinde incelenmesi görevi verilmektedir.

İkinci fıkrada, bu inceleme sonucunda tüzükte, kuruluş bildirimi ve kurucuların hukukî durumunda kanuna aykırılık veya noksanlıklar tespit edildiği takdirde mülkî amirin ne yapması gerektiği açıklanmaktadır.

Maddede demek tüzüğünün, en büyük mülkî amirin demeğe yaptığı yazılı bildirimi izleyen onbeş gün içinde yerel bir gazete ile ilân edilmesi zorunluluğu getirilmektedir.

Maddede yeni kurutmuş olan bir derneğin ilk genel kurul toplantısını tüzüğünün gazetede yayımlandığı günü izleyen altı ay içinde yapması ve kanunen kurulması gerekli olan organlarını bu genel kurul toplantısında oluşturması zorunluluğu getirilmektedir. Derneğin fiil' ehliyetinin başlayabilmesi, yani demek adına hukukî işlemlere girişilebilmesi ancak bu zorunlu organların oluşturulmasıyla mümkün olabilecektir.

Toplantı ve demek kurma hakkı temel hak ve özgürlüklerdendir.

Nitekim, Anayasanın 33 üncü maddesi bu özgürlüğü temel haklar arasında düzenlemiştir.

- 5 2- Madde bir demeğe üyelik konusunu bu anlayışla düzenlemekte ve busu Idşinin iradesine bağlamaktadır.

Madde bir demeğe üye olma koşullarını düzenlemektedir. Buna göre, demeğe üyelik için özel koşullar aranmamış, kişinin fiil ehliyetine sahip olması yeterli görülmüştür.

Maddenin ikinci fıkrasında üyelik başvurusu üzerine yapılacak işlemler belirtilmiştir.

Dernek üyeliğinin sona ermesi, bu ve bunu izleyen maddelerde "Kendiliğinden", "çıkma ile" ve "çıkarılma ile" kenar başlıklarıyla Üç ayrı maddede düzenlenmiştir.

Bu hükümde üyeliğin, kanunda veya demek tüzüğünde öngörülen koşulların kaybı hâlinde kendiliğinden sona ereceği belirtilmiştir.

Madde yürürlükteki Kanunun 63 üncü maddesini karşılamaktadır.

Maddede demeğe girme gibi demekten çıkma da kişinin kendi iradesine bağlanmıştır.

Demekten çıkmak isteyen üyenin bu iradesini altı ay önceden yazılı olarak bildirmesi yeterlidir. Yazılı şekil geçerlilik koşuludur.

Maddede Idşinin demekten çıkarılması konusu düzenlenmiştir.

Çıkarılma sebeplerinin genelde demek tüzüğünde gösterilmesi yaygın bir uygulamadır. Tüzükte bu konuda bir hüküm yoksa, üye ancak haklı sebeplere dayanılarak demekten çıkarılabilir. Üçüncü fıkra ile bu gibi durumlarda üyelikten çıkarılan kimseye çıkarma kararma karşı itiraz hakkı tanınmıştır.

Madde, Anayasanın 10 uncu maddesinde öngörülen eşitlik ilkesini tekrarlamaktadır. Buna göre, demek üyeleri arasında herhangi bir ayınm yapılamayacağı ve demek faaliyetlerine katılımda da üyelerin eşit haklara sahip olduğu vurgulanmıştır. Ayrıca maddede, yürürlükteki Kanunun 66 ncı maddesinde olduğu gibi, demekten çıkan her üyenin, demek malvarlığında hak iddia edemeyeceği hüküm altına alınmıştır.

Maddede üyelerin oy hakkı düzenlenmiştir. Eşitlik ilkesi gereği, her üyenin bir oy hakkına sahip olacağı tabiîdir.

Madde yürürlükteki Kanunun 64 üncü maddesini karşılamakta olup, İsviçre Medenî Kanununun 71 inci maddesinin Fransızca ve Almanca metnine uygun olarak yeniden düzenlenmiştir. Madde, üyelik yükümlülüklerinden "ödenti verme borcu"nu hükme bağlamakta, bu borcun tüzükle düzenleneceğini, tüzükte hüküm bulunmaması hâlinde ise üyelerin demek amacının gerçekleşmesi ve borçlarının karşılanması için zorunlu ödentilere eşit olarak katılacağını, demekten çıkan veya çıkarılan üyenin, üyelikte bulunduğu sürenin ödentisini vermek zorunda olduğunu onursal üyelerin ödenek vermeye zorlanamayacağım öngörmektedir. Maddeye, ödenti - 5 3- tuzükle belirlenmemişse, üyenin demeğin tüm borçlarını ödemek zorunda olmadığı, sadece amacı ve borçlarının karşılanması için belli bir miktar ödenti vereceği konusunda açıklık getirilmiştir.

Madde "Diğer yüküınlülükler" kenar başlığı -altında üyelerin manevî yükümlülüklerinin neler olduğunu düzenlemektedir. Bu yükümlülüklerin birer birer belirtilmesindeki güçlük göz önünde tutularak birinci fıkrada genel düzenlemeye yer verilmiş, ikinci fıkrada ise bu kapsamda değerlendirilebilecek bazı özel nitelikli yükümlülükler sayılmıştır.

Madde demeğin zorunlu organlarının neler olduğunu düzenlemekte ve bunlar dışmda da organlar oluşturabilme olanağını tanımaktadır. Zorunlu organların görev, yetki ve sorumluluklarının oluşturulacak bu organlara devri mümkün değildir.

Zorunlu organlar dışındaki organların neler olabileceği açıklanmamış, böylece demeklere iç örgütlerini serbestçe belirleme olanağı tanınmıştır.

Madde, yürürlükteki Kanunun 57 nci maddesini karşılamakta olup, kayıtlı tüm üyelerden oluşan genel kumlun, demeğin en yetkili karar organı olduğunu hükme bağlamıştır.

Maddeyle genel kumlun olağan toplanma koşullan düzenlenmiştir.

Çağrı yönetim kurulunca yapılır. Olağan genel kurul toplantısının yapılma süresi en geç iki yılda bir olarak saptanmış, böylece yönetim kumlunun olağan toplantıya çağırma hak ve yetkisini kötüye kuUanrnasına karşı önlem alınmıştır.

Madde genel kurulun olağanüstü toplanmasını düzenlemektedir.

Bazı önemli ve zorunlu durumlarda genel kumlun olağanüstü toplantıya çağnlmast gerekebilir.

Birinci fıkrayla olağanüstü çağnyı yapabilecek organlar ile üye sayısı belirlenmiştir.

İkinci fıkrayla da yönetim kurulunun genel kumlu toplantıya çağırmaması hâlinde üyelerden birinin başvurusu üzerine sulh hâkiminin üç üyeyi genel kumlu toplantıya çağırmakla görevlendirebileceği öngörülmüştür.

Madde, olağan genel kurullar hariç bırakılmak suretiyle, toplantısız veya çağnsız toplantıyla kararlar alınmasını düzenlemektedir.

Birinci fıkrayla genel kurul Üyelerinin tamamının bir araya gelmeksizin yazılı katılımıyla alacaklan kararlar ile demek üyelerinin tümünün kanunda yazılı, çağn usulüne uyulmaksızın bir araya gelerek aldıkları kararlar geçerli kabul edilmiştir.

İkinci fıkrayla, olağan genel kurul toplantısı yerine geçmek üzere bu şekilde karar alınamayacağı öngörülmüştür.

- 5 4- Maddc 77- Madde genel kurulun toplantıya çağrılmasını düzenlemektedir.

Birinci fıkrayla genel kurulun toplantıya çağrılmasının usul ve esasları belirlenmiş, böylece kuruldan bütün üyelerin zamanında haberdar olmalan ve katılımlarının sağlanması öngörülmüştür.

İkinci fıkrayla da toplantıya çağn usulü ve toplantının ertelenmesine ilişkin konuların ayrıntıları, düzenlenecek yönetmeliğe bırakılmıştır.

Madde toplantı yeri ve toplantı yeter sayısını düzenlemektedir.

Birinci fıkrayla sakıncaları gidermek amacıyla, tüzükte aksine bir hüküm bulunmadıkça, genel kurul toplantılarının demek merkezinde yapılacağı hükmü getirilmiştir.

İkinci fıkrayla toplantı yeter sayısı ayrıntılı olarak belirlenmiştir.

Üçüncü fıkrayla ise genel kurul toplantısının bir defadan fazla geri bırakılamayacağı öngörülmüştür.

Madde toplantı usulünü düzenlemektedir.

Birinci fıkra toplantıyı yöneteceklerin kimler olacağını ve sayılanın saptamaktadır.

İkinci fıkra genel kurulun toplantılarında gündemle bağlılığım ve bunun yamsıra toplantıda hazır bulunan üyelerin en az onda biri tarafmdan istenilmesi koşuluyla görüşülmesi yazılı olarak istenen -konuların da gündeme alınması zorunluluğunu öngörmektedir.

Üçüncü fıkra hükümet komiserinin katılımını ve katılmamasının toplantının yapılmasını önlemeyeceğini hükme bağlamaktadır.

Maddeyle demeğin en üst organı olan genel kurulun görev ve yetkilerinin neler olduğu düzenlenmiş, demeğin diğer organlarını denetleyeceği ve onlan haklı sebeplerin varlığı hâlinde her zaman görevden alabileceği hükme bağlanmıştır. Haklı sebeplerle görevden alınan diğer organların sözleşmeden doğan haklarını kullanmaları doğal olduğundan, maddede genel kurulca haklı sebeplerle görevden alman diğer organların, sözleşmeden doğan haklarının saklı tutulması yönünde bir hükme yer verilmemiştir.

Madde genel kurul kararlarının alınmasında aranacak karar yeter sayısını düzenlemektedir. Genel kurul, toplantıya katılan üyelerin salt çoğunluğuyla karar alacaktır. Tüzük değişikliği ile demeğin feshi kararlarının toplantıya katılan üyelerin üçte iki çoğunluğuyla alınabilmesi öngörülmüştür.

Madde bir demek üyesinin hangi hâllerde oy kullanamayacağım düzenlemektedir. Bu hüküm sadece genel kurul görüşmelerine ilişkin olmayıp, demeğin diğer organlarında yapılan görüşmelere katılan bir üyenin de kendisi, eşi, üstsoyıı ve altsoyu ile demek arasındaki bir hukukî işlem veya uyuşmazlık konusunda alınması gereken kararlarda oy kullanamayacağını da kapsar niteliktedir.

Msdde 83- Madde genel kurul kararlarının iptalinin kim tarafından ve hangi koşullarda istenebileceğini ayrıntılı biçimde düzenlemektedir.

Medde 84- Maddede demek yönetim kurulunun nasıl oluşturulacağı konusu düzenlenmiştir. Bunun için beş asıl ve beş yedek üye yeterli görülmüştür. Bunlar asgari sayılardır. Demek tüzüğünde yönetim kurulunun daha fazla üyeden oluşacağı öngörülebilir.

Maddede demek yönetim kurulunun görevleri belirtilmiştir.

Yönetim kumlu, demeğin yürütme ve temsil organı olarak bu görev ve yetkilerini kanun ve tüzüğünde belirtilen hükümler çerçevesinde yerine getirir. Bu görevler demek içinde derneğin yönetimi, dışarıya karşı ise demeğin temsili çerçevesindeki görevlerdir.

Madde denetim kumlunun oluşum ve görevlerini düzenlemiştir.

Denetim kumlu, kendisini seçen genel kurul adma yönetim kumlunun hesap ve işlemlerini denetler. Denetim kumlu, demeğin işlemleri, hesaplan ve durumu hakkında yönetim kumlundan her zaman bilgi ve belge isteyebilir ve yönetim kumlunun faaliyetlerini sürekli olarak izleyerek sonuçlannı bir raporla yönetim kumluna ve genel kumla sunar.

Madde yürürlükteki Kanunun 70 inci maddesini karşılamaktadır.

Bu ve bunu izleyen iki maddede, demeğin sona erme sebepleri "Kendiliğinden", "Genel kurul karan ile" ve "Mahkeme karan ile" kenar başhklan altında üç madde hâlinde düzenlenmiştir.

Maddede demeğin kendiliğinden sona ereceği durumlar beş bent hâlinde belirtilmiştir.

Madde yürürlükteki Kanunun 69 uncu maddesini karşılamaktadır.

Maddede bir demeğin kendi varlığına genel kurul karanyla her zaman son verebileceği belirtilmiştir. Bu konuda tek yetkili organ genel kural olduğundan, bu yetkinin başka organlara devri mümkün değildir.

Madde yürürlükteki Kanunun 71 inci maddesini karşılamaktadır.

Maddede demeğin amacının kanuna veya ahlâka aylan hâle gelmesi durumunda .Cumhuriyet savcısının veya bir ilgilinin istemi üzerine mahkemece feshine karar verilebileceği belirtilmiştir. Cumhuriyet savcısı da re'sen dava açabileceği gibi, doğrudan veya dolaylı olarak ilgili kişilerin başvurusu üzerine istemi haklı görür ve koşullar gerçekleşmişse demeğin feshine ilişkin davayı açabilecektir. Demeğin feshine karar verecek mahkemenin, dava sırasında gerekli gördüğü takdirde bir önlem olarak demeği geçici olarak faaliyetten alıkoyabileceğine kuşku yoktur.

Maddede demeklerin amacı dışında faaliyet gösteremeyecekleri belirtilmiştir. Demeğin amacı, tüzel kişi plamkvderneğin hangi alanlarda çalışacağını - 5 6- gösterir. Demek, ilke olarak bu amacın gerçekleşmesini sağlayacak her türlü faaliyette bulunabilir. Demeğin amaç ve faaliyet konularının demek tüzüğünde belirtilmesi yaygın bir uygulamadır. Bu konular aynı zamanda demeğin hak ve fiil ehliyetinin kapsamını da belirler.

Maddenin ikinci fıkrasında, yasaklanan veya izne bağlı faaliyetlerle ilgili olarak özel kanun hükümlerine yollama yapılmıştır.

Maddeyle, demeklerin uluslararası düzeyde faaliyet göstermelerine olanak sağlanmakta, Türkiye'de kumlan demeklerin, amaçlan doğrultusunda uluslararası alanda işbirliği yapılmasında yarar görülen hâllerde, Bakanlar Kumlunun izniyle yurt dışında kurulmuş demek veya kuruluşlara katılabilecekleri öngörülmektedir.

Maddede yabancı demeklerin Türkiye'de faaliyet göstermelerinin koşullan düzenlenmiştir. Bunun için Bakanlar Kumlundan izin alınması zorunludur.

Bakanlar Kurulu ekonomik, kültürel ve teknik konularda bilgi ve teknolojilerinden yararlanılmak üzere yabancı bir demeğe Türkiye'de faaliyet izni verebilir.

Maddede yabancı gerçek kişilerin Türkiye'de yerleşme hakkına sahip olmaları koşuluyla Türkiye'de demek kurabilecekleri veya bir demeğe üye olabilecekleri belirtilmiştir.

Madde demeklerin şube açmalarının koşul ve yöntemlerini düzenlemektedir.

Maddede demeklerin merkezinde olduğu gibi demek şubelerinin de zorunlu organlar olarak yönetim ve denetim kurulları oluşturmaları, denetim kumlu olmadığı takdirde denetçi bulunmasının zorunlu olduğu belirtilmiştir.

Maddede demeklerin üst kuruluşlar kurabilecekleri öngörülmüştür.

Böylece demeklerin tüzüklerinde belirtilen amaç ve faaliyet alanlarında çalışan diğer demekler ile bir federasyon çatısı altında örgütlenerek güçlerim birleştirmelerine olanak sağlanmıştır. Aynı amaca yönelik demeklerin bir araya gelerek üst örgüt oluşturmalarının, demeklerin faaliyetlerini ülke çapında birleştirme, etkinleştirme ve tek basma yapamadıkları faaliyetleri ülke düzeyinde gerçekleştirmelerini sağlayacağından kuşku yoktur. Yine bu amaçla Demekler Kanununun 34 üncü maddesindeki, üç demeğin amaçlarım gerçekleştirmek üzere biraraya gelerek bir federasyon kurabileceklerine ilişkin hüküm değiştirilerek, daha demokratik katılımın sağlanması ve demeklerin seslerini daha iyi duyurabilmelerinin sağlanması için federasyonların bünyelerinin kalabalık olması gerekliliği göz önüne alınarak, en az beş demeğin bir federasyon kurabilecekleri öngörülmüştür! - 5 7- Maddc 97- Madde kuruluş amaçlan aynı olan federasyonların bu amaçlarım gerçekleştirmek üzere konfederasyon kurabileceklerini belirtmektedir.

Maddenin ikinci fıkrasında, demekler ve federasyonlarda olduğu gibi konfederasyonlann da ancak bir tüzükle kurulabilecekleri öngörülmüş üçüncü fıkrada ise konfederasyon kuruluşunun yöntemi belirtilmiştir..

Maddede demeklerin federasyonda, federasyonlann konfederas yonda temsil edilmelerinin usul ve esaslan düzenlenmiştir.

Maddede demek gelirlerinin kaynaklan belirtilmiştir.

Maddede özel bir kategori oluşturan kamuya yararlı demekler ve özel kanunla kumlan demekler hakkındaki özel kanun hükümlerine yollama yapılmıştır.

ÜÇÜNCÜ AYIRIM VAKIFLAR

Yürürlükteki Kanunun 73 üncü maddesini karşılamaktadır.

Birinci fıkrada, gerçek kişiler gibi tüzel kişilerin de vakıf kurabilecekleri (vakıf kumcusu olabilecekleri) açıkça ifade edilmiş; vakfın kurulmasının, sadece mal ve hakların özgülenmesi ile değil, ."yeterli" mal ve haklann özgülenmesi ile olacağı vurgulanmıştu*; yine vakfın tüzel kişiliğe sahip mal topluluğu olması niteliği de, vakfın tanımında bir unsur olarak belirlenmiştir.

İkinci fıkrada, vakfedilecek malvarlığı değerleri arasında, bir malvarlığının bütünü, gerçekleşmiş ya da gerçekleşeceği anlaşılan her türlü geliri, ekonomik değeri olan haklar da sayılmıştır.

Üçüncü fıkrada, vakıflarda üyeliğin söz konusu olamayacağı esası getirilmiştir.

Ülkemizde belirli dönemlerde söz konusu olabilen dernekleşme yerine vakıf kurma eğilimleri, böylece yeterli mal ve haklann belirli bir amaca özgülenmesinin aranması ve demeklerden farklı olarak vakıflarda üyelik olamayacağının öngörülmesi ile sınırlandınlmış olacak ve bu suretle demek benzeri vakıflar kurulması değil, gerçek anlamda tarihi gelişimine ve işlevine uygun şekilde vakıf kurulması yolu, yasal güvence altına alınmış olmaktadır. Son fıkra ise, Anayasanın ilkeleri dikkate alınarak düzenlenmiştir.

Yürürlükteki Kanunun 74 üncü maddesini karşılamaktadır.

Maddenin kenar başlığı, içeriğine uygun olarak, "Kuruluş şekli" olarak düzenlenmiştir. Birinci fıkrada, vakıf kurma iradesinin resmî senetle veya ölüme bağlı tasarnıfla açıklanabileceği ve vakfın tüzel kişilik kazanmasının, yerleşim yeri mahkemesi nezdinde tutulan sicile tescil ile olacağı esaslan getirilmiştir. İkinci fıkrada, resmî senetle vakıf kurma işleminin temsilci aracılığı ile yapılması düzenlenmiş; bu çerçevede, temsil yetkisinin noterlikçe düzenlenmiş bir belgeyle - 5 8- verilmesi ve vakfın amacı ile özgDlenecek mal ve haklann bu belgede belirlenmiş bulunması koşulu aranmıştır.

Mahkemeye başvurmanın; resmî senetle kurulan vakıflarda vakfeden tarafından ölüme bağlı tasarrufla vakıf kurmada, ilgililerin veya vasiyetnameyi açan sulh hâkiminin bildirimi ile ya da Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından re'sen yapılacağı, başvurulan mahkemenin de, mal ve haklann korunması için gerekli önlemleri kendiliğinden alacağı üç ve dördüncü fıkralarda açıklanmıştır.

Maddenin birinci fıkrası yürürlükteki Kanunun 74 üncü maddesinin üçüncü fıkrasını karşılamaktadır. Mahkemenin vereceği karamı, tebliği tarihinden başlayarak bir ay içinde, başvuru sahibi veya Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından temyiz edilebileceği öngörülmüş olmakla, yürürlükteki metinden farklı olarak, başvuru sahibi ile Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün temyiz hakkı aynı esaslara tâbi kılınmış, temyiz süresi de, Vakıflar Genel Müdürlüğü bakımından "iki ay" yerine "bir ay"a indirilmiş olmaktadır: Diğer taraftan, vakfın kurulması istemini reddeden mahkeme kararının da aynı esaslar içinde temyiz edilebileceği kabul edilmiştir.

Temyiz süresinin Vakıflar Genel Müdürlüğü bakımından kısaltılması ile, vakfın kuruluşunun daha fazla geciktirilmemesi, durumun bir an önce yasal yolla aydınlığa kavuşturulması amacı güdülmüş; bu yolla, Ülkemizde yalanmalara yol açan yargılamanın uzamasına ilişkin itirazlar, genel temyiz süresi olan onbeş günün daha fazla uzatılmasının önüne geçilmesi suretiyle kısmen giderilmiştir. Vakfın kurucusu ile Vakıflar Genel Müdürlüğünün temyiz süresinin aynı olması da, bu konuda olması gereken bir eşitliğin gereği olarak düşünülmüştür.

Maddenin ikinci fıkrasında, vakfın kurulmasını engelleyen sebeplerin varlığı hâlinde, Vakıflar Genel Müdürlüğünün veya ilgililerin iptal davası açabileceği esası getirilmiştir. Böylece maddede, başvuranın ve Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün temyize başvurma hakkı ile, bundan farklı olarak Vakıflar Genel Müdürlüğü ile ilgililerin vakıf kurma işleminin geçerliliğini engelleyen sebeplere dayanarak iptal davası açma haklan açıklığa kavuşturulmuştur. Ehliyetsizlik ve irade sakatlığı, iptal davası bakımından en önemli sebepleri oluştururlar. Buradaki iptal davası, vakıf kurulduktan sonra, kuruluştaki eksiklik ve hukuka aykınlıklar sebebiyle vakfın tüzel kişiliğine son verilmesi amacıyla açılacak ve verilecek hüküm 2 nci maddenin uygulanmasıyla farklı sonuçlara vanlması gerekmeyen durumlar bakımından, geçmişe etkili olabilecektir.

Madde kısmen yürürlükteki Kanunun 74 üncü maddesinin birinci fıkrası ile dördüncü fıkrasını karşılamaktadır. Birinci fıkrada vakfın, hem vakfuı yerleşim yeri mahkemesi nezdinde tutulan sicile ve hem de Vakıflar Genel Müdürlüğünde tutulan merkezî sicile tescil edilmesi düzenlenmiştir, ikinci fıkrada tescil kararının başka bir mahkemece verilmesi hâlinde, ilgili belgelerle birlikte tescil için vakfın yerleşim yeri mahkemesine gönderilmesi öngörülmüştür. Vakfm tescili karan, vakfın yerleşim yerinden başka bir yer mahkemesinde verilmiş ise, bu kararı veren mahkeme, karar ile buna dayanak olan belgeleri vakfın yerleşim yeri mahkemesine gönderecek ve geriye kalan işlemler yerleşim yeri mahkemesi tarafından tamamlanacaktır. Üçüncü fıkrada, yerleşim yeri mahkemesinin yapacağı bildirim - 5 9- üzerine,merkezî sicile kaydolunan vakfm Resmî Gazete ile ilân edileceği; dördüncü fıkrada, tescil ve ilânın tüzük hükümlerine göre yapılacağı açıklanmıştır.

Madde kısmen yürürlükteki Kanunun 74 üncü maddesinin altı ve yedinci fıkralannı karşılamaktadır. Vakfm şekliyle ilgili olmayan bu iki fıkradaki konular, "Mal ve hakların kazanılması ve sorumluluk" başlığı altındaki bu madde içerisinde yer almıştır. Ayrıca ölüme bağlı tasarruf yoluyla kurulan vakfm, mirasçı olarak atanması ihtimali bakımından, mirasbırakanın borçlarından sorumluluğunun, özgülenen mal ve haklarla sınırlı olduğu esası getirilmiştir. Böylece vakfın kurulmasından sonra bazı mal ve haklar elde etmesi ihtimali bakımından, mirasbırakanın alacaklılarının vakfa mirasbırakandan intikal eden mal ve haklar dışmda vakfı sorumlu tutması önlenmek istenmiştir.

Yürürlükteki Kanunun 75 inci maddesini karşılamaktadır. Bu maddenin kenar başlığı ile birlikte tamamı anlaştırılmak suretiyle yeniden kaleme alınmıştır.

Madde yürürlükteki Kanunun 77 nci maddesiyle güdülen amacı karşılamaktadır. Maddede kuruluş belgesindeki eksikliklerin etkisi daha açık ve tutarlı bir şekilde düzenlenmiştir. Birinci fıkrada, kuruluş belgesinde vakfm amacı ile bu amaca özgülenen mal ve haklann yeterince belirlenmemiş olmasının tüzel kişilik kazanmaya engel teşkil -etmesine karşılık, diğer eksikliklerin tüzel kişiliğin kazanılmasına engel teşkil etmeyeceği belirtilmiştir. İkinci fıkrada, tüzel kişiliğin kazanılmasını engellemeyen eksikliklerin nasıl tamamlattınlacağı açıklanmıştır.

Böylece bu tür noksanlıklann, tescil karan verilmeden önce mahkemece tamamlattınlabileceği, kuruluştan sonra da denetim makamının başvurusu üzerine mümkünse vakfedenin görüşü alınarak vakfın yerleşim yeri mahkemesince tamamlattınlacağı düzenleme konusu yapılmıştır. Son fıkrada, ölüme bağlı tasarruf yoluyla kurulan vakıflarda, özgülenen mal ve haklann amacın gerçekleşmesine yeterli olmaması ihtimali bakımından, vakfedenin aksine bir irade açıklaması olmadıkça, denetim makamının görüşü alınarak hâkim tarafından benzer amaçlı bir vakfa Özgüleneceği ifade edilmiştir.

Amacı hukuka uygun olan bir vakfm, mal ve haklarının kullanılmasının hukuka veya ahlâka aylan olması, vakfı uygun amaçlı vakıf hâline getirmeyecektir. Zaten hukuka veya ahlâka aykın koşul Ve yüklemeler içeren ölüme bağlı tasarruflar, 515 inci madde gereğince geçersiz olacağından, ayrıca bir düzenleme getirilmesi gerekli görülmemiştir.

Yürürlükteki Kanunun 76 ncı maddesini karşılamaktadır.

Yürürlükteki maddenin kenar başlığı aynen alınmış; maddeye, "bağışlamaya ilişkin hükümler" yanında "ölüme bağlı tasarruflara ilişkin hükümler" de eklenmek suretiyle, ölüme bağlı tasarruflarla vakıf kurulması ve saklı paylı mirasçıların saklı paylannın ihlâli hâlinde dava haklan bulunduğu hususu, bu madde vesilesiyle de açıklanmıştır.

- 6 0-

Madde yürürlükteki Kanunun 77 nci maddesinin birinci fıkrasını karşılamaktadır. Yürürlükteki maddenin kenar başlığı, "Vakfın örgütü" şeklinde değiştirilmiş ve kenar başlıktaki "Genellikle" sözcüğü "Genel olarak" şeklinde kaleme alınmıştır. Yürürlükteki maddenin ikinci, üçüncü ve dördüncü fıkraları ise alınmamıştır. Çünkü ikinci fıkrada güdülen amaç, yukarıda açıklanan 107 nci maddenin ikinci fıkrası ile; üçüncü fıkradaki durum ise 107 nci maddenin üçüncü fıkrası ile düzenlenmiş bulunmaktadır. Ancak unutulmamalıdır ki, 101 inci maddenin son fıkrasına aykırı olarak vakıf kurulması mümkün olamayacağına göre, böyle durumlarda, benzer amaçlı vakfm varlığmdan ve böyle bir vakfa mallarm özgülenmesinden söz edilemeyecektir. Son fikra ise, vakıflarla ilgili davalarda vakfin yerleşim yeri mahkemesinin yetkili olmasına göre, gereksiz yetki kuralı getirdiğinden bu kuralın yeniden tekrar edilmesi yerinde görülmemiştir.

Yürürlükteki Kanunun 77/A maddesi ile 79 uncu maddesinin ikinci fıkrasının son cümlesini karşılamaktadır. Maddenin kenar başlığı "Çalıştırılanlara ve işçilere yardım vakfı" olarak değiştirilmiş; yürürlükteki metin esas alınmakla birlikte, maddenin ifadesi, açıklık sağlayacak şekilde düzeltilmiştir.

Maddeye eklenen son fıkrada, çalıştırılanlara ve işçilere yardım vakıflarından yararlanma ve yararlananların yönetime katılmaları koşullan ile ilgili hükümlerde yapılacak değişikliklerde uyulacak usul açıklanmıştır.

Yürürlükteki Kanunun 78 inci maddesini karşılamaktadır.

Maddenin kenar başlığı ve madde metni anlaştırılmak suretiyle yeniden kaleme alınmıştır, "teftiş" sözcüğü yerine dilimize yerleşmiş daha uygun bir sözcük olan "denetim" kullanılmıştır.

Yürürlükteki Kanunun 79 uncu maddesini karşılamaktadır.

Konu başlığı, "Yönetimin, amacın ve mallann değiştirilmesi" hâline getirilmiş;

fıkra sayısı ikiye indirilmiştir. Yürürlükteki metin esas alınmakla birlikte vakfın yönetiminde değişiklik için, "kesin ihtiyaç" yerine "haklı sebepler" aranmıştır. Aynca, başvuruda bulunacaklar, vakfın yetkili organı veya denetim makamının biri olarak sayılmış ve mahkemenin başvuruda bulunmayan tarafın yazılı görüşünü alması gereği getirilmiştir. Yürürlükteki metin ise, vakfın yönetim organının teklifte bulunacağı ve denetim makamının yazılı görüşünün alınacağı esasını getirmektedir. Getirilen çözüm, vakıflara ilişkin düzenlemede izlenen vakıf veya kuruculan ile denetim makamının aynı kurallara tâbi olması ilkesine uygun düşmektedir. Yürürlükteki 79 uncu maddenin ikinci fıkrasının son cümlesi, yukanda açıklandığı üzere, ilgisi itibanyla 110 uncu maddenin son fıkrası olarak benimsenmiştir. Yürürlükteki 79 uncu maddenin son fıkrası ise, gerekli görülmediğinden metne almmamıştır. Çünkü, aynı sonuca birinci fıkrada belirtilen haklı sebeplerle varmak mümkündür.

- 6 1-

Yürürlükteki Kanunun 80 ve 80/A maddelerini karşılamaktadır.

Bu iki madde, "Amacın ve malların değiştirilmesi" kenar başlığı ile tek madde hâlinde düzenlenmiştir. 112 nci maddedeki gerekçeler, burada da geçerlidir.

Yürürlükteki Kanunun 81 inci maddesini karşılamaktadır.

Yürürlükteki maddenin "Vakfın gelirleri ve iktisap" şeklindeki kenar başlığı "Yıllık rapor" olarak değiştirilmiştir. Yürürlükteki metin esas alınmakla beraber, yapılacak işlem, daha basit şekilde ifade edilmiştir. Ancak, raporun her takvim yılı başmda sunulması yerine ilk üç ay içinde sunulması esası benimsenmiştir.

Madde vakfın "faaliyetten geçici alıkoyma" hâlini düzenlemektedir. Yürürlükteki Kanunda bu konuda bir hüküm bulunmamaktadır.

Ülkemizde, zaman zaman demek yerine vakıf şeklinde örgütlenme eğilimi olabilmektedir. Demekİerin İdarenin yalan takibinde bulunması, genel kurul toplantılarının yapılmasındaki güçlükler, bunun yapılmaması hâlinde demeğin sona erdirilmesi gibi yasal düzenlemeler karşısında, vakıf şeklinde örgütlenme tercih edilmektedir. Bu gelişme, vakıfların da aynen demekler gibi bir düzenlemeye tâbi tutulması zorunluluğunu beraberinde getirmektedir. Maddede, bu amaçla, İçişleri Bakanlığının, denetim makamıhm da görüşünü alarak, mahkemece bir karar verilinceye kadar vakfı geçici olarak faaliyetten alıkoyabileceği şeklinde bir düzenleme getirilmiştir.

Madde, vakıf kurma özgürlüğü ile yalandan ilgili olduğundan, Anayasanın 23.7.1995 tarih ve 4121 sayılı Kanunla değişik 33 üncü maddesinin dördüncü ve son fıkraları esas alınmak suretiyle kaleme alınmıştır.

Yürürlükteki Kanunun 8 l/A maddesini karşılamaktadır.

Yürürlükteki metin esas alınmakla birlikte, birinci fıkraya, "amacın gerçekleşmesi olanaksız hâle geldiği" deyiminden sonra "ve değiştirilmesine de olanak bulunmadığı" deyimi eklenmiştir. Bu fıkranın sonuna, yürürlükteki maddenin ikinci fıkrası, "ve mahkeme kararıyla sicilden silinir." şeklinde değiştirilerek eklenmiştir.

Böylece sicilden silinmenin yargısal denetim altmda gerçekleştirilmesi amacı güdülmüştür.

Maddenin son fıkrasında "Yasak amaç güttüğü veya yasak faaliyette bulunduğu sonradan anlaşılan veya amacı sonradan yasaklanan vakfın amacının değiştirilmesine olanak bulunmazsa" vakfın denetim makamının veya Cumhuriyet savcısının başvurusu üzerine duruşma yapılarak dağıtılacağı öngörülmüştür.

lyindrfc 117- Yürürlükteki Kanunun 8 l/B maddesini karşılamaktadır.

Yürürlükteki metin, kenar başlığı ile birlikte, "iktisap" yerine daha arı Türkçe bir sözcük olarak "kazanma" sözcüğü kullanılmak suretiyle aynen korunmuştur.

- 6 2- İKİNCİ KİTAP AİLE HUKUKU BİRİNCİ KISIM EVLİLİK HUKUKU BİRİNCİ BÖLÜM EVLENME BİRİNCİ AYIRIM NİŞANLILIK